ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ناجی ئافراسیاو نوسەروو وەرگێر لەم چاوپێكەوتنەی لەگەڵ (رێگای كوردستان ) تیشك دەخاتەسەر تایبەتمەندییەكانی نیولیبرالیزم لەمرۆو ئاماژە و لێكەوتەكانی ئەو پرۆژەیە لە كوردستان و عێراق و هاوكات باسی لێكەوتەكانی سیاساتی بەرەی ڕاستڕەوی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات دەكات و باسی پرۆژەی ئەلتەرناتیفی چەپیش دەكات لەمرۆدا، كە دەبێت چی بێت و چۆن لە یەككاتدا لەسەر هێڵی رووبەروو بونەوەو خستنەرووی ئەلتەرناتیڤیش كاربكات . ئەو لەو گفتوگۆیەدا بەدرێژی باسی لێكەوتەكانی سیاساتی نیولیبرالیزم لەسەر رۆڵی دەوڵەت و لێكەوتەكانی لەسەر كەرتە خزمەتگوزارییەكاندا دەكات . دەقی گفتوگۆمان لەگەڵ ناجی ئافراسیاو نوسەروو وەرگێر.

نیولیبرالیزم لەئەمڕۆدا چ پرۆژەیەكە، تایبەتمەندییەكانی چین؟

(تاچەر) كە لەگەڵ هاوشانە ئەمریكییەكەی (ڕیگان) بە دامەزرێنەری نیولیبرالیزم ناسراون، لە ڕستەیەكی بەناوبانگدا سیستەمی سەرمایەداریی دوایین و ئایدۆلۆژیاكەی كورتكردەوە: "شتێك نییە بەناوی كۆمەڵگاوە، ئەوەی هەیە تاكەكانە". ڕوونە كە مەبەستی (تاچەر) لە تاكەكان؛ گروپێكی بچوكی سەرمایەدار،بازرگان،دەسەڵاتدارە. كاتێك ئێمە باس لە پرۆژەی نیولیبرالیزم دەكەین، پێویستە خەسڵەتەكانی ئەم سیستەمە بخەینەڕوو، كە ئەویش بریتییە لە چڕبوونەوەی سەرمایە، واتا ژمارەیەك لە سەرمایەداران دەیان ئەوەندەی جاران پارەكانیان كەڵەكە دەكەن، هەربۆیە سەمیر ئەمین پێیوایە؛ ئەم گۆڕینە‌ چۆنێتییە چڕبوونەوەیەكی زیاتری بەدەستخستووە، ئەوەش بەمەبەستی دەستبەسەراگرتنی زیادەبەها لەلایەن چەند تاقمێكی "ئۆلیگارشی" یەوە. 

ئاماژە و لێكەوتەكانی ئەو پرۆژەیە لە كوردستان و عێراق چۆنە؟

دیارە كۆمەڵێك بەڵگە لەسەر هەژموون و ڕاسپاردەكانی ئەو پرۆژانە لەبەردەستدان، چونكە حكومەتی هەرێمی كوردستان-عێراق، لە مانگی شوباتی 2016دا كۆمەڵێك بەرنامەی لەژێر ناوی (چاكسازیی دارایی و كارگێڕی)دا ڕاگەیاند. لەكاتی پێشكەشكردنی سیمینارەكەدا (حكومەت) بە ئاشكرا دانینابەوەدا كە بە هاوكاریی (بانكی جیهانی) پرۆژەی چاكسازی جێبەجێدەكات. پرۆژەی (ڕیفۆرمی ئابووری) خۆی لە بچوكردنەوەی حكومەتدا دەبینێتەوە (كەمكردنەوەی فەرمانبەرانی كەرتی گشتی)، واتا پێویستە دەوڵەت دەستبەرداری خزمەتگوزارییە گشتییەكان ببێت و ڕادەستی كەرتی تایبەتیان بكات لەوانەش؛ كەرتی كارەبا و ئاو، تەندروستی، پەروەردە و خوێندن، هەروەها فرۆشتنی ئەو كارگە و مانیفاكتۆرانەی كە پێشتر داهاتیان بۆ كەرتی گشتی و بەرهەمی نیشتیمانی دەگەڕاندەوە، لە ئێستاشدا پاشئەوەی لە كۆتایی ساڵی 2016دا هەردوو حكومەتی عێراق و هەرێم قەرزە نێودەوڵەتاكانیان پێگەیشت، نیشانەكانی جێبەجێكردنی پرۆژەی نیولیبرالیزم، و ڕاسپاردە و مەرجەكانی (بانكی جیهانی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی) دەركەوتوون، لەوانەش بەرزكردنەوەی باج و ڕسومات لەسەر هاونیشتیمانی، وەك سیما و تایبەتمەندییەكانی ئەم پرۆژەیەش، دەكرێت دەیان نموونەی بەرچاو و ڕۆژانە بهێنینەوە: 

1- لە سێكتەری پەروەردە و خوێندنی باڵادا دەبینین چیتر قوتابخانە و زانكۆ گشتییەكان فەرامۆش دەكرێن (كوالێتییان دادەبەزێنرێت و پاڵپشتیی جارانیان نامێنێت) تاكو خوازیاران ڕووبكەنە خوێندنگا و زانكۆ ناحكومی/تایبەتەكان، یاخود هێنانە ئارای سیستەمی پارالێڵ، كە بریتییە لە فرۆشتنی كورسیی خوێندن بە خوێندكار لە بەرامبەر بڕێك پارەدا، واتا ئەو خوێندكارەی نمرەی كەمە دەتوانێت لە بەرامبەر پارەدا هاوتەریبی كەسێكی تر ببێت كە نمرەكەی لەو بەرزترە، لەڕاستیدا ئەمەش فێڵێكە و لە خوێندكاران دەكرێت چونكە جاران بەهەمان نمرەش دەیتوانی بخوێنێت، بەڵام لە ئێستادا حكومەتی هەرێم ڕێژەی وەرگرتنی خوێندكاری بەسیستەمی خۆڕایی كەمكردۆتەوە، بەمەبەستی ناچاركردنیان لەڕووكردنە سیستەمی پارالێڵ و زانكۆ و پەیمانگای ئەهلی.

2- لە سێكتەری تەندروستییشدا، پرسی داخستنی نەخۆشخانی فریاكەوتنی كۆنی سلێمانی یەكێك بوو لەو مژارانەی ناڕەزایەتییەكی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، چونكە ئیتر خەڵكی لەو ڕاستییە تێگەیشتووە كە وەزارەتی تەندروستی لەپێناو بەرژەوەندیی نەخۆشخانە و نۆرینگە ئەهلییەكاندا پاشەكەشێ بە خزمەتگوزارییە تەندروستییە گشتییەكان دەكات. بەدەربڕینێكی تر؛ سەرمایەدار و خاوەن نەخۆشخانە تایبەتەكان فشار لەسەر حكومەت دروستدەكەن تاكو چەندین دەرگا لەسەر خەڵك دابخەن، بۆئەوەی بەناچاری ڕوو لە نەخۆشخانە تایبەتەكان بكەن، چونكە ئەگەر كەرتی تەندروستی سەرجەم خزمەتگوزارییەكان بەخۆڕایی پێشكەش بكات ئیتر بازاڕی ئەوان سست و بێ نەخۆش دەبێت. هەربۆیە نرخی بلیتی نەخۆشخانە حكومییەكان و دەرمانەكان و پارەی نەشتەرگەرییەكان گرانتر بوون (لەكاتێكدا پێشتر ئەم خزمەتگوزارییانە‌ بە نرخێكی ڕەمزی بوو ). 

3- هەروەها پێدانی كەرتی ئاو و كارەبا بە چەند كۆمپانییەك بۆئەوەی چیتر خەڵكی بەپێی پێوەری گیرفانی ئەم خزمەتگوزارییەی پێبگات. دواتریش شارەوانی دەیەوێت بڕێك پارە بەسەر هاونیشتیمانییاندا بسەپێنێت بۆئەوەی لەبەرامبەر ئەو زبڵ و خاشاكەی كۆمپانیاكان كۆیدەكەنەوە مانگانە خەڵك پارە بدەن بەو كۆمپانیایەی تەندەرەكەی بۆ دەرچووە. ئەگەر ڕێگری و بەربەست لە بەردەم ئەم پرۆژەیەدا نەكرێت، چیتر ژیان بۆ كەمینەی سەرمایەدار/بازرگان/دەسەڵاتدار دەبێت، نەك زۆرینەی هەژار.

ناوەرۆك و میكانزمەكانی نیولیبراڵیزم لە خۆرئاوا و خۆرهەڵات چ جیاوازییەكی هەیە؟

بەوردی نازانم یاخود ناتوانم بەراوردكاریی لەنێوان كارایی پرۆژەی نیولیبراڵیزم لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتدا بكەم، بەگشتی ئەوەی لە وڵاتانی ئەوروپا بەدی دەكرێت جیاوازە لەوەی لە ئەمریكادا هەیە، چونكە كەرتی گشتی یان ئەوەی پێی دەوترێت سیستەمی سۆسیال لە وڵاتانی ناوچەی یۆرۆ هێشتا كاردەكات و لانی كەمی خزمەتگوزاریی گشتی و خۆڕایی هێشتا بوونی ماوە، بەڵام لە ئەمریكا كە من ناوی دەنێم "لوتكەی هەڕەمی ئیمپریالیزم/ نیولیبراڵیزم"، لەوێ ئەم پرۆژەیە بەزەقی جێبەجێدەكرێت و كەڵەگایی كۆمپانیا و بانكەكان فۆرمێكی دڕندە لە سەرمایەداری پێشكەشدەكات. هاوكات لە ڕۆژهەڵاتدا ئەم پرۆژەیە شانبەشانی جەنگی نەتەوەیی و ئایینی و مەزهەبی كاردەكات، و گوزەرانی گەلانی ئەم ناوچەیەی بەرەو لێواری دۆزەخ بردووە.

ئەوەی ڕووبەڕوو دەبێتەوە لە بەرامبەر ئەو پرۆژەیە چەپەكانن نەك لە كوردستان لەسەر ئاستی دوونیاش، لە كوردستان ئەو بەرەنگارییە چۆن دەبینی، دەبیێت چۆن بە چ پرۆژەیەك ڕووبەڕووبێتەوە، ئایە رەتكردنەوە بە غیابی پرۆژەیەكی بەدیل چارەسەرە؟ 

هاوكات لەگەڵ جەنگی هەمیشەیی ئیمپریالیزم، جێبەجێكردنی مەرجەكانی بانكی جیهانی بۆتە مۆتەكەیەك لەسەر گەلانی ناوچەكە، بەپێی ڕاسپاردەكانی ئەم دامەزراوە ئایدۆلۆژییە، دەبێت وڵاتانی قەرزوەرگر و پاشكۆ، سەرجەم كەرتە گشتی و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەكانی ژیان (تەندروستی، پەروەردە، هتد) بكەن بە پارە و چیتر خزمەتگوزاریی گشتی و خۆڕایی بوونی نامێنێت، بەرژەوەندیی ئۆلیگاریشیی حوكمڕانیش لە وڵاتانی جیهانی سێهەمدا (گۆڕەپانی جەنگ‌)، لەوەدایە دەرامەت و سامان بەشێوەیەكی نایەكسان لە بەرژەوەندیی خۆیان دابەشبكەن. بۆیە وەك سەمیر ئەمین دەڵێت "باڵادەستیی بەرژەوەندیی ئۆلیگارشییەكان لەسەر ئاستی جیهان، پێویستی بە دامەزراندن و پاڵپشتیی دیكتاتۆریەتی ئۆلیگارشییە‌ لەسەر ئاستی ناوخۆ، بۆ ئەوەی پاشكۆیەتی بكات و لە دامێنی ئاغاكانی سیستەمی جیهانییدا بەشداریی لە بەتاڵانبردنی سامانە نیشتیمانییەكاندا بكەن". ئەم پرۆسەیە بۆتە هۆی بەرهەمهێنانی دوو چینی جیاوازتر لە جاران، كەمینەیەكی بچوك لەسەر ئاستی هەسارەكە زۆرینەی ڕەهای دانیشتوان دەچەوسێننەوە، بەڵام خۆشبەختانە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی خەریكە نیولیبراڵیزم ژیانیان لێبسەنێتەوە، بزووتنەوە جەماوەرییەكان دەستیان داوەتە خەباتی بەرەنگاری، بێگومان ئەمەش بەبێ بوونی ئایدیایەكی سۆسیالیستیی شۆڕشگێڕانە دەچێتەوە خزمەتی ناسیۆنالیزمی لۆكاڵی، دواتر هێزە كۆنەپارێزەكانی دەڵاڵی زلهێزە ئیمپریالیستەكان لەڕێگەی حكومەتی سەربازییەوە دەچنەوە سەر دەسەڵات، وەكئەوەی لە زۆربەی وڵاتە عەرەبییەكاندا بەدیدەكرێت. 

بەهۆی سیاساتی بەرەی راستڕەوەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن كۆمەڵگا دەبینن لە چ دۆخ و قەیرانگەلێكدایە، چەپ لە كوردستان بۆچی نەبۆتە ئەلتەرناتیف، پرۆژەی ئەلتەرناتیفی چەپ دەبێت چی بێت، ئەوە ئیمكانە؟

وەك لەسەرەوە ئاماژەم پێكردووە، چەپ لە هەر پنتێكی جیهان و كوردستاندا بیەوێت گۆڕانكاریی ڕیشەیی بكات و سیستەمێكی كۆمەڵایەتیی نوێ سەرپێبخات، هیچ ڕێگاچارەیەكی تری نییە جگەلە تەبەنیكردنی ئایدیایەكی سیاسیی ڕادیكاڵ. ئەگینا بەدەردی ئۆپۆزسیۆنی كۆن و نوێ دەڕوات، چونكە هەموو شتەكان لەلایەن خودی دەسەڵاتەوە چوارچێوەیان پێ بەخشراوە و ڕەنگڕێژ كراون. دەریشكەوت داهێنانی ئۆپۆزسیون لە سیستەمی پەرلەمانی،دیموكراسیدا لە هەناوی دەسەڵات خۆیەوە هەڵدەتۆقێ، وەك توێژۆڵكە و بەرگی مار، دووبارە پارێزبەندی بۆ سیستەم بەرهەمدەهێنێت و كەلێنەكانی پڕدەكاتەوە، نەك ڕیشەكێشی بكات. دیارە نوخبەی ڕۆشنبیری ئێمەش سێ دەیە زیاترە كار لەسەر قیزەوەنكردن و بێئەرزشكردنی ئایدیا و سیاسەت دەكات، و ئۆپۆزسیۆنی كوردییش بەرهەمی ئەو تێزانە بوو كە دەبێت خەڵك بەبێ هیچ ئایدیا و ئاراستەیەكی سیاسی گۆڕانكاریی بكات و هەڵگری هیچ شوناسێك نەبێت. دیارە لەم دۆخە قەیراناوییەی ئێستادا بەڕەچاوكردنی هەلومەرجی ئاڵۆزی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی، تەنها میكانیزمێك لەبەردەم تەوژمی نوێی بزووتنەوەی چەپدا ئەوەیە، كە ئاگایی خەباتی چینایەتی لەلای چینی چەوساوە بەرزبكاتەوە و ناڕەزایەتییەكانی خەڵك پاراو بێت بە هۆشیارییەكی سۆسیالیستی، تاكو لە هاتنەئارای دەرفەتی سەركەوتنی گەل بەسەر دەسەڵاتدا، بنەما و پرەنسیپەكانی سۆشیالیزم لە نێو كۆمەڵگادا جێكەوت ببن.

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان