فەرمان- رێگای كوردستان

شوان محەمەد، ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی كوردستان لە دیدارێكی تایبەت لەگەڵ (رێگای كوردستان) رایگەیاند: ڕاپەڕینی ساڵی 1991 بە ئیرادەی پۆڵاینی خەڵک و پێشمەرگە قارەمانەکان بوو، بەڵام بەداخەوە هەر زوو یەکێتی و پارتی ئەو ئومێدەیان کوشت و لەبری ئاوەدانکردنەوە، کوردستان تاڵانکرد. هەر ئەوەشە وایکردووە بە درێژای ئەو 30 ساڵە لە بوونی دەسەڵاتی کوردی ،نەیتوانیوە لە فۆڕمی دەسەڵاتدارەوە خۆی بگۆڕێت بۆ فۆڕمی حوکمڕان.

*بۆچی ئەزموونی 30 ساڵی حكومەتی هەرێمی كوردستان، تا ئێستا نەیتوانیوە سەرەتایی ترین مافەكانی هاوڵاتییان دابین بكات؟

-سەرەتا زۆر سوپاس بۆ ئەو دیدارە،هیوادارم بتوانم بەوردی سەرنج بخەمە سەر ووڵامی پرسیارەکانتان، ئەزموونی هەرێمی کوردستان کە دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 وە بە ئیرادەی پۆڵاینی خەڵک و پێشمەرگە قارەمانەکان و بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایش هاتە دی ئەزموونێکی ئومێد بەخش بوو ،هەموو کوردێک دڵی پێ خۆش بوو و چاوی لەسەربوو، بەڵام بەداخەوە هەر زوو یەکیتی و پارتی ئەو ئومێدەیان کوشت و لەبری ئاوەدانکردنەوەی کوردستان ،کوردستانیان تاڵانکرد چی مومتەلەکاتی دەوڵەت بوو بە ووڵاتانی دراوسێیان فرۆشت،هەڵبژاردنێکی ساختەیان ڕێکخست و یاسایەکی هەڵبژاردنی خراپیان تەبەنی کرد کە پێویست بوو هەموو حزبێک بەربەستی ٪7 تێپەڕێنێ تا دەگاتە پەرلەمان ،ئینجا هەڵبژاردنێکی پڕ تەزویر و ساختەیان بەڕێوەبرد ،بەڵێنیان دا دوای چەند مانگێک هەڵبژاردن دووبارە بکەنەوە ،نەیانکرد ،بڕیاریاندا سوپایەکی نیشتیمانی دروست بکەن نەیانکرد بەڵکو درێژەیان بەو ململانێیە دا کە لەساڵی 1964 وە لە نێوان باڵی جەلالی و مەلایدا سەری هەڵدا ،تا ئێستاش درێژەی هەیە و شەڕی ناوخۆیان دەستپێکرد زیاتر لە10 هەزار گەنج بوونە قوربانی و کوردستانیان دابەشی دوو زۆن کرد زۆنی سەوز و زۆنی زەرد،دەستی ئێران و بەعسیان گرت بۆ شکاندن و لەناوبردنی یەکتر ،ئەوە تورکیاش لەو لاوە بوەستێ کە تا ئێستاش دەیان بنکەی سەربازی لە زۆنی زەرد هەیە ،دوای ڕووخانی بەعس لەبری داواکردنی یارمەتی نێودەوڵەتی بۆ دروستکردنی دەوڵەت ،داوای پارەیان لە هاوپەیمانان کرد ،دواتر نەوتیان دەرهێنا لە بری بوون بەخێر و خۆشی بۆ کوردستان ،بوە هۆی ئەوەی کە حکومەت 28 ملیار دۆلار قەرزدار بێت ،بوە هۆی کۆچی لاوان بۆ هەندەران و مردن و خنکان لەو ڕێگەیەدا ،دواتر ڕیفراندۆمێکیان سازکرد و ٪51 خاکیان بەهۆی کەلە ڕەقی و سیاسەتی هەڵە لەدەستدا،پرسیارەکە لێرەدایە ئەرێ بەڕاست دەسەڵاتێک لەماوەی ئەو 30 ساڵەدا ئەوە ڕەفتارو فەلسەفەی حوکمڕانی بوبێت دەکرێت جگە لە پێشێلکردنی مافەکانی خەڵک چی لێ چاوەڕوان بکەین،وە بوون و پێدانی ماف بە هاوڵاتیان و بەخەڵکی خۆیان لە هەموو ووڵاتێک بەستراوەتەوە بە تێڕوانینی دەسەڵاتداران بۆ چەمکی ماف و پێگەی هاوڵاتی لەناو سیستەمی حوکمڕانی ووڵاتدا ،ئەوەی لە هەرێم دەبینرێت وپیادەدەکرێت ئەوەیە کە دەسەڵات وەک هاوڵاتیەکی خاوەن ماف و ڕێزلێنراو و کەسایەتی پارێزراو ناڕوانێتە هاوڵاتی بەڵکو وەکو خزمەتکارێک و کۆیلەیەک سەیری دەکات ،کە پێویستە لەسەری ستایشی بکات و پایە و دەسەڵاتی بپارێزێ،هەر ئەوەشە وایکردووە بە درێژای ئەو 30 ساڵە لە بوونی دەسەڵاتی کوردی ،نەیتوانیوە لە فۆڕمی دەسەڵاتدارەوە خۆی بگۆڕێت بۆ فۆڕمی حوکمڕان،کە جیاوازیەکەیان پەیوەندی بە چۆنیەتی تێگەیشتنە لە بەکارهێنانی بنەماکان لە پڕۆسەی دەوڵەتداریدا ،وەک چۆن حوکمڕان بڕوای بەدەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات وبەکارهێنانی سەروەت و سامانی ووڵات بۆ خۆشگوزەرانی گەلەکەی و بڕوابوون بە ئازادییەکان و بونی دەستورێکی علمانی دیموکراسی، بەڵام دەسەڵاتدار بڕوای بەهیچ کام لەو بنەمایانە نیە لەحوکمکردن هەموو بنەماکان و خەڵک و سامانی ووڵاتیش بەکاردەهێنێ لە پێناو بەهێزبوونی دەسەڵاتەکەی و بنەماڵەکەی،بۆیە تا لەکوردستان دەسەڵاتداری نەگۆڕێت بۆ حوکمڕانی محاڵە لەوە زیاتر لە ماف و ئازادییەکان ببینین،کە پێموایە بەبێ گۆڕینی ئەم نوخبەیە لە دەسەڵاتدار لە هەرێمی کوردستان محاڵە پڕۆسەی گۆڕینی دەسەڵاتدار بە حوکمڕان ڕووبدات، ئەوەش ئەگەرێکەو لە بەردەمی خەڵکدایە ئایە دوای 30 ساڵ لە فەرمانڕەوای هەر ڕازین یان خەبات دەکەین بۆ گۆڕینی دەسەڵات بۆ حوکمڕانی بە ڕێگەیەکی مەدەنی لە نموونەی هەڵبژاردن یان شۆڕشی سپی جەماوەری.

*بارودۆخی هاوڵاتییانی هەرێمی كوردستان، رۆژی دوای رۆژی قورستر دەبێت، پێتان وایە هۆكارەكەی چییە؟

-بەهۆی سیاسەتی هەڵەی دەسەڵاتدارانی هەرێم کە پشت بە بنەمای دەسەڵاتخوازی دەبەستێت ،ئەوان هەموو سەرچاوەکانی داهات بەموڵکی چەند بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری سیاسی دەزانن،هیچ دەسەڵاتێکیان لەسەرووی خۆیانەوە کە چاودێری و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکات قبوڵ ناکەن،ئەوان پێیانوایە دەبێت خەڵک بەهەرجۆرێک بێت لە خزمەتیاندا بێت ،ئەوان شۆڕشیانکردوە،ئەوەی هەیە بەرهەمی ڕەنجی ماندووبونی ئەوانە ،هەرچیش لەداهات لە خەرجی خۆیان وشازادەکان بنەماڵەکانیان زیاد نەبێت ،مافی خەڵک نیە بیدرێت و داوای بکات،وە ئەم دەسەڵاتە بۆ مانەوەی خۆی چی لە دەستی هاتبێ بێ گوێدانە هیچ بەهایەک کردوویەتی ،بەتایبەت ملکەچ بوونی بۆ ووڵاتان و ڕێکخراوی ووڵاتانی زلهێز،لە ئێستادا ئەو دەسەڵاتە ڕێکەوتنێکی هەیە لەگەڵ بانکی دەولی کە ڕۆڵی کەرتی گشتی لاوازبکات کە لە خزمەتی خەڵکی هەژاردایە ،ڕۆڵی کەرتی تایبەت زیادبکات کە لەبەرژەوەندی سەرمایەدارەکاندایە ،هەربۆیە دەبینین تادێت باج و ڕسومات زیاد دەبێت ،تادێت هەژاری زیاتر دەبێت ونوخبەیەکی سیاسی دەسەڵاتداری چاوچنۆک دەوڵەمەندتر دەبن،وە لەسەرێکی ترەوە چونکە ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە هەم خۆیان دەسەڵاتداری سیاسین وە هەمیش بازرگان تادێت ژیان لە کوردستان قورستر دەبێت وچی کەل وپەل و خواردنی خراپە بێ سانسۆر دەیهێنە کوردستان و دەرخواردی خەڵکی دەدەن بە نرخێکی بەرزیش،واتە هەموو نەهامەتیەکان هەر ئەو نوخبە دەسەڵاتدارانەن.

*حكومەتی هەرێم باجی زیاد كردوە لەسەر هاوردەكردنی سوتەمەنی، لە كاتێكدا بارودۆخی هاوڵاتییان لەئاستێكی باشدا نییە، ئەم سیاسەتە پێت وانییە هەڵەیە؟

-باج سیستەمێکی دارای جیهانیە هەموو ووڵاتان دەیسەپێنن بەسەر خەڵکانی ئاسای کە داهاتیان مووچە بێت یان کەسایەتیە مەعنەویەکان وەک کۆمپانیاکان کە داهاتیان قازانجە لەڕێگای بازرگانی و بەرهەمهێنانەوە، ئەوەش بە مەبەستی پاڵپشتی دارای حکومەت وبەشداری لە زیادکردنی داهاتی گشتی ،ئەوەش وەک مافێکی حکومەت سەیر دەکرێت لە پای ڕەخساندنی ئاسایش وئارامی و هەلی کار و سودمەندبوون لە سەرچاوەکان،بەڵام نابێت ڕێژەی ئەو باجەی وەردەگیرێت زیان لە ژیانی گشتی کۆمەڵگا بدات بەجۆرێک بێت کاتێک حکومەت باج بخاتە سەر کۆمپانیاکان لە کەرتی تایبەت ئەوانیش بە ئەندازەی ئەوە نرخ زیادبکەن،کە بەوجۆرەبێت واتە کۆمپانیا باجەکە نادات بەڵکو خەڵک ناڕاستەوخۆ باجەکە دەدات لەبری کۆپانیاکانیش کە ئەوە هەڵەیە بەڵکو دەبێت کۆمپانیان لە بڕی ئەو داهاتەی هەیان مانگانە یان ساڵانە بەبێ زیادکردنی نرخ بەشداری بکەن لە داهاتی گشتی ووڵات و لەسەر پشکی خۆیان باج بدەن،ناکرێت کۆمپانیاکانی نەوت یان پاڵێوگەکانی سوتەمەنی کاتێک حکومەت باجی لەسەر دانان ئەوانیش نرخی سوتەمەنی لەسەر هاوڵاتیان زیادبکەن و پێویستە دەسەڵات ڕێگری بکات و سنوریان بۆ دابنێت،بەڵام لەکوردستان بۆ دەسەڵات ناتوانێ سنورێک بۆ چاوچنۆکی کۆمپانیاکان دابنێ ئەوە ڕوونە ،چونکە کۆمپانیاکان هی خۆیانن.

*تێڕوانیی حزبی شیوعی كوردستان وەك حزبێكی ئۆپۆزسیۆن بۆ ئەم قۆناغە چییە ؟

-خوێندنەوەی ئێمە بەپێی میتۆد و مەنهەجی مارکسیزمە بۆ هەر هەل و مەرج و قۆناغێک بۆ قۆناغی ئێستای هەرێمی کوردستانیش وەک لە بەلاغەکانی کۆمیتەی ناوەندی دەرچوون کە باڵاترین دەسەڵاتی جێبەجێکردنە بەپێی پەیڕەوی ناوخۆ ماددەی 10بڕگەی 1،لەو بەیاننامانەدا هیچ کاتێک مەترسیەکانی سەر هەرێمان نەشاردۆتەوە لەم قۆناغەدا ،کە زۆرینەیان پەیوەندیان بە خراپ ئیدارەدان و مامەڵەی نابەرپرسانی دەسەڵاتدارانی هەرێمەوەیە بەرامبەر خەڵک و خاک و سەروەت و سامانی ئەو هەرێمە ،هەر لەو سۆنگەشەوە بەنیەتی گۆڕانکاری مەدەنیانە لە دەسەڵات ئۆپۆزسیۆن بونمان هەڵبژارد ،لە کاتێکدا پێش هەموو حزبێک حزبی براوەی یەکەمی هەڵبژاردن( وێڕای سەرنجمان لەسەر پڕۆسەی هەڵبژاردن) کە پارتی دیموکراتی کوردستانە بەسوپاسەوە لەدەرگای ئێمەیان داو ووتیان پێمان باشە بەشداری حکومەت بکەن ،بەڵام ئێمە پێمان وایە سیاسەتی ئابوری وسیاسی دەسەڵات لەگەڵ بنەما سیاسی و ئابوری وفکریەکانی ئێمە نایەتەوە ،بۆیە ئێمە بەژداریمان نەکرد لەم کابینەیەدا وئۆپۆزسێۆن بونمان هەڵبژارد ،وەپێشمان وایە تا دەسەڵاتداری نەگۆڕێت بۆ حوکمڕانی و دەسەڵاتی حزب وخێڵ لەسەرووی دامەزراوەکانەوەبێت و تا سەروەت و سامانی هەرێم بەتاڵان ببردرێت وتا ئازادیەکان پێشێل بکرێن وتا ژنان بکوژرێن وتا دەستورێکی مەدەنی دیموکراسی بۆ هەرێم نەنوسرێتەوە، هەرێم هەر لە ژێر مەترسیدایە.

*چ جۆرە هەماهەنگییەك بە پێویست دەزانن بۆ ئەوەی لەگەڵ حكومەتی هەرێم ئەنجامی بدرێت بۆ چەسپاندنی مافەكانی هەرێم لە پرۆژە یاسای بودجەی 2021ی عێراق؟بەپێی تێڕوانین ئێوە، هەولێر و بەغدا لەسەر بودجە رێکدەکەون؟

-بەدڵنیای هەماهەنگی و لێک تێگەیشتن لە سەر بنەمای دەستور بۆ هەردوو لا گرنگە ،وەک دەسەڵاتدارانی هەرێم دەڵێن قوڵای ستراتیژی ئێمە بەغدایە،خۆزگەی هەموو کوردێک بوو ئێمە دەوڵەت باین بەڵام چی بکەین ئێمە تا ئێستاش هەرێمێکین لە چوارچێوەی عێراقدا و کە بیرمان بێت لە ساڵی 2005 چەسپاندنی هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی یاسای لەدەستوری عێراق، دەسەڵاتداران وەک دەست کەوت پێان دەفرۆشتینەوە ،کەوابێت پێویستە پابەندی دەستوربین،هەر چەندە گومان دەکەم ئەو دوو نوخبە دەسەڵاتدارەی حوکمی عێراق و کوردستان دەکەن بیانەوێت پا بەندی دەستوربن چونکە هەردوو نوخبەکە تێوەگلاوی دەیان دۆسیەی گەندەڵین ،هەردووک نوخبەکە حەزیان لێیە عێراق لەو بێ سەروبەریەدا گوزەربکات ،کە ڕێک بکەون بەپێی دەستور هیچیان ئەو دزی و گەندەڵیەی کە ئێستا دەیکەن ناتوانن بیکەن ،وە بەپێی مادەی 9 دەستور کە دەڵێت نابێت هیچ هێزێکی میلیشیای هەبێت لە دەرەوەی دامەزراوە ڕەسمیە سەربازیەکانی دەوڵەت ،بەڵام وەک دەبیین هێزی ئەوان لەو میلیشیایانەوە هاتووە کە لەدەرەوەی دامەزراوەی سەربازی حکومەتن، لە هەردوک لا بۆیە تا پێیان بکرێت و بگونجێ هەوڵدەدەن ڕێک نەکەون ،چونکە ڕێکەوتن لە بەرژەوەندی خەڵکە لە ئێستاشدا هەردووک نوخبەی دەسەڵاتدار نوێنەرایەتی خەڵک ناکەن ،لە خۆپیشاندانەکانی باشور و هەرێمی کوردستان و کوشتنی خۆپیشاندەران ئەوە بەڕوونی بەرجەستەبوو،ئەونوخبە دەسەڵاتدارەی بەهۆی گەندەڵی لە دۆسیەی نەوت و سپی کردنەوەی پارە هەڵتۆقین و پێگەیان قایم کرد لە هەردوک لا ئێستا ئەوان تەنها حزبێکی سیاسی نین بەڵکوو هێزن چونکە خاوەنی پارە و سەربازن وجومگەکانی دەسەڵاتیان کۆنترۆڵ کردوە لە باشور و لە هەرێمی کوردستانیش کەوابێت ئەو دوو نوخبە دەسەڵاتدارە لە ژێرەوە ڕێکەوتوون کە هەرێم و بەغداد هەرگیز ڕێک نەکەون، چونکە وەک ووتم ڕێکەوتن لە بەرژەوەندیان نیە،کە لەسەر کاغەزیش ڕێک بکەون، بەڵام پابەند نابن لەواقعدا وەک چۆن لە ڕابردوودا بینومانە تا ئێستا چوار جار ڕێکەوتنیان هەبوە، بەڵام پابەندی تەواوەتیان نەبوە بە ناوەڕۆکی ڕێکەوتنەکان.

*پێتوایە هۆكاری سەردانی پاپای ڤاتیکان بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان، چ پەیامێكی لەپشتە؟

-لەدوای سەدەکانی ناوەڕاست و ڕزگاربوونی مرۆڤ لە دەست کڵێسا و سەرهەڵدانی ڕێنسانس لە ئیتاڵیا وسەرهەڵدانی مەزهەبی پڕۆستانت بەڕێبەرایەتی مارتن لۆسەر و کاڵڤن و ڕوودانی شۆڕشی پیشەسازی ڕوخانی کڵێسای ڕۆمانی وکڵێسای قوستنتینیەو دواتر شۆڕشی فەڕەنسی هەموو ئەو ڕووداوانە بوونە هۆی ئەوەی ،دین لە کاروباری سیاسی و دەوڵەتداری جیابکرێتەوە و هۆشیاری مرۆڤی ئەوروپیش لە خوڕافاتی دینی ڕزگاری بوو و لەمەو بەدوا پشت بە ئەرگۆمێنتی زانستی ببەستێت،بەڵام کڵێسا وپاپا وەک ڕەمزی دینی ئەوروپا بۆ ململانێی شارستانیەکان لەبەرامبەر شارستانیەتیەکانی تر دەستی پێوە گیرا و ڤاتیکان بوە مەرجەعی ئاینی مەسیحی کاسۆلیکی ،واتە مانەوەی ڤاتیکان وەک مەرجەعی دینی مەسیحی وەک ڕەمزێکی ئاینیە،نەک مەرجەعێکی سیاسی و بڕیاردانی سیاسی بێت بەڵام چونکە ئەوروپا و ئەمریکا و ئوستورالیا کە کیشوەری ئەو ڵاتانەن هەم زۆرینەی مەسیحین و هەمیش کارەکتەری بەهێز و دروستکەری بڕیاری نێودەوڵەتین لە سیاسەی دەولیدا، بۆیە چونی پاپا بۆ هەر ووڵاتێکی دەرەوەی جیهانی مەسیحی بە گرینگیەکی سیاسیەوە سەیر دەکرێت ،ئەگەرنا لەبنەڕەتدا هاتنی پاپا بۆ هەر شوێنێک پەیامێکی دینی پێیە نەک سیاسی بۆ دەسەڵاتدارانی ئەو ناوچەیە،لەو چوارچێوەشدا و لەسەرداوای دەسەڵاتدارانی عێراق ،پاپا سەردانی عێراقی کرد ،بەبڕوای من سەردانەکەی پاپا دوو پەیامی دینی هەبوو ،یەکەمیان بۆ جیهانی ئیسلامی بوو کە عێراق لەگەڵ ئەوەی زۆرینەی موسوڵمانە بەڵام خاوەنی مێژوویەکی دێرینی ئاینی مەسیحیە لە نموونەی دەسەڵاتی ئاشوریەکان لە کۆندا و چەندین شوێنەواری ئاینی مەسیحی لەعێراقدا لە نموونی ئور چەندانی تر کە هێمان بۆ ئەوەی کە عێراق لە ئەساسدا ووڵاتی مەسیحیەکانە بۆیە پێویستە ڕێز لە ئاینی مەسیحی بگرن و هەوڵەکانیان بۆ سڕینەوەی ئاینی مەسیحی کۆتای پێ بێنن.

پەیامی دووەمیش بۆ مەزهەبی شیعی بوو کە بەبڕوای من ئەوەیان پەیامێکی تا ڕادەیەک سیاسی بوو کە بەبڕوای من ئەوەئیشی پاپانیە بەڵام،پاپا لەو سەردانەی بۆلای علی سیستانی گەورە مەڕجەعی شیعە لەعێراقدا،پەیامێکی نارد بۆ شیعەکانی ئێران کە پاپا حەوزەی علمی نەجەف وەک حەوزەی ڕەسمی شیعی دەناسێت نەک حەوزەی عیلمی قوم کە لە ئێرانە،وە بۆ هەرێمی کوردستانیش پەیامی دەست خۆشی بوو کە توانراوە ژیانێکی شایستە بۆ مەسیحیەکان ڕەخساندوە .

سازدانی : ئاودێر

لەم دیمانەیەدا د. محێدین حەسەن سەرۆکى فراکسیۆنى ئازادى لە پەرلەمانى کوردستان باس لە کێشەکانى ئەم دوایەی پەرلەمانى کوردستان و هۆکارى نەخستنەبەرنامەى کارى مووچەى فەرمانبەران دەکات لەلایەن سەرۆکایەتى پەرلەمانەوە، هاوکات باس لە چارەنووسی مووچەى فەرمانبەران و پێنەدانى شایستەى دارایی مووچەخۆران و خانەنشینانى هەرێمى کوردستان دەکات، ئەمە جگە لە نەبوونى پڕۆژەیاسای بودجە لەماوەى هەشت ساڵى ڕابردوودا و ڕەوانە نەکردنى ژمێرەى کۆتایی بۆ پەرلەمان. لەبارەى هەڵبژاردنى پێشوەختەى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراقیش جەخت لە گرنگى بوونى کاندیدێکى قبوڵکراو لەلایەن هاووڵاتییانەوە دەکات و هۆشداریش دەدات لە دابەزینى رێژەى دەنگى کورد لە ناوچە کوردستانییەکان.

 ژمارەیەک لە پەرلەمانتاران چەندینجار یاداشتیان ئاڕاستەى سەرۆکایەتى پەرلەمانى کوردستان بۆ ئەنجامدانى کۆبوونەوەى تایبەت لەسەر مووچە کردووە، بەڵام وەڵامى ئەرێنى نەبووە، هۆکارى ئەمە چییە؟

ئێمە لە پێنجى کانوونى دووەم یاداشتێکمان بە واژۆى 22 ئەندامى پەرلەمان پێشکەشی دەستەى سەرۆکایەتى پەرلەمانى کوردستان کرد، داواى ئەومان کرد کە جگە لەو دوو خاڵەى لە کۆبوونەوەى شەشی مانگ دانراوون، خاڵێکى دیکە زیاد بکرێت کە تایبەت بێت بە مووچەی فەرمانبەرانى هەرێمى کوردستان، لە هەمان کاتدا چارەنوسی مووچەکانى مانگى 11 و 12ى ساڵى ڕابردوو، و ئەو پێنج مووچەى کە بەناوی پاشەکەوت کراوە بخرێتە بەرنامەى کارەوە، بەڵام بەداخەوە نەخرایە بەرنامەى کارەوە، ئەوە گرفتێکى گەورەى لە پەرلەمانى کوردستان دروستکرد، جگە لەمە دەستەى سەرۆکایەتى پەرلەمان پێشنیارى ئەوەى کرد کە کۆبوونەوەیەکى تایبەت بە بارودۆخى مووچەى فەرمانبەران و خانەنشینان بکرێت، ئینجا دەکرێت لەسەر داواى دەستەى سەرۆکایەتى بێت، یاخود بە واژۆى یەک لەسەر سێى ئەندامانى پەرلەمان بێت، ئەمڕۆ کۆبوونەوەیەکى دەستەى سەرۆکایەتى پەرلەمانى کوردستان لەگەڵ سەرۆکى فراکسیۆنەکان ئەنجام دەدرێت و یەکێک لەو خاڵانەی ئێمە دەیخەینە بەردەم دەستەى سەرۆکایەتى پەرلەمان دانیشتنێکى تایبەتە بە دۆخى مووچەخۆران و پێنەدانى شایستەى دارایی مووچەخۆران و خانەنشینانى هەرێمى کوردستان.

 پێشتر سەرۆکایەتى پەرلەمانى کوردستان چەند جارێک ئەم داواکارییەى ڕەت کردووەتەوە، پێتوایە لە دانیشتنەکەى ئەمڕۆدا دانیشتنێکى تایبەت لەسەر پرسی مووچە بخاتە بەرنامەى کارەوە؟

پەیڕەوى ناوخۆی پەرلەمانى کوردستان دوو میکانیزمى داناوە، یان دەبێت یەک لەسەر سێى ئەندامانى پەرلەمان واژۆ بۆ دانیشتن کۆ بکەنەوە، یاخود دەکرێت دانیشتنەکە لەسەر داواى دەستەى سەرۆکایەتى پەرلەمان بێت، ئەگەر دەستەى سەرۆکایەتى پەرلەمان ئەوەى نەکرد پێویستە ئێمە ژمارەى پێویست کە 37 واژۆیە ئاڕاستەى دەستەى سەرۆکایەتى بکەین و  پابەندی بکەین بە دانیشتنێکى تایبەت کە پەیوەندى بە مووچەوە هەبێت.

 ماوەى چەند ساڵێکە حکومەتى هەرێمى کوردستان هیچ پڕۆژەیاسایەکى بودجەى نییە، هۆکارى ئەمە چییە؟

لە ساڵى 2014ەوە، حکومەتى هەرێمى کوردستان بە پاساوى ئەوەى حکوومەتى عێراق بەشە بوودجەى نەناردووە، پڕۆژەیاسای بودحەى ئاڕاستەى پەرلەماى کوردستان نەکردووە، ڕاستە بەغدا بڕیویەتى، یاخود ئەگەر نێردرابێت کەمتر بووە لە بەشەبودجە و شایستە داراییەکان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت هەرێمى کوردستان لەو داهاتانەى دەستى دەکەوێت پڕۆژە بودجە ئامادە بکات و ڕەوانەى پەرلەمانى کوردستانی بکات، چونکە پڕۆژە یاسای بودجە شتێکى خەمڵێنراوە، کە پێشکەش بە پەرلەمان دەکرێت، بۆیە دەکرا بەو داهاتەى کە حکوومەتى هەرێمى کوردستان، مانگانە یاخود ساڵانە دەستى دەکەوت بیخەمڵێنێ و ڕەوانەى پەرلەمانى بکات، جگە لەوەش ئێمە تەنانەت داوامان کردبوو  ئەگەر حکوومەت پڕۆژەیاسای بودجە پێشکەش ناکات، لانى کەم ژمێرەى کۆتایی رەوانەى پەرلەمان بکات، بەڵام بەداخەوە تاکو ئێستا ئەوەشی نەناردووە، هەر ئەمەش وایکردووە کە هیچ چاودێرییەک لەسەر ئەو خەرجییانەى حکوومەت نەبێت کە لەماوەى ساڵێکدا خەرجیان دەکات، چونکە ئێستا هەم  پەرلەمان، هەم دیوانى چاودێرى دارایی ناتونان لێپێچینەوە و لێپرسینەوە لە چۆنییەتى خەرجکردنی بکەن.

 حکوومەتى هەرێمى کوردستان بەردەوام باسی ئەنجامدانى چاکسازى دەکات، بوونى پڕۆژەیاسایەکى لەو شێوەیە تاچەند هاوکار دەبێت لەشەفافییەت و رێگرى لە گەندەڵى؟

پڕۆژەیاسای بودجە رێگرى لەو گەندەڵییە بەربڵاوە ناکات کە ئێستا لە هەرێمى کوردستان ئەنجام دەدرێت، بەڵام بەلانى کەم پەرلەمانى کوردستان، یاخود ئەو لایەنانەى چاودێرى خەرجکردنى بودجەکە دەکەن دەتوانن لەسەر ئەو بنەمایە لێپێچینەوە و لێپرسینەوە لە حکوومەت بکەن، ئەو گەندەڵییانەى کە دەکرێن لەدەرەوەى پرۆژەیاسای بودجەیە، پەیوەندى بە کۆمەڵێک پرۆژەى وەبەرهێنان و دەروازە سنوورییەکان، گرێبەستە نەوتییەکان و کۆمپانیاکانى سکویریتییەوە هەیە کە کۆمەڵێک کەسی دەستڕۆشتوو دەیکەن.

 بڕیارە لەناوەڕاستى ئەمساڵدا هەلبژاردنى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق بەرێوە بچێت، پێتوایە ئەم هەڵبژاردنە بۆ کورد چی دەگەیەنێت؟

خودى یاسای هەڵبژاردن بۆ کورد باش نییە، هیوامان دەخواست کە یاسایەک هەبێت عێراق بکاتە یەک بازنەى هەڵبژاردن ئەمە نەکرا، لەگەڵ ئەوەشدا پارێزگاکان دابەشکران بەسەر زیاتر لە 80 ناوەنددا، کە ئەمە دەنگەکان پەرت و بڵاو دەکات، ئەوەى پەیوەندى بە دۆخى ناوچە کوردستانییەکانى دەرەوەى ئیدارەى هەرێمى کوردستانەوە هەیە کە بەداخەوە رەنگە کورد زیانى گەورەى بەربکەوێت، ئەمەش لەبەر خودى یاساکە و هاتنى داعش و ئەو ژمارە زۆرەى ئاوارە و عەرەبی هاوردە، ئەمە جگە لە ئاوارەبوونى خەڵکى رەسەنى ناوچەکە بۆ هەولێر و سلێمانى بەتایبەتى لەناوچەى داقوق، دوز، شەنگال، مەخمور، سەعدیە و گوڵالە و ناچەکانى دیکەش، کە رەنگە رێژەى دەنگى کورد بەشێوەیەک کەم بکات نەتوانین پارێزگارى لەو دەنگانە بکەین کە لەماوەى رابردوودا هەمان بووە. بۆ ئەوەى پارێزگارى لەو ناوچانە بکەین، پێویستە سەرکردایەتى سیاسی کورد، بتوانێت هێزە سیاسییەکان، یاخود لایەنە کوردستانییەکان رێکبکەون لەسەر کاندیدێکى قبوڵکراو لەلایەن خەڵک و حزبەکانەوە، وابکەین کە ئەو نوێنەرە قبوڵکراو بێت و متمانە پێکراوى هاووڵاتییانى کورد بێت، لەو ناوچانە هانى هاووڵاتییانى کورد بدرێت خۆیان لە بایۆمەترى تۆمار بکەن، هاوکات سندوقى تایبەت بۆ ئەو ئاوارانە بکرێتەوە کە ئێستا لە ناوچە جیاوازەکانى هەرێمى کوردستان نیشتەجێن تاکو بتوانن دەنگ بدەن.

ئەگەر ئەمە نەکرێت، هەرێمى کوردستان لەرووى سیاسییەوە ئەو ناوچانە بەتەواوى لەدەست دەدات، وەک ئەوەى ئێستا لەرووى سەربازییەوە لەدەستى داون؟

رەنگە لەدەستدانێکى کاتى بێت، بەدرێژایی مێژووى حکومڕانى عێراق، حکوومەتە یەک لەدوای یەکەکان، پڕۆسەى بەعەرەبکردن و راگواستن و ئەنفالیان ئەنجامداوە، ئەو ناوچانە کوردستانین لەرووى میژوویی و جوگرافییەوە، ئەگەرچی ئێستا خراونەتە ژێر دەسەڵاتى ملیشیا و هێزە عێراقییەکان، بەڵام ئەم ناوچانە هەر وەکو خاکى هەرێمى کوردستان دەمێننەوە، ئەوەى گرنگە کار بکرێت ئەو رێژەیە پێشتر کورد لەو ناوچانە هەیبووە دانەبەزێت، چونکە لە حاڵەتێکى لەو شێوەیەدا کەمى رێژەى کورد وەکو کارتى فشار دژمان بەکار دەهێنرێت، دەکرێتە بنەما بۆ رێژەى کورد، بۆیە گرنگە لانى کەم ئەگەر نەتوانرێت ژمارەى ئەندامەکان زیاتر بکرێت پارێزگارى لە رێژەکە بکرێت.

  سازدانی؛ هیوا مستەفا

 بەمەبەستی شرۆڤەکردن و زیاتر تاوتوێکردنی ئەو هەڵمەتە فرەوانەی ڕادیکاڵیزمی ئیسلامی سیاسی دژی ماکرۆنی سەرۆکی فرەنسا دەستیپێکردووە و ئامانج و ڕۆڵی تورکیا لە سەرکردایەتیکردنی ئەو هەڵمەتە لە دژی فرەنسا بەپێویستمان زانی چەند پرسیارێک ئاراستەی نووسەر و چاودێری سیاسی هاوڕێ زیرەک کەمال بکەین.

 ئیمانۆیڵ ماکرۆنی سەرۆکی فرەنسا لە بەرانبەر سەربڕینی مامۆستایەکی فرەنسی لەلایەن توندڕەوێکی ڕادیکاڵیزمی ئیسلامی، گوتی؛ ئیسلام لە قەیراندایە، بۆچی لە بەرانبەر ئەو لێدوانەی سەرۆکی فرەنسا ئاوا جیهانی ئیسلامی وروژا و بەتایبەتیش قسەی من لەسەر هەرێمی کوردستانە، ئایا هەرێم بۆچی چووە ناو ئەو ململانێیە؟

-بەر لە هەر شتێک دەمەوێ ئەوە بڵێم ئەو ناڕەزایی و پەرچەکردارانەی لە هەرێمی کوردستان بەرانبەر لێدوانەکەی ئیمانۆیڵ ماکرۆنی سەرۆکی فرەنسا، هیچی لێدوانی فەرمی نەبوون و بگرە ڕەهەندێکی جەماوەریشیان نەبوو، بگرە زیاتر فەوزای ناو فەیسبووک و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و هەندێک ناوەندی میدیایی بوو. لەسەر ئاستی حزبیش جگەلە حزبە ئیسلامییەکان و هەندێک پیاوی ئاینی کە بەداخەوە د. بەشیر حەداد جێگری سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقیش تێکەوت، ئەگینا حزب و دامەزراوەیەکی سیاسی و ڕێکخراوەیی لە دژی فرەنسا نەهاتنە دەنگ، هەرچەند حزبە ئیسلامییەکان و هەندێک مەلا ویستیان وا نیشانی ڕای گشتی ناوەوە و دەرەوەی هەرێمی کوردستان بدەن کە گەلی کورد لە دژی لێدوانەکەی سەرۆک ماکرۆن وەستاونەتەوە، بەڵام ئەوەی لە سەر ئاستی جەماوەری و لەسەر زەمینی واقیعدا وا نەبوو، ئەگەرچی سەردانی هەردوو فراکسیۆنی یەکگرتووی ئیسلامی و کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان بۆ قونسڵیەی فەرەنسا لە هەولێر بێئەندازە نەشاز و نەگونجاو بوو کە چوون بەناوی دامەزراوەی پەرلەمان ناڕەزاییان بە سەرقونسڵی فەرەنسا دا. بەڵام دواتر سەردانی جێگری سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان و فراکسیۆنەکانی دیکەی پەرلەمان بۆ قونسڵخانەی فەرەنسا لە هەولێر تاڕادەیەک لە نرخ و بەهای هەوڵەکانی هەردوو فراکسیۆنی ئیسلامی کەم کردەوە و بارە خوارەکەی ڕاست کردەوە.

 بۆچی ئیسلامی سیاسی لە کوردستان بەرانبەر هەر پرسێکی ئاینی چ لەسەر ئاستی دنیا بێت و لەسەر ئاستی ناوخۆیی دێتە دەنگ و دنیای سیاسی و میدیایی ئێمە پڕ دەکەن لە هاتوهاوار، بەڵام لەسەر پرسێکی نەتەوەیی تایبەت بە کورد نایەنە دەنگ، بۆنموونە ڕژێمی تورکیا شاری عەفرینی داگیر و خاپوور کرد، بەڵام ئیسلامییەکان بەشی ئەوەش دەمیان ناکەنەوە تا گوێچکەیان بە بۆردمانەکانی تورکیا کەڕنەبێت، یان لەلایەکی تر هەردوو ڕژێمی ئێران و تورکیا ڕۆژانە بۆردمانی هەرێمی کوردستان دەکەن کەچی لە بەرانبەر ئەوەشدا بێدەنگن، کەچی لەسەر لێدوانێکی سەرۆکی فەرەنسا هاتوهاواری ناڕەزاییان دژی فەرەنسا دنیا پڕ دەکات؟

-دیارە یەکێک لەو گرێ دەروونییانەی کە ئیسلامی سیاسی لە کوردستان هەیەتی، ئەوەیە کە خاوەنی مێژوونین، چونکە بەشداریی شۆڕش و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستانیان نەکردووە و بەڵکو دوای ڕاپەڕین و لە سێبەری خەبات و تێکۆشانی گەلی کوردستان و بەرەی کوردستانی  دروست بوون، ئەو گرێ دەروونییە وایکردووە کە ئیسلامییەکان بەردەوام مەسەلە و پرسە ئاینییەکان بوروژێنن، بەردەوام ڕابکەن و بۆ ڕابردوو بگەڕێنەوە، دیارە خاڵێکی دیکە کە دەمەوێت ئاماژەی پێبکەم وابەستەیی ئیسلامی سیاسی کوردە بە دەرەوەی خۆی، بۆنموونە یەکگرتووی ئیسلامی خۆی بە بەشێک لە سەحوەی ئیسلامی جیهانی دەزانێت، خۆی بە هاوسەنگەر و دەستەخوشکی ئەکەپەی فەرمانڕەوای تورکیا دەزانێت و ئەوەش وایکردووە لە ئاستی تاوانە ناوخۆییەکانی تورکیا چاوبپۆشێت و بۆ هەر هەنگاوێکی ئیسلامییەکانی جیهانیش چەپڵەی نافەرین لێبدەن. ڕژێمی تورکیا دوازدە مزگەوتی لە شاری عەفرین بۆردمان و وێران کرد ئیسلامییەکانی کوردستان ورتەیان لەدەم نەهات، کەچی هەر ئەو ڕژێمە کە بڕیاریدا کەنیسەیەکی کۆنی تورکیا بکاتە مزگەوت میدیای ئیسلامییەکان ئافەرینیان لەو ڕژێمە کرد و ئەندامەکانیشیان ڕژانە سەر شەقامەکانی دهۆک و هەولێر و سلێمانی و بە بەرزکردنەوەی دروشمی دەستخۆشی لە ئەکەپە خۆشحاڵییان دەربڕی. هەر ئەوەنا بەڵکو گرێی خۆبەکەمزانین لای زۆربەی گرووپ و حزب و بگرە بەشی زۆری تاکەکانی کورد هەیە، بۆنموونە بەشی زۆری حزبەکانی هەر چوار پارچەی کوردستان ئامادەن لە بەرانبەر دوژمنانی کورد چەندین سازشی ئەخلاقی و سیاسی و ملکەچی و خۆبەکەمزانین بنوێنن، بەڵام ئامادەنین ڕایەڵەی پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لەسەر بنەمایەکی دیموکراسی و مەدەنی درووست بکەن، ئامادەن دەست بخەنە ناو دەستە خوێناوییەکانی ئەنفالچی و دیکتاتۆر و فاشییەکانی تورک و عەرەب و فارس و عەجەم، بەڵام شەق لە کەلتووری بەیەکەوەژیانی دیموکراسییانە لەگەڵ حزب و هێزە سیاسییە جیاوازەکانی خۆیان هەڵدەدەن، سیاسییەکانی ئێمە لە بەرانبەر نوخبەی سیاسی و ڕۆشنبیری دەست و دەرگایان کراوەیە، بەڵام ئامادەنین پێشوازی لە نوخبەی ڕۆشنبیرانی خۆیان بکەن، مەسعوود ئۆزێلی ئەستێرەی یاریزانی جیهان کە بە ڕەگەز کوردە، شیوەن بۆ موسڵمانانی چین و ڕووسیا دەکات، بەڵام لە ئاستی قوربانیانی هەڵەبجە و عەفرین و مهاباد گوێی خۆی کەڕ و چاوی خۆی کوێر دەکات. نادیە مورادی کچە کوردی ئێزدی کە لەسەر ئاستی دنیا بووە هێمای زوڵم و ستەمی کوردانی ئێزدی، لە بەردەم کەناڵ و میدیاکانی جیهان بەدەگمەن نەبێت، باسی کوردبوونی خۆیان ناکات و بگرە زۆرجار بە ئاستێکی ئەوەندە ئاڵۆز و شەرمنانە باسی شوناسی نەتەوەیی خۆی دەکات وەکوو بڵێی حاشاکردنە لێی. ئێستایش لە باشووری کوردستان کەم نین ئەوانەی شەرعیەتی نوێنەرایەتی ئێمەی کوردیان پێسپێردراوە، کەچی قسە و لێدوان و هەڵوێستە سیاسییەکانیان نەک دژی بەرژەوەندییەکانی گەلی کوردستانە، بەڵکو ئەوەی دەیکەن و دەیڵێن جگەلە خۆبەدەستەوەدان بۆ حوکمڕانە مەزهەبگەرانی بەغدا مرۆڤ ناتوانێت هیچ ناوێکیان لێبنێت. کەم نین ئەو کەسانەی کە لە ناوەندی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی چالاکن، ئەکادیمی و ڕۆشنبیر و کەسی دیارن، بەبیانووی هەبوونی گەندەڵی، سوکایەتی بە گەل و نیشتمانەکەیان دەکەن و شەق لە ئاڵا و سەرجەم ڕەمزە جوانە نیشتمانی و نەتەوەییەکانی گەلەکەیان هەڵدەدەن، گوایە دژی گەندەڵییەکانی پارتی و یەکێتیین، بەڵام لەسەر ئاستی کرداریی هیچ سەنگ و قورساییەکیان بۆ ڕۆحیەتی ئۆپۆزسیۆن نەهێشتووە، بەڵام ئەوەش مانای ئەوە نییە کە لە کوردستان ناڕەزایی دژی سەرۆکی فەرەنسا بوونی نەبووە، بەڵام مەبەستی من ئاستە جەماوەرییەکەیە، چونکە بەڕاستی ئەوەی جێگای داخ و کەسەرە ئەوەیە کەوا کەسانێک لە سێبەری گەندەڵی و نادادپەروەری بوونەتە گەنجی قاروون و سەرمایەدار، کەچی بە نووسین و لێدوان هێرشی دڵڕەقانەیان کردە سەر فەرەنسا و بگرە هانی جەماوەری کوردستانیشیان دا پەلاماری قونسڵیەی فەرەنسا بدەن. ئەوەشی کاریگەری لەسەر ڕای گشتی فەرەنسا دانا و بگرە نوخبەی ڕۆشنبیری و سیاسی و ئەکادیمی فەرەنسا لەو هەڵوێستەی ئەو کەس و ناوەندانەی هەرێم زۆر توڕەن. بەڵام جێگای داخ و نیگەرانییەکی زۆریشە ئەمڕۆ خەڵکانێک هەبن بکەونە ژێر کاریگەریی ڕادیکاڵیزم و توندڕەوی ئاینی و لەسەر ئیقاع و داوای ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا دروشمی بڕوخێ و بمرێی وڵات و سەرۆکی فەرەنسا بەرز بکەنەوە و داوای ئەوە لە حکوومەتی هەرێم و خەڵکی کوردستان بکەن کەوا بایکۆتی کەلوپەل و کاڵاکانی فەرەنسا بکەن، لەکاتێکدا فەرەنسا کەمترین شتومەک و کاڵا و بەرهەمی بازرگانی و فرۆشیاریی لە کوردستان هەیە، هەڵبەت ئەو توندڕەوانە کە بچووکترین وەفا و سۆز و ئەمەکدارییان بۆ فەرەنسا نییە و چاویان نابینا و گوێیان بەقوڕقوشم ئاخنیوە بەرانبەر ئەو هەموو هاوکاری و پاڵپشتییەی فەرەنسا بۆ گەلی کوردستانی هەیە.

 باشە کە ئەوە هەڵوێستی ئیسلامییەکان بوو لە بەرانبەر لێدوانێکی سەرۆکی فەرەنسا ، بەڵام ئەی چۆن توانیویانە ڕای گشتی کوردستان لەدژی سەرۆک و وڵاتی فەرەنسا ساز و ئامادە بکەن، چونکە من لەگەڵ ئەو قسەیەی جەنابت نیم کە پێت وایە لە کوردستان ڕای گشتی دژی فەرەنسا نەوروژاوە، با نموونەیەک بخەینە ڕوو، کەسایەتییەکی دیاری ئیسلامی سیاسی بانگەشەی بایکۆتکردنی کاڵای فەرەنسی لە کوردستان کرد، هەر خۆی گوتی لەمبارەیەوە حەوت سەد هەزار ئیمزای پشتگیریم کۆکردووەتەوە، ئەی ئەوە چۆن لێکدەدەیتەوە؟

-منیش گوێم لە قسەکانی ئەو پیاوە بوو، هەر خۆی وا ناسراوە لە هەموو شتێک زیادەگۆیی دەکات و قسەکانی زۆر جێگەی متمانە و بڕواپێکردن نین، بەڵام مانای ئەوەش نییە کە خەڵک بەشداری لە پاڵپشتیکردنی ئەو پیاوە نەکردووە. با پێت بڵێم بەر لە ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ گەلی کورد لە هەموو ڕوویەکەوە باشتر و مەدەنیتر و کراوەتر بوو، پابەندی خەڵک بە خۆشەویستی کوردستان و ڕەمز و بەها نیشتمانییەکان لە ئاستێکی بەرزتر بوو، وەفا و ئەمەکداری کورد بۆ دۆستەکانی زیاتر بوو، خۆشەویستی و متمانە و ڕێز و حورمەت لە نێوان چین و توێژ و یەک بە یەکی گەلی کوردستان چەندین قات لە ئێستا باشتر بوو، هاودەردی و هاوخەمی و هاوکۆستی لە نێوان خەڵک زیاتر بوو، بەداخەوە سیاسەتی ناحەکیمانەی هەردوو حزبی حوکمڕانی کوردستان(یەکێتی و پارتی) زەبرێکی گەورە و کوشندەی لەو تەبایی و یەکڕیزییەی خەڵکی کوردستان دا، پارتی و یەکێتی و ململانێی نائەقڵانی و سیاسەتی پاوانخوازی ئەو دوو حزبە کەلتوور و بنەماکانی فیکری نەتەوەیی و نیشتمانی هەڵتەکاند، گیانی هاوخەمی و هاوکۆستی و نەتەوەیی بوونی کوردیان وێران کرد، هەر سیاسەتی نادروستی ئەو دوو حزبە وایکرد کە زەمینەی سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسی لە فۆڕمی حزبیدا بڕەخسێت، بیرت نەچێت یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان کە ئێستا حزبێکی ئیسلامی بەهێزە تاکو ساڵی ١٩٩٤ ڕێکخراوێکی خێرخوازی بوو، کە یەکەم فیشەکی شەڕی ناوخۆ تەقێندرا، یەکسەر کۆنگرەی کرد و لە ڕێکخراوێکی خێرخوازییەوە بووە حزبێکی سیاسی، چونکە کەسایەتییەکانی یەکگرتوو زوو تێگەشتن کە شەڕی ناوخۆ پەشیمان بوونەوە بوو لە ڕاپەڕین. بۆیەش ئێستا بەشی زۆری ئەو دوو حزبە بەدووای بەرژەوەندی تایبەتی و زاتی خۆیان کەوتوون و ئەوەی بەلایانەوە گرنگ نییە، نیشتمان و بەرژەوەندییەکانی گەلە، بۆیەش دەبینین کە هەر ئەوە وایکردووە کە حزبە ئیسلامییەکان جورئەت بە خۆیان بدەن خەڵک لە دژی فەرەنسا هانبدەن و بچنە قونسڵخانەی فەرەنسا و بەناوی گەلی کوردستانەوە یاداشتی ناڕەزایی بدەنە فەرەنسا. بێ مروەتی و خەمساردی ئەو دوو حزبە وایکردووە کە بەشێک لە ئیسلامییەکان هەڕەشەی سووتاندنی کونسڵخانەی فەرەنسا بکەن و کەسیش سزایان نەدات.

 وەکوو منیش بیستوومە نوخبەی سیاسی و ڕۆشنبیری فەرەنسا ئەو ناڕەزایی و هەڵوێستەی هەرێمی کوردستان نیگەران بوون، ئایا نیگەرانبوونی ئەو دەستەبژێرە، کاریگەریی سلبی و نەرێنی لە سەر ئایندەی پەیوەندییەکانی فەرەنسا و هەرێم دادەنێت؟ بەتایبەتیش کە هەموومان دەزانین نوخبە لە فەرەنسا و سەرجەم وڵاتانی دیموکراسیدا کاریگەری زۆر هەیە لەسەر دروستکردنی ڕای گشتی؟

-وەکوو گوتم هەرێمی کوردستان دامودەزگای فەرمی خۆی هەیە و ئەو دەزگایانەش بەڕووی دەرەوەدا نوێنەرایەتی گەلی کوردستان دەکەن و ڕای فەرمی کوردستانیش لە دەست ئەوانە، بەڵام مانای ئەوەش نییە گلەیی و نیگەرانی کاریگەریی لەسەر حکوومەت و خەڵکی فەرەنسا نابێت، بەڕاستی ئەگەر لە منیش دەپرسی، شورەییەکی گەورەیە خەڵکانێک بەناوی پەرلەمان بەبێ ئاگەداری سەرۆکایەتی پەرلەمان ڕێگە بە خۆیان بدەن وەکوو پەرلەمانتار و نوێنەری گەل بچنە قونسڵخانەی فەرەنسا و یاداشتی ناڕەزایی بنێرن بۆ فەرەنسا. بەڕاستی ئەگەر پەرلەمانی کوردستان خاوەنی هەیبەت و دیسپلین بێت و لە مانا و شوێنگەی خۆی تێبگات، دەبێت بەدواداچوون و لێپرسینەوە لەو پەرلەمانتارانە بکات کە چوونەتە کونسڵخانەی فەرەنسا و وەکوو پەرلەمانتار یاداشتی ناڕەزاییان بە سەرکونسڵ داوە.

 ئەوەی تۆ دەیڵێی پێچەوانەی ئازادی بیروبۆچوون و بیروڕا نییە؟ ئایا پەرلەمانتار ئازاد نییە لەوەی کاری لەو شێوەیە بکات و یاداشت بە کونسڵخانەی وڵاتان بدات؟

-پەرلەمانتار بە حوکمی ئەو شوێنگە شەرعی و هەستیارەی هەیەتی، دەبێت بەپێی کارنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان کاربکات، ئەو نوێنەری هەڵبژێردراوی گەلە و هەر جۆرە مامەڵەکردنێکی لەگەڵ کونسڵخانەکان بەتایبەتیش  یاداشتی ناڕەزایی، مانای خۆ بە خاوەنکردن و شەرعیەتدانە بە خۆیان بۆ داڕشتنی سیاسەتی دەرەوەی هەرێم، لەکاتێکدا داڕشتن و خستنە ڕووی گوتاری سیاسی هەرێم بەڕووی دەرەوە، ئەرک و بەرپرسیارێتی سەرکرایەتی هەرێمی کوردستانە، کەچی ئەو پەرلەمانتارانە ئەو مافەیان لە سەرۆکایەتی وڵات سەندووەتەوە و بە خۆیانیان داوە. چونکە ئەرک و کاری پەرلەمان و پەرلەمانتار داڕشتنی یاسا و چاودێریکردنی جێبەجێکردنی یاسا و ئیشوکارەکانی حکوومەتە، کەچی بەداخەوە ئەو پەرلەمانتارە بەڕێزانە بەبێ ئەوەی هەست بەوە بکەن یاخود هەستیان کردووە و گوێیان بەوە نەداوە کە بەم یاداشتە دژایەتیکردنەی فەرەنسا، چوونەتە بەرەی گوتاری توندڕەویی و بوونەتە بەشێک لەو ململانێیەی کە لە نێوان وڵاتانی جیهان و ناوچەکە و هەرێمایەتی بەگشتی بەڕێوەدەچێت.

 مەبەستت لەوە چییە، یان کێن ئەو وڵاتانەی کە لە ناوچەکە لە ململانێدان و ئەو پەرلەمانتارانەش بوونەتە بەشێک لەو ململانێیە؟

-دیارە ئێستا ململانێیەکی توند لە نێوان فەرەنسا و ڕووسیا و ئەمریکادا هەیە لەسەر سووریا و عێراق و تەواوی وڵاتە ئاڵۆزەکانی دیکە. بەرەیەک بە سەرکردایەتی فەرەنسا دروستکراوە کە هەریەک لە یۆنان و میسر و سعودیە و لیبیا بەشدارن لەو بەرەیە، بەرەیەکی دیکەش کە پێکهاتووە لە تورکیا و قەتەر ڕووبەڕووی ئەو بەرەیە وەستاون.

 وەڵامەکەت وایکرد پرسیاری ئەوەم بۆ دروست ببێت بۆچی تورکیا گەرمتر لە هەموو وڵاتانی ئیسلامی ڕووبەڕووی فەرەنسا بووەوە و بگرە بانگەشەی هەموو موسڵمانانی جیهانی کرد کە دژی سەرۆکی فەرەنسا یەکبگرن؟

-دەزانی ئێستا لەسەر ئاستی دنیا تورکیا لەسایەی دەسەڵاتی ئەردۆغان و ئاکەپە بووەتە یەکێک لە وڵاتە ناشرینەکانی دنیا، دەزانی تورکیا لەسای سەری ئەردۆغان خەریکە لە هەموو دنیا دادەبڕێت و بەوە بە مەترسییەکی گەورە لەسەر زۆر لە وڵاتانی جیهان و پێشم وایە ئەگەر شوێنگە جوگرافییەکەی نەبووایە زۆر دەمێک بوو لەسەر ئاستی دنیا و بەتایبەتیش لەلایەن ئەمریکاوە سزای قورسی تورکیا دەدرا. دەسەڵاتدارانی تورکیا ئێستا خەون بە گێڕانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەبینن و ئەردۆغان دەیەوێت تورکیا بکاتەوە بە سوڵتان نشینی باب عالی و سەرلەنوێ کۆی وڵاتانی ئیسلامی بخاتەوە ژێر قەڵەمڕەوی و حوکمڕانی خۆی. بۆیەش تورکیا لە هەر کوێیەکی دنیا کێشەیەکی ئاینی هەبێت، خۆی تێهەڵدەقورتێنێت و وەکوو ڕیشسپی و خۆ بەخاوەنکردنی موسڵمانان وێنا دەکات، هەڵبەت ئەوەی تورکیا دەیکات گەوجاندن و بەلاڕێدابردنی ڕاستییەکانە، نەک دڵسۆزی بۆ ئاینی ئیسلام، چونکە ئەگەر وایە نزیکەی یەک لەسەر سێی تورکیا کوردە و زۆرینەی هەرەزۆریشی موسڵمانە، کەچی بە ئاگر و ئاسن سەرکوتیان دەکات، بۆیەش کە دەبینین لە تورکیا ئەردۆغان بە هاوکاری قەتەر سەرکردایەتی وروژاندن و گەورەکردنی لێدوانەکەی ماکرۆنی سەرۆکی فەرەنسایە، تەنیا سیاسەتە و هیچی دیکە، ئەگەرنا ماکرۆن چی گوتووە؟!

 ئەی ڕای خۆت لەبارەی قسەکانی سەرۆکی فەرەنسا چییە؟

-هەڵبەت من دژی هەڵچوون و زمانی زبرم، وڵاتی خۆم و نەتەوەی خۆم و ئاینی خۆم خۆشدەوێت، پێشم وایە تێنەگەیشتنێک لە قسەکانی سەرۆکی فەرەنسا هەبوو، بەشێک لە ڕادیکاڵیزمی ئاینی ئەوەیان قۆستەوە بۆ مەرامێکی سیاسی، ئەگەرنا بۆ تەنیا باسی لێدوانەکەی ماکرۆن دەکرێت، بەڵام کەس باسی سەربڕینی مامۆستا فەرەنسییەکە ناکات؟! لەکاتێکدا چەندین دەقی ئاینی ئیسلام بە حورمەت و ڕێزەوە باسی مرۆڤ دەکات.

 

 

 

ڕێگای کوردستان

  د. کاوە مەحموود سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی کوردستان لە چاوپێکەوتنێکی تایبەت لەگەڵ (تۆڕی هەواڵی ژیان)، هەڵوێستی حزبی شیوعی کوردستان لەبارەی ئەو بارگرژییانەی ئەمدواییەی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی کرێکارانی کوردستان دەخاتە ڕوو. سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی کوردستان پێداگیری لەسەر چەند بنەمایەکی گرنگ دەکات لەپێناو چارەسەرکردنی گرژی و ناکۆکی نێوان لایەنە سیاسییەکانی پارچەکانی کوردستان و لەو چوارچێوە ئاماژە بە سیاسەتی دەستێوەرنەدانی لایەنەکان لە کاروباری هەریەک لە پارچەکانی کوردستان دەکات. ئەو پاڵپشت بەخوێندنەوەی حزبی شیوعی کوردستان دووپاتی دەکاتەوە کە نابێت پەیوەندی لایەنەکان لەگەڵ حکوومەتەکانی ناوەندی لەسەر حیسابی لایەکانی دیکە لە بەشەکانی دی بێت.

بەهۆی بایەخەکەیەوە، هەفتەنامەی (ڕێگای کوردستان) دەقی چاوپێکەوتنەکەی د. کاوە مەحموود سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی کوردستان بڵاو دەکاتەوە.

  ئێوە ئەو بەیاننامەتان چۆن دەرکرد و دەتانەوێ لەو بەیاننامەیەدا چی بڵێن؛

-بەیاننامەکەی ئێمە ئەگەر بەشێوەیەکی ستراتیجی تەماشای بکەیت، بابەتیکی نوێی تێدا نییە، بەردەوامبوونی هەڵوێستەکانی پێشوومانە سەبارەت بە درووستبوونی ناکۆکی لە نێوان هەر پەلێکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان، لەبەشێکی دیکەی کوردستان، بنەمای سەرەکی ئەمە کە چۆن بتوانین کار بکەین شەڕی براکوژی، شەڕی ناوخۆیی لە نێوان ئەو لایەنانە ڕوونەدات بەشێوەیەک ئەم بابەتە بەتەواوەتی مەحرووم بکرێت، هەروەها مەحروومکردنی ئەم بابەتە پەیوەندی بە لابردنی چاوگەکانی بارگرژی لەم بارەیەوە هەیە. بۆیە خاڵەکانی دیکەی کە لە بەیاننامەکەماندا هاتووە، پشتگیریکردنە بۆ خاڵی یەکەم، یەکێک لەوانە لە هەر بەشێک لە بەشەکانی کوردستاندا کە بەشێوەیەکی مێژوویی ئەم حالەتە درووست بووە، هەلومەرجێک و ڕەوشێکی سیاسی تایبەت هەیە، تەنانەت ئەو ڕەوشە سیاسییە، کاری کردووەتە سەر بەرنامەی هەر پارچەیەکی کوردستان و هەروەک کاری کردووەتە سەر تەکتیک و ستراتیجی هەر لایەنێکی کوردستانی، بۆیە بنەمای ئەوەی کە ئەو پێکدادانە ڕوونەدات ئەوەیە کە هەر لایەنێکی کوردستانی لە هەر بەشێکدا ڕێز لە هەڵوێست و شێوازی تێکۆشانی لایەنەکەی دیکە بگرێت، حالەتی سێیەم ئەوەیە کە ئەو ڕێزگرتنە نەگاتە حالەتی دەستێوەردان، واتە ئێمە ناکرێت لە باشوور سیاسەت بۆ باکوور دابڕێژین و ناکرێت لە باشوور سیاسەت بۆ ڕۆژئاوا دابڕێژین، بەهەمان شێوە ناکرێت ڕۆژهەڵات و باکوور و ڕۆژئاوا سیاسەت بۆ باشوور دابڕێژن. ئەوەی سیاسەت بۆ باشوور دادەڕێژێت لایەنە سیاسییەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و حزبە سیاسییەکانن لەباشووردا، ئەوە وامان لێدەکات کە ڕەچاوی ئەوە بکەین کە نابێت دەستێوەردان هەبێت لەکاروباری ناوخۆیی هەریەک لە بەشێک لە بەشەکانی کوردستان، ئەوە بنەمایەکە بۆ ئەوەی بارگرژی درووست نەبێت، جگەلەوە بەهۆی ئەو وەزعە سیاسییەی کە هەیە، پەیوەندییەک درووستبووە لە نێوان لایەنەکانی هەر بەشێک لەگەڵ حکوومەتە ناوەندییەکان، گرنگ ئەوەیە ئەو پەیوەندییە لەسەر حسابی بەرژەوەندی گەلی کوردستان یان بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکەی لە بەشەکەی دیکە نەبێت. بۆنموونە لەم حالەتەی کە هەیە، پارتی پەیوەندی ئابووری یان سیاسی هەیە لەگەڵ تورکیا یان لەوانەیە پەیوەندی هەبێت لەگەڵ ئێراندا، یان لایەنێکی سیاسی بۆنموونە یەکێتی لەوانەیە پەیوەندی هەبێت لەگەڵ ئێران یان تورکیا یان ئێران، گرنگ ئەوەیە ئەو پەیوەندییە لەسەر حیسابی لایەنەکانی ڕۆژهەڵات نەبێت، لەسەر حیسابی لایەنەکانی باکوور نەبێت یان لەسەر حسابی ڕۆژئاوا نەبێت. بەهەمان شێوە تۆ دەبینی پەکەکە بۆنموونە پەیوەندییەکی هەیە لە ناوچەی شنگالدا لەگەڵ حەشدی شەعبی دا، ئەو پەیوەندییە نابێت لەسەر حسابی باشوور بێت. واتە دەبێت لایەنە سیاسییەکان زیاتر لەوەی بیر بکەنەوە لەگەڵ حکوومەتە ناوەندییەکان ڕێککەون لە دەوروبەردا، بیر لەوە بکەنەوە ئەگەر کێشەیەک هەیە لەچوارچێوەی کورد و کورد خۆیان ڕێککەون، ئەوە بنچینەی قەزیەکەیە و ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە هەنگاو بنێیین ناکۆکی درووست نەبێت. ئەوەی پەیوەندی بە کوردستان باشوور یان هەرێمی کوردستانەوە هەیە، دەبێت کار بکرێت کە ئەم ناکۆکیی و بارگرژییە نەچێتە خانەی ئەوەی کە بارگرژییەکە لە نێوان پارتی و پەکەکە بێت، یان سبەی ڕۆژ لە نێوان گۆڕان و پەکەکە بێت یان لە نێوان یەکێتی و پەکەکە بێت، چونکە جاری وایە ئەو حالەتانە درووست بووە، بەهۆی ئەو ڕەوشەی لە کوردستاندا هەیە. لە کوردستاندا بابەتێک هەیە پێی دەڵێن حکوومەتی هەرێمی کوردستان، ئەوە پەیوەندی بەوەوە نییە کە ئێمە دەنگ دەدەین بە حکوومەتی هەرێم یان دەنگی پێنادەین، پشتگیری دەکەین لە سیاسەتیدا یان پشتگیری ناکەین، بەڵام حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەزگایەکی شەرعییە، ئەو دەزگا شەرعییە بەرپرسە لە درووستکردنی سەقامگیری سیاسی لە کوردستاندا. لەبەرئەوە دەبێت ئەو قەزیانە لە دەرەوەی تەعامولی حزبی تەعامولی لەگەڵ بکرێت. ناکرێت یەکێتی بە تەنیا مامەڵە بکات، ناکرێت پارتی بە تەنیا مامەڵە بکات، دەبێت حکوومەتێک هەبێت کە حکوومەتی هەرێمی کوردستانە، لەگەڵ لایەنەکانی ڕۆژهەڵات مامەڵە بکات، لەگەڵ لایەنەکانی باکووردا، لەگەڵ پەکەکەدا مامەڵە بکات، لەگەڵ ڕۆژئاوادا مامەڵە بکات، بێدەستێوەردان، بنچینەی ئەو مامەڵەیەش ئەوەیە کە ئێستا هەرێمی کوردستان بەشێکە لە وەزعێکی نێودەوڵەتی و کۆمەڵێک ئیلتزاماتی نێودەوڵەتی هەیە، لەبەرئەوە دەبێت ڕەچاوی ئەو حالەتە بکرێت. لەبارەی حزبی شیوعی کوردستانەوە، ئێمە تەرەف نین لەو ململانێیە، لەبەرئەوەی تەرەف نین لە ململانێیەکە، ئەوە یارمەتیمان دەدات کە ئێمە بتوانین کار بکەین تا لایەنەکان لە یەکترنزیک ببنەوە، بە پشت بەستن بەو پرەنسپانەی هەمانە و بە ئاشکرا باسمان کردووە و ئەوەی بۆ جەنابتان باسی دەکەم لەگەڵ سەرکردایەتی پەکەکە باسمان کردووە و لەگەڵ سەرکردایەتی پارتی باسمان کردووە، ئەوەش یارمەتیمان دەدات بۆ ئەوەی ڕۆڵی نزیککەوتنەوە ببینین، بەڵامنزیککەوتنەوە بەوە دەبێت ئەو لایەنانەی کە هەن، ئامادەبن لەسەر بنەمای ئەو پرەنسیپانەی دامانناوە ڕێگەچارە بدۆزینەوە.

  -ئەم دوو حزبە کەسایەتییە دیارەکانیان بەردەوام لێدوانی زبر دەدەن، بەشێک لە چاودێرانی سیاسی پێیان وایە ئەو لێدوانە زبرانە دەبێتە هۆی شەڕی ناوخۆ، ئەم لێدوانانە کاریگەریی لەسەر دۆخەکە درووست دەکات؟

-لە ڕاستیدا ئێمە نابێت لە ئێستاوە نوقڵانەی شەڕی ناوخۆ لێبدەین، واتە وا تێنەگەین لە ئێستاوە مادام لێدوانی زبر دەدرێت، ئێمەش تەپڵ لێدەین و بڵێین مادام ئەو لێدوانە زبرانە هەبێت، مانای ئەوەیە ئیتر شەڕی ناوخۆیی لە ئارادایە. لە هەموو کاتێکدا بەهۆی ئەوەی ئەو مەترسییانە هەیە، لە هەموو کاتێکدا پێکدادان و ناکۆکی لەوانەیە بگاتە شەڕی ناخۆ، ئەم شتانە لە ئارادایە، بەڵام ئێمەمانان لە ڕاگەیاندندا یان لە هەڵوێستی سیاسییدا، چاوەڕیی ئەوە نەکەین کە چۆن شەڕی ناوخۆ ڕوودەدات، بەڵکو چاوەڕێی ئەوە بکەین کە چۆن کار دەکەین بۆ ئەوەی ئاشتی ڕووبدات، بۆ ئەوەی چاوگەکانی ناکۆکی چارەسەر بکەین، ئەوە ڕۆڵی ئێمەیە. لەبەرئەوە ئێمە ئاراستەی بۆچوونی خۆمان کردووە بە هەردوو لایەن یان بە هەموو لایەنەکان، ئەوەیە کە لە حالەتی بوونی بارگرژیدا هەوڵ نەدەن پەنابەرنە بەر میدیا و هێرشی ڕۆژنامەوانی و لێدوان و شتی وا کە بارگرژی زیاتر درووست بکات، دەبێت دان بە خۆیاندا بگرن و بە هێمنی لەچوارچێوەی بەرژەوەندی گشتی هەموو خەڵکی کوردستان مامەڵە لەگەڵ ڕووداوەکان بکەن.

 ئەگەری ئەوەیە هەیە کە پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی کرێکارانی کوردستان جارێکی دی بگەنە ڕێککەوتن و ئەو گرژییەی لە نێوانیاندا هەیە، نەمێنێت؟

-دەبێت هەر هەموومان هەوڵی ئەوە بدەین حکوومەتی هەرێمی کوردستان وەکوو حکوومەت پەیوەندییەکانی لەگەڵ باکووردا، لەگەڵ ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا ڕێک بخاتەوە لەسەر بنەمای دەستێوەرنەدان، نە دەستێوەردانی ئەوان لە کاروباری ئێرە و نە دەستێوەردانی ئێرە لە کاروباری باکوور و ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات، ئەو بنەمایە دەتوانێت چاوگەکانی بارگرژی لابەرێت.

 لەئاستی پەرلەمان و لە ئاستی سەرۆکایەتی حکوومەت کێ دەتوانێت ڕۆڵ بگێڕێت بۆ ئەوەی نێوانگیری لە نێوان ئەم دوو حزبەدا بکات؟

-لەڕاستیدا ئەوە پەیوەندی بە خۆیانەوە هەیە، ئەو پرسیارە دەبێت لە خۆیان بکەیت لە سەرۆکایەتی حکوومەت، لە سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستانی بکەیت، ئەوەی لەسەر ئێمەیە، ئەوە هەڵوێستی ئێمەیە، لەچوارچێوەی ئەو هەڵوێستەدا هەوڵ و کۆششی خۆمانمان داوە و بەردەوامین لەم هەوڵ و کۆششە و بە گەشبینییەوە تەماشای ڕووداوەکان دەکەین نەک بە ڕەشبینییەوە. ڕەشبینی ئەوەیە کە چاوەڕێی شەڕی ناوخۆ بکەین، گەشبینی ئەوەیە کە چاوەڕێی ئەوە بکەین چاوگەکانی بارگرژی بکوژێنینەوە.

 دەستێوەردانی دەرەکی کاریگەریی لەسەر ئەو بارودۆخەی ئێستا دەبێت کە باس لە دەستێوەردانی دەرەکی دەکرێت، خۆشتان لە ڕاگەیەنراوەکەتاندا باستان لێوە کردووە، چ کاریگەرییەکی دەبێت؟

-دوو بابەت هەیە کە کار دەکاتە سەر هەڵوێستی لایەنە سیاسییەکان لە هەر پارچەیەکی کوردستان و لە نێوان خودی لایەنە سیاسییەکانی هەر پارچەیەکیش جگەلە لایەنەکانی دیکە. یەکەمیان؛ لەم بارودۆخەدا کە ئێستا هەیە جاری وا هەیە دەستێوەردانی دەرەکی ڕۆڵ دەبینێت، ڕۆڵبینینەکە چییە، وا دەکات زەمینەخۆش بکات تا چاوگەکانی بارگرژی زیاد بکات، ئەوە یەک، حالەتێکی دیکە هەیە؛ لەبەرئەوەی لە نێوان لایەنەکانی سیاسی ناکۆکی هەیە، ئەم ناکۆکییە وا تەفسیر دەکرێت کە بۆ نموونە من وا لێکدەدرێتەوە کە سبەی ڕۆژ ئەم ناکۆکییەی لەبەر پارتییە، ئەگەر من حزبی شیوعی بم چاوەڕێی ئەوە بکەم، لەبەرئەوەی دەنگم بە حکوومەتی پارتی نەداوە، چاوەڕوانی ئەوە بکەم پارتی لاواز بکرێت، یان ئەوانەی لەناو ئیئتلافی خودی حکوومەتن، لەبەرئەوەی ناکۆکییان هەیە لەنێوان خۆیاندا، وا چاوەڕێ بکەن کە ئەم ناکۆکییە دەبێتە هۆی لاوازکردنی پارتی یان دەبێتە هۆی لاوازکردنی پەکەکە. لەڕاستیدا ناکرێت ئێمە بەو ئەقڵیەتە مامەڵە بکەین، لاوازکردنی هەر لایەنێک لەو وەزعیەتە، لاوازکردنی هەموو لایەنێکە، خوێنێک لە هەر پێشمەرگەیەکی کوردستان بڕژێت لە هەر بەشێکی کوردستان، زەرەر و زیانی هەیە بۆ هەموو گەلی کوردستان، لەبەرئەوە دەبێت دوور لە ئەقڵیەتی بەرتەسکی حزبایەتی، مامەڵە لەگەڵ ڕووداوەکان بکەین.

  جگە لەم هەڵوێستەی کە بەیاننامەتان دەرکردووە، هەڵوێستی دیکەتان چی دەبێت، لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانی دیکە گفتوگۆ دەکەن بۆ ئەوەی نێوانگیرییەک بکەن لەم بارودۆخەدا؟

-بێگومان ئێمە هەموو هەڵوێستەکانمان، هەموو هەنگاوەکانمان لەپێناو سەقامگیری سیاسییە، لەپێناو ئاشتییە، پێمان وایە ئاشتی و سەقامگیری سیاسی وامان لێ دەکات کە خەڵکەکە ئاگەداری بابەتە سەرەکییەکان بێت. وەزعی کوردستان لەبواری ژیان و گوزەران، لەبواری ئەوەی وەزعی خەڵکەکە خراپە، لەبواری بژێوی و ئابووریدا، لەڕاستیدا ئەوانە هەر هەمووی ئەگەر سەقامگیری سیاسی نەبێت و ئەگەر بارگرژی درووست بێت، هەموو ئەوانە وەلادەنرێت، لەبەرئەوە دەبێت بێینەوە سەر بابەتە ڕاستەقینەکان، چۆن هەوڵ بدەین سەقامگیری سیاسی هەبێت و هەوڵ بدەین ئەم کێشانە درووست نەبێت، بۆ ئەوەی هەموو هەوڵ و کۆششەکان لەپێناو ئەوەدا بێت چۆن بتوانین بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی خەڵکی کوردستان بکەین لە بواری ئابووریدا، لەبواری ئەو سیاسەتانەی حکوومەت پەیڕەوی دەکات لەبواری بەتایبەتکردندا، کە خزمەتی خەڵک ناکات، کە هەر سێ لایەنەکەی ئیئتلافی حوکمڕان بە پارتی و یەکێتی و گۆڕانەوە هەرسێکیان لەگەڵ ئەم سیاسەتە ئابوورییە ڕۆیشتن، کە ئەم سیاسەتە ئابوورییە زیانی هەیە بۆ خەڵکی کوردستان، لەبەرئەوە ئێمە کە باسی سەقامگیری سیاسی دەکەین، لەولاوە پێمان وایە زەمینە خۆش دەکات بۆ ئەوەی سەرنج و ئەندێشەی خەڵک بۆ بابەتە سەرەکییەکان بێت.

 

 

سازدانی؛ ڕێبین

زیرەک کەمال نووسەر و ڕۆشنبیر لە چاوپێکەوتنێکی (ڕێگای کوردستان)دا، هەڵوەستە لەسەر بزاڤی ڕۆشنبیری کوردی لە باشووری کوردستان دەکات. لەڕووی کارایی و کاریگەرییەوە ئەوە دەخاتە ڕوو کە چۆن بزاڤی ڕۆشنبیری لە قۆناخی پێش ڕاپەڕین، سەرەڕای سانسۆری زۆری بەعس، بەڵام هێشتا کاریگەریی لە ئێستا زیاتر بوو. هەروەک ئەوە دەخاتە ڕوو کە لە ساڵانی دوای ڕاپەڕین حزبەکانی باڵادەست پرۆژەیەکی گەورە و مەترسیداریان بە ئاراستەی بێنرخکردنی بزاڤی ڕۆشنبیریی دەستپێکردووە.

بزاڤی ڕۆشنبیری و ئەدەبی لە باشووری کوردستان لە دۆخی ئەمڕۆدا چۆن دەخوێننەوە؟

- بزاڤی ڕۆشنبیری کۆمەڵێک ڕەهەندی جیاجیای لێدەبێتەوە، ڕۆشنبیری ناکرێت لە چوارچێوەیەکی دیاریکراو و بەرتەسک خوێندنەوەی بۆ بکرێت، ئەوەی لە کوردستان پەیوەست بە بزاڤی ڕۆشنبیری دەگوزەرێت لە پەراوێزی ڕووداوەکان و لەپەراوێزی واقیعی ژیانە. چونکە دواجار ڕۆشنبیری بەهەموو ڕەهەندەکانییەوە سیاسەت و فیکر و فەلسەفە بە هەموو لق و پۆپەکانییەوە، دواجار هەموو ئەوانە، مادەم بەرهەمی عەقڵی مرۆڤن و لەخانەی مەعریفەی مرۆیین، لەوێشەوە دەبێت سەیریان بکرێت، بەداخەوەی ئەوەی ئێستا لە کوردستان تایبەت بە بزاڤی ڕۆشنبیری دەگوزەرێت، دووبارەبوونەوەی ئەو واقیعە سیاسییە تاڵەیە کە لە سەردەمی ڕژێمی بەعس و پێشتریشدا هەبووە، وەک چۆن ئەوکات لەبەر کۆمەڵێک هۆکاری سیاسی، بزاڤی ڕۆشنبیری لە پەراوێزدا دەژیا و نەیدەتوانی کاریگەریی تەواوەتی لەسەر کۆمەڵگە دابنێت، لەدوای ڕاپەڕین و بەتایبەتیش لەو چەند ساڵەی دوایی کە سیاسەت هەموو شتێکی بێ نرخ و بەها کرد، بزاڤی ڕۆشنبیری دیسان کەوتەوە پەراوێزەوە.جاران سەرەڕای ئەوەی ئێمە شاعیر و ئەدیب و نووسەر و ڕۆشنبیری گەورەمان هەبوو، بەڵام ئەو کاریگەرییە ڕاستەوخۆیەی لەسەر کۆمەڵگە نەبوو، چونکە دیکتاتۆریەت فەزای سیاسی بەڕێوە دەبرد، دیکتاتۆریەت دوو جۆر سانسۆری لەسەر ڕۆشنبیران هەبوو، یەکەم؛ لەسەر ماهیەتی سیاسییان، کە ڕۆشنبیرانی ئێمەش بە حوکمی کۆمەڵێک فاکتەری وەک تەواونەبوونی قۆناغی ڕزگاری نیشتمانی و ئەو زوڵم و ستەمەی بەسەر میللەتی ئێمەدا هاتووە، زۆرینەی ڕۆشنبیران چوونە ناو سیاسەتەوە، واتە ڕۆشنبیران وەک بوونەوەر و کارەکتەرێکی سیاسی سەیر دەکران. دووەمیان؛ خودی ڕژێم سانسۆرێکی سیاسی بەسەر ڕۆشنبیران و ئەو بزاڤە ڕۆشنبیرییە هەبوو کە لەسەر ئاستی داهێنان پلەیەکی بەرزیان هەبوو. بۆنموونە لەسەردەمی ڕژێمی بەعس و پێشتریشدا ئازادی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب نەبوو، بەڵام دوای ڕاپەڕین ئازادی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب هەبوو، لە سەردەمی بەعس ئازادی قسەکردن و بیروڕا دەربڕین نەبوو، بەڵام لەدوای ڕاپەڕین ئەو ئازادییە هەبووە، بەڵام ئەگەر لەکۆی فۆڕمە گشتییەکە تەماشا بکەین کێشەکە ئەوە نییە بەعس بزاڤی ڕۆشنبیری خستبووە پەراوێز و ژێر سانسۆرێکی زۆر چڕەوە، هەروەها کێشەکە ئەوە نییە لەدوای ڕاپەڕین ئازادی چاپ و بڵاوکردنەوە و ئازادی قسەکردن و بیروڕا هەبووە، کێشەکە ئەوەیە کە بزاڤی ڕۆشنبیری لەسەردەمی بەعسدا هێشتا کاریگەریی لەسەر کۆمەڵگە زیاتر بوو تا بە قۆناغی دوای ڕاپەڕین. واتە بەعس جگەلەوەی سانسۆرێکی توندی لەسەر ڕۆشنبیران هەبوو، مامەڵەیەکی توندوتیژی لەگەڵ بزاڤەکەدا دەکرد، بەڵام هەموومان لەبیرمانە کاتێک نامیلکە و کتیبێک دوای تێپەڕبوونی بە چەندین فلتەری بەعسدا، بەڵام لە کتێبخانەکانی هەولێر و دهۆک و سلێمانی و شارەکانی دیکە نۆرە دەگیرا بۆنموونە بۆ کڕینی کتێبێکی وەک ڕۆمانی (حەمەدۆک) و (کاریتە یان ئەودیو چیا)ی یەشار کەمال. بزاڤی ڕۆشنبیری لەوکاتدا کاریگەرییەکی زیاتری لەسەر کۆمەڵگە هەبوو، هەرچەند میکانیزمی گەیشتن بە کۆمەڵگە لاواز و سنووردار بوو، چونکە ڕادیۆ و تیڤییەکی ئازاد، ڕۆژنامە و گۆڤارێکی ئازاد نەبوو، بەوحاڵەیشەوە کاریگەرییەکە لەوکاتدا زیاتر بوو، ئەوکات مەسەلەی ئەدەب و ڕۆشنبیری بە هەموو بوارەکانییەوە لای خەڵک قەزیە بوو، کاری نووسین و ڕۆشنبیری هیی ئەو کەسانە بوو کە خولیا و تاسە و ئەشقیان بۆ ئەدەب و ڕۆشنبیری هەبوو، بەڵام لەدوای ڕاپەڕینەوە دۆخێکی دیکە هاتە پێشەوە. لەبەرئەوەی لەناو کەلتووری کۆمەڵایەتی و سیاسی ئێمەدا بەردەوام نووسەران و شاعیران و ئەدیبان ڕێزگیراون، خەڵکانێک ویستیان خۆیان بکەن بە خاوەنی ئەو سەروەرییە، بیرمان نەچێت لە قۆناغی پێش ڕاپەڕین کاتێک نووسەرێک دەقێکی لە گۆڤار و ڕۆژنامەیەک بڵاودەبووەوە، پیرۆزبایی لە نووسەرەکە دەکرا، زۆرجار نووسەرەکە بەو بۆنەیەوە داوەتی خەڵکی دەکرد، چونکە بابەت و وتارێکی لە ڕۆژنامە و گۆڤارێکدا بڵاوکراوەتەوە، جا ئەگەر بگەیشتبووایە بڵاوکردنەوەی نامیلکە و کتێب، ئەوا وەکوو قوتبێکی گەورەی ئەدەبی و ڕۆشنبیری سەیر دەکرا، بەداخەوە لە دوای ڕاپەڕین پرۆژەیەکی سیاسی بۆ بێنرخکردنی هەموو شتەکان کاری کرد، لەناو ئەوانەشدا بزاڤی ڕۆشنبیری.

ئەو پرۆژە سیاسییە چۆن و بۆچی کاری لەسەر بێنرخکردنی بزاڤی ڕۆشنبیری کرد؟

-قسەیەک هەیە دەڵێ؛ ئەگەر ویستت شتێک لەناوببەیت، یەکەمجار بێرخی بکە، دواتر پەلاماری بدە و لەناوی ببە. لەدوای ڕاپەڕین بەهۆی سیاسەت هەموو کەلینەکانی ژیانی ئێمەی داگیرکرد، پرۆژەیەکی وردی ئاراستەکراوی حزبی هەبوو بۆ بێرخکردنی ڕۆشنبیر و ڕۆشنبیران، ئەدەب و ئەدیب، هونەر و میوزیک و ...هتد، سیاسییەکان هەموو کایەکانی کۆمەڵگەیان داپۆشی و بۆ خۆیان برد. حزب سەندیکای هونەرمەندان و ئەدیبان و مامۆستایان و قوتابیان و ژنان و ...هتد دامەزراند، وەک چۆن لە قۆناغەکانی پێشوو ڕژێمە تۆتالیتارەکان کۆنترۆڵی هەموو کایە و بوارەکانیان لە کۆمەڵگەدا دەکرد، تا بە ئێستایش دەگات هەموو ناوەندەکانی پەیوەست بە بزاڤی ڕۆشنبیری لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، دەبێت لەسایەی حزبدا هەناسە بدات، ئەمڕۆیشئێمە شاعیر و نووسەری گەورەمان هەیە، بەڵام دەبینی حزب لەپڕ وەکوو دەبدەبە(میزەڵدان) یەکێک پف دەدات و دەیگەیەنێتە ئاسمان، لەکاتێکدا ئەو کەسە هیچی پێ نییە. یان ئەوەی جاران جگەلە سانسۆرە وردەکە، دەبوو ئەوەی کتێب و نامیلکەیەک بەچاپ دەگەیەنێت لەڕووی ناوەڕۆک و تا زمان و ڕێنووسەوە دەوڵەمەند بێت، جگەلەو سانسۆرە سیاسییەش هەبوو، بەڵام کەم نین ئەو کتێبە گرنگ و بەنرخانەی لەسەردەمی بەعس لەلایەن نووسەران و ڕۆشنبیرانی کوردەوە چاپ و بڵاوکرانەوە و هەروا بە کاریگەریی خۆیان ماونەتەوە. لەو پرۆسەیەدا چ وەرگێڕانی دەق و ڕۆمانە بەناوبانگەکانی نووسەرانێکی وەکوو یەشار کەمال و مەکسیم گۆرکێ و ...هتد بێت یان ئەو وتار و بابەتانەی نووسەرانێکی وەکوو د. کەمال مەزهەر و کاکە حەمەی مەلا کەریم و د. عیزەدین مەلا ڕەسووڵ و چەندانی دیکە لەپاڵ دەقە شیعرییەکانی شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵا پەشێو و لەتیف هەڵمەت و ...هتد، هەموو ئەوانە کاریگەرییەکی یەکجار زۆریان لەسەر خەڵک و کۆمەڵگە دروست دەکرد، واتە سەرەڕای ئەوەی بەعس لەڕێگەی سانسۆرەوە هەوڵی بێنرخکردنی بزاڤی ڕۆشنبیری دەدا، بەڵام نەفەسێک هەبوو بۆ نووسین و بڵاوکردنەوە، ئەو کەمە نەفەسە، کاریگەریی زۆری زیاتری لەسەر هۆشیاری کۆمەڵگە هەبوو، بەراورد بە بزاڤی ڕۆشنبیری لە قۆناغی دوای ڕاپەڕین کە ئازادی نووسین و ئازادی بڵاوکردنەوە هەبوو.

لەدوای ڕاپەڕین ژمارەی ناوەندەکانی ئەدەبی و ڕۆشنبیری بەخێراییەکی زۆر هەڵکشان، حزبەکان بوون بە خاوەنی ناوەندی گەورە و زۆر دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی دامەزران، ژمارەی گۆڤار و ڕۆژنامەکان زۆر بەرزبوونەوە، واتە گەشەیەکی زۆر و خێرا لەڕووی چەندایەتییەوە ڕوویدا، بەڵام بۆچی بزاڤەکە لەدوای ڕاپەڕین کاریگەرییەکەی لە کورتی دا، ئێوە تێبینیتان لەسەر باری چۆنایەتی هەیە؟

-مەسەلەی چەندایەتی و چۆنایەتی کاریگەریی زۆر و فرەلایەنی هەیە، لە کوردەواریی خۆمان بەخۆڕایی نەگوتراوە؛ زۆریی و بۆریی. هەموو چەندایەتییەک لەسەر حیسابی چۆنایەتی بووە و دەبێت. ئەو کاریگەرییانەی فەلسەفە و فیکری فەلسەفی لە وڵاتانی ئەوروپا و لەسەر گەلانی ئەمریکا دروستی کرد، چەندایەتییەکە نەبوو چۆنایەتییەکە بوو، دەستپێکی خۆڕاپسکاندن و خۆڕزگارکردن لە فەزای دینی و کەنیسە، کە مارتن لۆسەر و کاڵڤن بەتایبەت مارتن لۆسەر پێیهەڵدەستێت، ئەو پرۆسەی کاریگەرییە تا دەگاتە بۆیل و ئەرخەمێدس و کانت و ڕۆسۆ و تا مارکس و ئەنگڵس و ...هتد، ئەوەی کاریگەریی و گۆڕانکاریی لە سەر هۆشیاری گەلانی ئەوروپا دادەنێت، مەسەلە چۆنایەتییەکە نەک چەندایەتییەکە. لەدوای ڕاپەڕین لەڕووی چۆنایەتییەوە ئێمە دەقی زۆرباشمان هەبوو، وەکوو ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی، شیعری زۆرباشمان هەبوو وەکوو دەقەکانی شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵا پەشێو و دەقی چیڕۆکی زۆرباشی نووسەرانێکی وەکوو ڕەوف بێگەرد، عەتا محەمەد، ڕێبوار حەمە ڕەحیم، کاروان کاکەسوور و چەندانی دیکە، بەڵام ئەو بارە چەندایەتییەکە کە دەزگە حزبییەکان لەڕێگەی هەڵڕشتنی پارەوپوولێکی زۆرەوە دروستیان کرد، وایکرد هەر ئەو بارە چەندایەتییە لەشێوەی لەشکرێکی سەربازی و چەکدارەوە پەلاماری بارە چۆنایەتییەکەیان دا. ئەمڕۆ پێش ئەوەی دەست بەو دیدارە بکەین، کتێبێکی شیعرییم خوێندەوە، لەڕووی ڕووخساری کتێب و دیزاین و چاپەوە، تا بڵێی کتێبێکی جوان و سەرنجڕاکێش، بەڵام بە ناوەڕۆکێکی وێرانەوە. ئەو زۆر و بۆرییەی لەدوای ڕاپەڕین دروست کرا، حزبەکانی سیاسی چەند کاریان کرد لەسەر کۆنترۆڵکردنی کایەکانی ئابووری و سیاسی و حوکمڕانی، ئەوەندەیش بەوێنەی ئەختەبوتێک پەلوپۆیان هاوێشت بۆ کۆنترۆڵکردنی کایەی ڕۆشنبیری و وایانلێکرد، ئەگەر شاعیرێک یان نووسەرێک کۆمەڵێک دەقی جوان یان بابەتێکی جدی هەبێت بە زەحمەت بتوانێت چاپ و بڵاوی بکاتەوە، بەڵام لە بارەگای حزب و بەڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەیان کتێبی بەرگجوان و پەڕجوانی نەخشێندراو، بەڵام پڕ لە هیچ نەگوتن بڵاو دەکرانەوە.

کەواتە پرۆسەیەک کە حزبەکانی سیاسی لەڕووی چەندایەتییەوە کاریان لەسەر کرد، لەکۆتاییدا بە ونکردنی بارە چۆنایەتییەکە، واتە ونکردنی دەقە بەرزەکان کۆتایی هات؟ واتە چۆنایەتییەکە لەناو زۆری و بۆریی و بارە چەندایەتییەکەدا ون کرا و هەژموونی بەسەردا کرا؟

-قسەیەک هەیە، دەڵێ؛ ئەگەر ویستت شتێک بێنرخ بکەیت زۆر دووبارەی بکەوە، ئەگەر ویستت کاڵایەک لە بازاڕ بێنرخ بکەیت زۆری بکە، دەزانی ئەوەی لەبازاڕدا زۆر دەکرێت، بێنرخ دەبێت، مەترسی چەندایەتییە لەوێدایە کە بەپێوەر و لێکدانەوەی کوردەواریی خۆشمان، کاریگەریی لەسەر باری چۆنایەتی دادەنێت و دایدەپۆشێت. ئەوەی لەدوای ڕاپەڕینەوە لە هەرێمی کوردستان دەگوزەرێت ئەو چەندایەتییە مەترسییەکی گەورە بووە لەسەر چۆنایەتی. زۆری و بۆرییەکە، بەڕادەیەک بووە کە دەق و نووسینی جدی تێدا ون دەکرێت، بیرمان نەچێت تا دروستبوونی ئەو قەیرانە ئابوورییە، زیاتر لە هەزار و ٨٠٠ کەناڵی ڕاگەیاندنی بینراو، نووسراو و بیستراو لە هەرێمی کوردستان هەبوو، جگەلە ماڵپەڕە ئەلیکترۆنی و سۆشیال میدیا، ئەو زۆریی و بۆرییە زیانیکی گەورەی بە بزاڤی ڕۆشنبیری گەیاند، زیانێکی زۆری بە کتێب گەیاند، تێبینی بکە، لەو ماوەیە وەزارەتی ڕۆشنبیری لەڕێگەی بڕیارێکەوە هەوڵیدا ئازادی چاپەمەنی بخاتە ژێر سانسۆرەوە، کە من بەڕاستی دژی بووم، چونکە ئەو پەراوێزە ئازادییەی هەیە، ئەویش نامێنێت، بەڵام لەڕوویەکیشدا سەیر دەکەیت سەر ڕەفەی کتێبخانە و کتێبفرۆشییەکان یەکپارچە لە کتێبی بەرگجوانی ناوەڕۆک بەتاڵن. ئەو بارە چەندایەتییە لەشێوەی داپۆشیندا، کاریگەرییەکی تەواو نەرێنی لەسەر باری چۆنایەتی دروستکردووە، هەروەک پرۆژەیەکی ترسناک هەیە لەپشت بێنرخکردنی گوتن و بڵاوکردنەوەوە.

لەو ساڵانەی ڕابردوودا، لەپاڵ دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوەی کە خاوەندارێتییان بۆ حزبەکان دەگەڕێتەوە، کۆمەڵێك دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی دیکە لەشێوەی کۆمپانیای تایبەت پێکهاتن، ئەوان چ کاریگەرییەکیان لەسەر بزاڤە ڕۆشنبرییەکە دروستکرد؟

-هەر لەدوای ڕاپەڕینەوە، فەزا سیاسییەکە هەموو کایەکانی کۆمەڵگەی داگیرکرد، لە هەوڵی ئەوەدابوون و کاریان بۆ کرد و سەرکەوتووش بووین لە کۆنترۆڵکردنی هەموو کایەکانی ڕۆشنبیری، ئەدەب و هونەر و وەرزش و ...هتد، سیاسەت وەکوو ئەختەبووت دامەزراوەکانی لەسەر بنەمای پەیکەری سیاسی خۆی داڕشتەوە، حزبەکان بەهەمان شێوەی دامەزراوەکانی سیاسی، ویستیان سەرجەم ناوەندەکانی ڕۆشنبیری و مەعریفی، بەو شێوەیە دروست بکەنەوە کە خۆیان دەیانەوێت. بۆنموونە لەکایەی کارگێڕیی، شتێکم بیست و بەدواداچوونم لەسەر کرد و ڕاستی بوو، حزبێکی سیاسی کەسێک دەکاتە وەزیر، ڕۆژێک بەڕێوەبەری نووسینگەکەی، مامەڵەی هاووڵاتییەکی بۆ دەبات و دەڵێ؛ جەنابی وەزیر هامشێک لەسەر نووسراوەکە بنووسە، هامش بەواتای ڕای وەزیرەکە، بەڵام جەنابی وەزیر هەر ڕێک و ڕاست لەسەر نووسراوەکە دەنووسێت؛ هامش! ئەوە نموونەیەکە چۆن لەکایەی کارگێڕیی و حوکمڕانی کەسانی بێتوانا و ناشارەزا پۆستی جیاجیا و بەرزیان وەرگرت، دامەزراوە و ناوەندەکانی ڕۆشنبیرییش بەو شێوەیە پێکهێنران. تا ئەو قەیرانە دروست نەبوو لە هەرێمی کوردستان ٥٤١ سەنتەری ڕۆشنبیری هەبوو، من خۆم سەردانی زۆر لەو سەنتەرانەم کردووە، لەکۆی هەموو ئەوانەدا، سێ سەنتەری لێدەربکەیت، کە هەندێک سیمای ڕۆشنبیری لەخۆدەگرت، هەموو ئەوانی دیکە هیچ سیمایەکی ڕۆشنبیرییان پێوە دیار نەبوو. ئەو پرۆژە سیاسییەی لە پشت بێنرخکردنی خودی سیاسەت بوو، سیاسەت ڕووتکرایەوە بۆ ململانێیەکی بێمانای حزبی و داماڵدراو لە هەر بەهایەکی دیموکراسی، لەهەوڵی ئەوەدابوون دامەزراوە و ناوەندەکانی ڕۆشنبیری بەهەمان شێوە بگۆڕن، کاتێک ناوی سەنتەرێک دەهات هەموومان دەمانزانی سەنتەری پارتی یان هیی یەکێتییە. دەمانزانی کام بەرپرس و سەرکردەی حزب لە پشت سەنتەرەکەیە، ڕاستییەکەی، هەوڵی حزبەکان بۆ بە سیاسیکردنی کایەی ڕۆشنبیری، مەترسی کەمتر نەبوو لە ئیسلامی سیاسی کە هەوڵی بە سیاسییکردنی ئاینی دا.

لەدوای ڕاپەڕینەوە چەندین زانکۆ و ناوەندی ئەکادیمی لە هەرێمی کوردستان دروستکران، بزاڤێکی ڕۆشنبیرییش لە دەرەوەی ئەو ناوەندانەدا هەبوو یان هەیە، ئایا چۆن کاریگەریی و کارتێکەرییەک لەو نێوانەدا هەبووە؟

-کاتێک باس لە ئەکادیمیا دەکەین، واتە بەرزترین دامەزراوەی خوێندن و پەروەردە و پێگەیشتن و تێگەیشتن. ڕاستی خودی ئەکادیمییەکانیش وەکوو ڕۆشنبیران و ئەدیبان مەعاناتیان هەیە، حزبەکان پرۆژە و بەرنامەیەکی گەورەیان هەبوو بۆ کۆنترۆڵکردنی زانکۆکان، من بەڵگەم هەیە کە پیاوێک هەتا مرد خۆیی و باوباپیریشی قەساب بوون، ئەو پیاوە کە ئیمزای خۆی نەدەزانی لە کوردستان زانکۆیەکی کردەوە. ڕاستە لە ئەوروپایش دەشێت سەرمایەدارێک زانکۆیەک بکاتەوە، بەڵام تێگەیشتنی بۆ زانکۆ و ئەکادیمیا هەیە. لە هەرێمی کوردستان ساڵانە هەزاران دەرچووی زانکۆ هەیە، ساڵانە لە یاریگەکان ڕیزیان دەکەن و کڵاوێکی قووچیان لەسەر دەکەن، ئەو کەسانە لە پێش چوونە زانکۆ و دوای تەواوکردنی زانکۆ لەڕووی هۆشیاریی و مەعریفەوە وەک خۆیەتی. وڵاتی ئێمە پڕە لە هەڵگرانی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا، زۆرێکیان مرۆڤی باشن و خزمەتیان کردووە، بەڵام هەمان چەندایەتی و چۆنایەتی باسمان کرد، ناوەندە ئەکادیمییەکانیشی داپۆشیوە. ئێستا وای لێهاتووە لە هیچ گەڕەک و کۆڵانێکدا ماستەر و دکتۆرایەکت نەبێت، ئەوە هەمان بێنرخکردنی ئەکادیما بوو لەژێر کاریگەریی پرۆژە سیاسییەکەدا. بەداخەوە ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان نەیانتوانی هەڵوەستە لەسەر پرسە بنچینەییەکان بکەن، بەڵکو هەندێک لەو تیۆرانەی ئێستا لە زانکۆکانی کوردستان دەخوێندرێن، ساڵانێکە بە تیۆری نوێ جێگەیان پڕ کراوەتەوە و بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕەت کراونەتەوە.

ئەگەر هەڵوەستەیەک لەسەر بزاڤی ڕۆشنبیریی لە ئاستی ناوخۆ و تاراوگەدا بکەین، یان وردتر هەڵوەستە لەسەر ڕۆشنبیرانی ناوەوە و دەرەوە بکەین، پەیوەندی و گرێدراوییەک لەو نێوەندەدا هەیە؟

-بەداخەوە نەبوونی چوارچێوەیەکی ئەقڵانی بۆ بەدیموکراسیکردنی ململانێی حزبایەتی لە کوردستان و نەبوونی کەلتووری بەیەکەوەژیانی مەدەنیانە، بەڵکو هەبوونی پرۆسەیەکی نادیموکراتییانە لە ئاستە سیاسییەکەوە بۆ ناو ڕۆشنبیران گواسترایەوە. ئەو ململانێ و پێکەوەهەڵنەکردن و بەڕقەوە سەیرکردنی یەکتر، چەند لەئاستی ناوەندە سیاسییەکاندا هەیە، ئەوەندەیش لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکاندا هەبووە. لەبیرمان نەچێت لە سەردەمی بەعسیشدا زۆرێک لە نووسەر و ڕۆشنبیری کورد هەر قسە و پەیوەندییان بەیەکەوە نەبووە، لەدوای ڕاپەڕینیشەوە ئەو ناوەند و سەنتەرە ڕۆشنبیرییانەی هەبوون، لەگەڵ ئەو نووسەر و ڕۆشنبیرانەی لە دەرەوە بوون، نەک هەماهەنگی و پەیوەندییان نەبووە، بەڵکو زۆرجار شەڕی سیاسییەکانیان کردووە. بۆنموونە گرووپی ڕەهەند، کە بەباوەڕی من کاریگەرترین گرووپ بوون بەسەر کایەی ڕۆشنبیری ئێمەوە، خزمەتێکی گەورەیان بە زمان و فەرهەنگ کرد، کاریگەریی زۆریان هەبوو لەسەر بە مەنهەجیکردنی ڕەخنەی کوردی، لەسەر گێڕانەوەی تاکی تۆراوی کورد بۆ ناو دنیای خوێندن و نووسین، کاریگەریی زۆریان لەسەر گەنجەکان دروستکرد بە ئاراستەی خوێندنەوە و نووسین، بەڵام کاتێک ئەندامانی گرووپەکە لە یەکتر جیابوونەوە، لەڕێگەی نووسین و دیدار و لێدانەوە، ئەوەی بە یەکتریان کرد، سیاسییەکانیش لە شەستەکانەوە تا ئێستا هەر ئەوەندەیان بە یەکتر کردووە. بەباوەڕی من ئەو ڕۆشنبیرانەی لە دەرەوە دەژیان، کاریگەریی زۆریان لەسەر کۆمەڵگەی ناوخۆیی کوردستان دروستکردووە، بەڵام زۆر گرنگ بوو هەماهەنگی و پەیوەندی لە نێوان ڕۆشنبیران و نووسەرانی ناوەوە و دەرەوە یان هەر بەگشتی ڕۆشنبیران هەبێت. بەداخەوە دووبەرەکی سیاسی بۆ کایەی ڕۆشنبیری گواستراوەتەوە، لەبیریشمان نەچێت لە شەستەکانەوە، بەشێک لە جەنگاوەرانی شەڕی ناوخۆیی نووسەران و ڕۆشنبیران و میدیاکاران بوون.

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان