ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بەشی یەکەم

سپۆت

دەستوورێکى عەلمانى دیموکراسى مەدەنى دەتوانێت تەواوى پێکهاتە جیاجیاکانى هەرێمى کوردستان لەسەر بنەماى هاووڵاتییبوون کۆبکاتەوە و تاکەکانى ئەو پێکهاتانە شوناسى کوردستانى بوون و ئینتیما بۆ ئەم نیشتمانە قبوڵ بکەن

بوونى دەستوور پەیوەندییە ناوچەیی و جیهانییەکانى هەرێمى کوردستان لەگەڵ دەرەوەدا ڕێکدەخات و لە سنورى پەیوەندى سەربازییەوە دەچێتە ئاستی سیاسى و دەستوورى، ڕێوشوێن بۆ دامەزراوەیی کردنى فەرمانڕەوایی لە هەرێمى کوردستان دادەنێت و دەبێتە هۆى سەقامگیرى سیاسى و جێگیرى دەسەڵاتە گشتییەکانى هەرێم.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە بوونى دەستوورێکە پرەنسیپى دەوڵەتى مەدەنى دیموکراتى عەلمانى پەیڕەو بکات و لەو دەستوورەدا سیستەمى حوکمڕانى هەرێم دیارى بکات

پێویستە دەستوور دایکى ئەو یاسایانە بێت، کە کۆتایی بە مشەخۆرى و چاوچنۆکى چینى دەسەڵاتداران و سەرمایەدارە دواکەوتووەکانى هەرێم بێنێت، دەستێوەردانى حزبى لە ناو دامەزراوەکانى حکوومەتدا کۆتایی پێبهێنێت

لەم دیمانەیەدا بابا عەلى جبارى جیگری سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی و ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعى کوردستان، بۆچوونى خۆى لەبارەى نووسینەوەى دەستوورى هەرێمى کوردستان و هاوکات هەموارى دەستوورى عێراق دەخاتە ڕوو. باس لە گرنگى دەستوور بۆ هەرێمى کوردستان دەکات و هاوکات بەربەستەکانى بەردەمى ڕوون دەکاتەوە.

بەر لەوەى دەست بەوەڵامدانەوەى پرسیارەکان بکەم، پێویستە دووپاتى ئەو راستییە بۆ ڕاى گشتى بکەمەوە، کە هۆکارى سەرەکى دواکەوتنى دەستوورى هەرێمى کوردستان و نەبوونى تا ئێستا، بەبێ ویستى دەسەڵاتى پارتى و یەکێتى نەبووە و ئەوان بەرپرسیارێتى مێژوویی ئەم بۆشاییە دەستوورییە و ئەو پاشاگەردانى و قەیرانانەن کە لە ئەنجامى بۆشایی دەستوورییدا دروست بوون. پێویستە بەر لە هەموو شتێک هەردوو حزبى فەرمانڕەواى هەرێمى کوردستان، پارتى دیموکراتى کوردستان و یەکێتیى نیشتمانیى کوردستان و بەر لە دانانى دەستوور لەبەرانبەر گۆڕى شەهیدان و ئەنفالکراوەکان و بەرد و دارى ئەم نیشتمانەدا ڕابوەستن و داواى لێبوردن لە هەڵەبجەى شەهید و بادینان و گۆپتەپە و تەکێ سێوسێنان و داواى لێبوردن لە کەرکووک و شەنگال و خانەقین، لە کەسوکارى شەهیدان و ئەنفال و کیمیاباران و سەرجەم خەڵکى کوردستان بکەن. دان بەم بەرپرسیارێتییە مێژووییەیاندا بنێن، ئەگەرنا، چۆن لە ڕابردوودا هۆکارى نەبوون و دواکەوتنى بوونى دەستوور بوون ئێستایش هەمان مەترسى هەیە جارێکى دیکە ببنەوە هۆکارى نەبوون و دواکەوتنى ئەم دەسکەوتە گەورەیە بۆ گەلى کوردستان.

گرنگی دەستوور بۆ وڵاتان چییە؟

دەستوور وەکو لە پێناسەى خۆیدا هاتووە، دایکى یاساکانە و بەرزترین پلەبەندى یاسایی هەیە. لە هەر وڵاتێکدا، بنەما سەرەکییەکانى سیستەمى حوکمڕانی و شێوەى دەوڵەت و حکوومەت و دەسەڵاتە گشتییەکان دیارى دەکات و پەیوەندى نێوان ئەم دەسەڵاتانە لەگەڵ یەکترى و لەگەڵ هاووڵاتییاندا ڕێکدەخات. بەم پێیە بێت، دەستوور ئەو پێناسەیە بەخۆى دەدات کە پرەنسیپە گشتییەکانى یاسادانان و مافى دەسەڵاتداران و هاووڵاتییان لەیەک کاتدا دەستەبەر دەکات، ئەمەش لە کاتیکدا ڕاستە، دەستوەردان لە باوەڕى فیکرى و ئایینى هاووڵاتییدا نەکرێت و بەکردار پابەندبوون بە سەروەرى دەستوور و ڕێز لە پلەبەندى یاسایی بگیرێت و هۆشیارى کۆمەڵایەتى لەو ئاستەدا بێت هاووڵاتییان بوونى دەستوور بەپێویست بزانن.

هەروەها گرنگى دەستوور لەوەدایە، مافە سیاسى و یاسایی و ئابوورییەکانى تاک ڕوون دەکاتەوە و لە هەمان کاتدا ڕۆڵ و ئەرکى دەوڵەت، بۆ دروستکردنى هاوسەنگى لە نێوان بەرژەوەندى کۆمەڵگا و تاک ڕادەگرێ و لە کاتى بوونى دەستوورێکى مەدەنى و عەلمانى و دیموکراسیدا، یەکسانى و دادى کۆمەڵایەتى بەدی دێنێت.

• لەڕووى سیاسییەوە، دەستوور سروشتى دەوڵەت، کۆمارى بێت یان پاشایەتى و سیستەمى حوکمڕانى وڵات، پەرلەمانى بێت یان سەرۆکایەتى، سروشتى دەسەڵاتى دیموکراتى و دیکتاتۆرى و وردەکارییەکانى ئەو دەسەڵاتانە و پەیوەندییان لەگەڵ یەکترى و پەیوەندى هەریەکێکیان لەگەڵ دەستوور و هاووڵاتییاندا ڕێکدەخات.

• لە ڕووى مافەوە، دەستوور ئازادى ئاینى و سیاسى و مەدەنى و فیکرى و تەواوى مافەکانى تاک لە دەستوورێکى عەلمانى مەدەنى دیموکراسیدا دەستەبەر دەکات. 

• لە ڕووى یاساییەوە، دەستوور لە لوتکەى هەرەمى یاسایى دەوڵەتدایە و چوارچێوە بۆ یاسادانان دادەنێت و دەبێتە سەرچاوەى یاسادانان و ڕێگا لە دەرکردنى هەر یاسایەک دەگرێت لەگەڵ بنەماکانى دەستووردا ناکۆک بێت.

بەپێى ئەم تێڕوانینە بۆچى گرنگە هەرێمى کوردستان خاوەنى دەستوورى خۆی بێت؟

گرنگى دەستوور سەبارەت بە هەرێمى کوردستان، لە گرنگى دەستوور بۆ هەر وڵاتێکی دیکە کەمتر نییە و بگرە زیاترە، ئەم بابەتە تەنیا لەوەوە نابینرێت کە وەکو لایەنى شەکلى و تەنیا بوونى دەستوورێک مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت، بەڵکو جگە لە گرنگى لایەنە دەستوورییەکەى، لە هەمان کاتدا، بابەتێکى سیاسی هەستیارە و پێشکەوتنى دۆزى گەلى کوردستان دەخاتە پێش چاوى جیهان و لە هەمان کاتدا دەبێتە لایەنێکى گەشى مێژووى سیاسى دەوڵەتى عێراق و بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کوردستانى و دیموکراسى لە عێراقدا بگرە لە ناوچەکەشدا دەچێتە قۆناغێکى پێشکەوتووەوە. دەستوورێکى عەلمانى دیموکراسى مەدەنى دەتوانێت تەواوى پێکهاتە جیاجیاکانى هەرێمى کوردستان لەسەر بنەماى هاووڵاتی بوون کۆبکاتەوە و تاکەکانى ئەو پێکهاتانە شوناسى کوردستانى بوون و ئینتیما بۆ ئەم نیشتمانە قبوڵ بکەن، بوونى دەستوور خزمەت بە ڕێکخستنەوەى دۆخى یاسایی و سیاسى دەکات و لەبریى حزب و کەس، دەستوور دەبێتە سەرچاوە و (مەرجەع)، ناوماڵى کوردستانی ڕێکدەخاتەوە و گۆڕانکارییەکى چلۆنایەتییە بۆ تێکۆشانى نیشتمانى و چینایەتی.

ئەمە جگە لەوەى بوونى دەستوور پەیوەندییە ناوچەیی و جیهانییەکانى هەرێمى کوردسان لەگەڵ دەرەوەدا ڕێکدەخات و لە سنورى پەیوەندى سەربازییەوە دەچێتە ئاستی سیاسى و دەستوورى. ڕێوشوێن بۆ دامەزراوەیی کردنى فەرمانڕەوایی لە هەرێمى کوردستان دادەنێت و دەبێتە هۆى سەقامگیرى سیاسى و جێگیرى دەسەڵاتە گشتییەکانى هەرێم. کە تا ئێستا ئەو دامەزراوانە لە ئەنجامى بەرژەوەندى و ململانێى حزبى و بەهۆى پاوانخوازى حزبییەوە ناجێگیرن.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە چ جۆرە دەستوورێکە؟ بۆچوونى حزبی شیوعى کوردستان لەم ڕووەوە چییە؟

دەستوورى هەر وڵاتێک ڕەنگدانەوەى ئاستى هۆشیارى کۆمەڵایەتى و شوناسى فیکرى و ئایدیۆلۆجى دەسەڵات و پەیوەندى بەرهەمێنانى ئابوورى و هێزى کارى ئەو وڵاتەیە. ئەمە جگە لە کاریگەرى کەلتوورى گشتى کۆمەڵگا و فاکتەرى دەرەکى جیهانى و هەرێمایەتى و ڕێکخراو و ناوەندە جیهانییەکان، بەتایبەتى سندووقى دراوى نێودەوڵەتى کە لە رووى ئابوورییەوە ڕۆڵى نەرێنى لەسەر وەزعى یاسایی و دەستوورى وڵاتان دادەنێت.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە بوونى دەستوورێکە پرەنسیپى دەوڵەتى مەدەنى دیموکراتى عەلمانى پەیڕەو بکات و لەو دەستوورەدا سیستەمى حوکمڕانى هەرێم دیارى بکات، کە سیستەمى کۆمارى پەرلەمانى دیموکراتى بێت و دەستاودەستکردنى ئاشتییانەى دەسەڵات و جێگیرى بۆ دەسەڵاتە گشتییەکان و سیستەمى پێشکەوتووخوازانەى هەڵبژاردن (سیستەمى نوێنەرایەتى ڕێژەیی) بۆ ئەنجوومەنەکان و پەرلەمان مسۆگەر بکات. دەستوورێک بێت، پاڵپشتى لە کۆمەڵگایەکى بەرهەمهێن بکات و بەبێ جیاوازى، خۆشگوزەرانى بۆ هاووڵاتییان فەراهەم بکات. دەستوور دایکى ئەو یاسایانە بێت، کە کۆتایی بە مشەخۆرى و چاوچنۆکى چینى دەسەڵاتداران و سەرمایەدارە دواکەوتووەکانى هەرێم بێنێت و دەستێوەردانى حزبى لە ناو دامەزراوەکانى حکوومەتدا کۆتایی پێبهێنێت.

ڕۆڵى پارتە سیاسییەکان بابەتێکى گرنگە و پێویستە دەستوور پاڵپشتى لە بوونى یاسایەکى پێشکەوتنخوازانەى پارتە سیاسییەکان بکات و ئەم ڕۆڵە پشتگوێ نەخرێت. وەکو موریس دوفیرجى دەڵێت، گەشەکردنى پارتە سیاسییەکان پەیوەستە بە گەشەى دیموکراسییەوە.

لە دەستوورى هەرێمدا دووپاتى کوردستانى بوونى ناوچە دابراوە کوردستانییەکان بکرێتەوە، ئەم ناوچانە کە ڕۆڵى سەرەکییان لە ڕاپرسیدا بۆ دەوڵەتى سەربەخۆیی کوردستان بینى و بەرزترین ڕێژەى دەنگدەر لەو ناوچانەدا دەنگیان بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی داوە. ئەم بابەتە قابیلى سازش نییە، لە دەستدانی خاک لە بەرانبەر بەدەستهێنانى دەستوور، هیچ بەهایەکى نییە و لەم حاڵەتەدا نەبوونى دەستوور لە بوونى باشترە، قەوارەی سیاسی هەرێم لاواز دەکات و گەل بێ هیوا دەکات.

بەو پێیەى عەلمانییەت زادەى بیرى مرۆڤایەتییە، حزبی شیوعى کوردستان کار بۆ بوونى دەستوورێکى عەلمانى دیموکراتى و مەدەنى دەکات، بەڵام ئەمە کۆتایی نییە. دەستوورى عەلمانى هەموو کات خۆشگوزەرانى و ئاسودەیی پێشکەش بە مرۆڤایەتى نەکردووە. عەلمانییەتى دەستوور ئامانج نییە، بەڵکو دەروازەیەکە بەرەو بیرى ئازاد و سەرەتاى هەنگاونانە بەرەو لابردنى ئەو کۆت و بەندانەى ئاستەنگ لەبەردەم کارکردن بە یاسا دانراوەکانى بەرهەمى فیکرى مرۆڤدا دادەنێن. تەنیا لە ناو دەستوورى عەلمانیدا دەتوانرێت درێژە بە ململانێ لە پێناو پرەنسیپى هاووڵاتییبوون و مەدەنی بوونى دەستوور و حکوومەتى باش و یەکسانى و دادپەروەرى کۆمەڵایەتى و بێلایەنى دەستوور بدرێت. ئەمە جگە لەوەى جۆرەکانى دەستوور لە ڕووى هەموارکردنەوە بۆ دەستوورى نەرم و دەستوورى رەق ( الدستور المرن و الدستور الجامد) و لە ڕووى ماوەى کارپێکردنى بۆ دەستوورى کاتى و دەستوورى هەمیشەیی (الدستور المۆقت والدستور الدائم)، دابەش دەکرێن. هەریەکە لەم جۆرانەش ڕۆڵ و کاریگەرى خۆى لەسەر ناوەڕۆکى دەستوور و پرۆسەى دیموکراسى و دەستاودەستکردنى دەسەڵات و هەموارى دەستوور هەیە و دەسەڵاتى سیاسى لە جیهانى سێدا، کامیان بۆ بەرژەوەندى خۆى گونجاو بێت پەیڕەوى دەکات.

دیدارو چاوپێكەوتنەكان