ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 دکتۆر گۆران عەبدوڵا: حکوومەتی هەرێم لە پرۆسەیەکی گرنگی وەکو کەرەنتینە شکستی هێناوە

ئاودێر

لەم دیمانەیەدا، د. گۆران عەبدوڵا هەڵگرى بروانامەى دکتۆرا لە سیستمى تەندروستى نێودەوڵەتى باس لە مەترسییەکانى کۆڤید 19 و چۆنیەتى خۆپاراستن لێ دەکات. ڕوونى دەکاتەوە کە تا ئێستا هیچ خواردن و خواردنەوەیەک وەک چارەسەر بۆ ئەم نەخۆشییە دەستنیشان نەکراوە و هێشتا هیچ بەڵگەیەکی سەلمێنەریش نییە ڤایرۆسەکە لە پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا لەناو بچێت، "لەم ڕووەوە توێژینەوەکان هێشتا لەسەرەتان". لەبارەى هەوڵەکانى حکوومەتى هەرێم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەى ڤایرۆسەکە دکتۆر گۆڕان ڕاى دەگەیەنێت کە هەوڵەکانى وەزارەتى تەندروستى لە ئاستی پێویستدا نین و بۆچوونیشی وایە کە حکوومەت لە پرۆسەیەکی گرنگی وەکو کەرەنتینەدا بەتەواوەتی شکستی هێناوە.

-جۆرەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا چین؟ مەترسیدارترینەکەیان کامەیە؟

کۆرۆنا خێزانێکی گەورەیە لە ڤایرۆس کە لە چەندین ئەندام و جۆر پێکهاتووە. ڤایرۆسەکە لە ئاژەڵ و مرۆڤیشدا نەخۆشی دروست دەکات. لە مرۆڤدا چەند ئەندامێکی خێزانی کۆرۆنا بەوە ناسراون کە پەسیو و هەڵامەتی ئاسایی دروست دەکەن. بەڵام هەندێ جاریش نەخۆشی قورستری وەکو سارس. تازەترین ئەندامی ئەم خێزانەش ئەو جۆرەیە کە لەم دواییانە لە چین بڵاوبووەوە و خەریکە دەگاتە هەموو جیهان. ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی ناوی نەخۆشیەکی نا کۆڤید ١٩.

-گرنگترین نیشانەکانی کۆڤید 19 چین؟

باوترین نیشانەکانی نەخۆشییەکە بریتیین لە؛ تا، هیلاکی و کۆکەیەکی وشک. هەندێ لە نەخۆشەکان ڕەنگە چەند نیشانەیەکی تریان هەبێ وەکو ئازاری لەش، تەڕبوونی لووت، گەرووئێشە یان سکچوون. هەندێ لەوانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نابێ.

-مەترسییەکانی کۆڤید 19 کامانەن؟ 

3. 80%ی ئەوانەی تووشی نەخۆشییەکە دەبن بە تەواوەتی چاک دەبنەوە بەبێ ئەوەی پێویستیان بەهیچ چارەسەرێک هەبێ، لە هەر ٦ کەس کە تووشی نەخۆشییەکە دەبن یەکێکیان بە سەختی دەیگرن و تووشی تەنگەنەفەسی دەبن و ڕەنگە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. هەر کەسێک تا و تەنگەنەفەسی بوو دەبێ ڕاستەوخۆ سەردانی نەخۆشخانە بکات، بە تەمەنەکان ڕەنگە بە سەختی بیگرن بەتایبەتی ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە وەکو شەکرە و ڕەبۆ و نەخۆشییەکانی بۆڕی هەناسە و فشاری خوێن و نەخۆشییەکانی دڵ و ئەوانەی بۆ هەر هۆکارێک جۆرە دەرمانێک وەردەگرن کە بەرگری لەشیان کەم دەکاتەوە.

-چۆن دەتوانین خۆمانی لێ بپارێزین، بە دەمامک یاخود پەیڕەوکردنى ڕێنمایی دیکە؟

باشترین ڕێگا بۆ خۆپاراستن لە کۆرۆنا دەمامک نییە، بەڵکو ئەم هەنگاوانەی خوارەوە:

1- ئاگاداری تازەترین زانیارییەکان بە لەسەر کۆرۆنا بە پشتبەستن بە شارەزایان و پزیشکان و سەرچاوەی وەکو ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی

2- دەم و لووتت بە مەچەک یان ئەنیشکت داپۆشە لە کاتی پژمە و کۆکە و یەکسەر دەستەکانت بشۆ.

3- بە بەردەوامی دەستەکانت بە ئاو و سابون یا بە جێلی تەعقیم پاککەرەوە. دەستشوشتن ڤایرۆسەکە لە ناودەبات کە ڕەنگە لەسەر دەستەکانت نشتبێتەوە. 

4- بەلای کەمەوە مەودای ١ مەتر ڕاگرە لە نێوان خۆت و کەسێک کە کۆکە یا پژمەی هەبێ. کە کەسێک دەکۆکێ یا دەپژمێ وردە دڵۆپی ئاوی لووت و دەم فڕێ دەدەن کە ڕەنگە ڤایرۆسەکەی تێدا بێ. ئەو وردە دڵۆپانە ڕەنگە لە ڕێی دەم و لووتەوە بچێتە ناو لەشتەوە و تووشی ڤایرۆسەکەت بکات. ئەگەر زۆر لە نەخۆشێکی کۆرۆناوە نزیک بی ڕەنگە لەڕێی هەناسەی ئاساییەوە ڤایرۆسەکەت بۆ بگوازرێتەوە، بۆیە تکایە مەودای ١ مەتر ڕاگرە.

5- دەست لە دەم و لووت و چاوت مەدە. تۆ بە بەردەامی دەست لە شتومەکی دەوروبەرت دەدەی کە ڕەنگە ڤایرۆسەکەی پێوە بێ. ئەگەر ڤایرۆسەکە بە دەستەکانتەوە نووسابن و دواتر دەست لە دەم و لووت و چاوت بدەی ئەوا ڤایرۆسەکە بۆت دەگوازرێتەوە و تووشی نەخۆشییەکە دەبی. 

6- خۆت و ئەوانەی دەوروبەر با بە شێوەیەکی تەندروست مامەڵە بکەن لە کاتی کۆکە یا پژمەدا. پێویستە کلینکس بەکاربهێنیت و یەکسەر فڕێی بدەیتە تەنکەی خۆڵەوە. ئەگەر کلینکس نەبوو قۆڵەکانت بخەرە سەر دەم و لووتت. 

7- تکایە لە ماڵ مەچۆرەوە دەرەوە ئەگەر نەخۆش کەوتی. سەردانی نەخۆشخانەی گشتی بکە ئەگەر تا و کۆکە و تەنگەنەفەسیت هەبوو. پێش ئەوەی بچیتە نەخۆشخانە پەیوەندی تەلەفونی بکە و ئاگاداریان بکەوە کە ئەو نیشانانەت هەیە بۆ ئەوەی ئەوانیش خۆیان ئامادە بکەن. هەروەها داوا لە لایەنە پەیوەندیدارەکان بکە کە سەردانی چی شوێنێک بکەی، چونکە هەندێ شوێن ئامادەکراوە بۆ ئەو مەبەستە. 

ئەو هەنگاوانەی خۆپارێزی خوارەوە بۆ کەسانێک پێویستە کە لە شوێنێکەوە گەڕابێتنەوە کە ڤایرۆسەکەی تیا بڵاوبووەتەوە بۆ نموونە ئێران؛

١. تکایە پابەندبە بەو هەنگاوانەی سەرەوە. 

٢. ئەگەر نەخۆشکەوتی و نیشانەکانت سووک بوون وەکو تەڕبوونی لووت و سەرئێشە، تکایە لە ماڵەوە بمێنەرەوە تا بە تەواوەتی چاک دەبیتەوە. 

٣. ئەگەر کۆکە و تەنگەنەفەسی و تات هەبوو بە زووترین کات سەردانی نەخۆشخانەی گشتی بکە. پێش ئەوەی بچی بۆ نەخۆشخانە لەڕێی تەلەفونەوە پەیوەندی بکە و ئاگاداریان بکەوە کە دەچی بۆ خەستەخانە. 

٤. تکایە بە ڕاستگۆیی هەموو ئەو شوێنانە باس بکە کە سەردانت کردوون لە کاتی گەشتەکەدا.

-ئایا هیچ خواردن و خواردنەوەیەک هەیە وەک چارەسەر؟

نەخێر، بەڵام سەوزە و میوە باشە بۆ بەرزکردنەوەی بەرگری لەش.

-هیچ بەڵگەیەکی سەلمێنەر هەیە ڤایرۆسەکە لە پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا لەناو بچێت؟

نەخێر، توێژینەوەکان لەم بارەوە هێشتا لەسەرەتادان.

-ئەو ئامادەکارییانەی لە هەرێم کراون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوە تا چەند لەئاستی پێویستدان؟

ئامادەکارییەکان بەهیچ جۆرێک لە ئاستی پێویستدا نین. سەرەتا وەزارەتی تەندروستی و بەرپرسەکانی بەخەمساردییەکی زۆرەوە لەم هەڕەشە تەندروستییەیان دەڕوانی. دواتر بەداخەوە زانیاری هەڵەشیان بڵاوکردەوە. دواتر وەزارەتی تەندروستی خۆی بەبڵاوکردنەوەی ڕاگەیاندراوی بێسوودی وەکو ئەوەی کە گوایە نەخۆشییەکە هێشتا نەگەیشتووەتە کوردستان خەریک کرد. لە باتی ئەو ڕاگەیاندراوانە ئەگەر وەزارەت کاری لەسەر هۆشیارکردنەوەی هاووڵاتیان کردبا باشتر بوو. هاوکات، وەزارەت کەمتەرخەم بوو لە هێنانی پشکنینی تاقیگەیی بۆ ڤایرۆسەکە و ئێستاشی لەگەڵدا بێ نازانرێ ئاخۆ ئەو پشکنیانە گونجاون یان نا. لەپاڵ ئەمانەشدا، لە پرۆسەیەکی گرنگی وەکو کەرەنتینە، وەزارەتی تەندروستی بەتەواوەتی شکستی هێنا. ئەوانەی لە ئێرانەوە هاتنەوە بۆ کوردستان بە شێوەیەکی نازانستی و نامرۆڤانە مامەڵەیان لەگەڵ کرا و لە شوێنی نەگونجاو گلدرانەوە بە جۆرێک کە لە بچووکترین خزمەتگوزارییەکان بێبەشبوون. هاوکات زۆرجار کەسوکار و هاوڕێ و خزمی ئەو کەسانە سەردانیان کردوون و پەیوەندییان لەگەڵ بەستوون کە ئەمە بۆخۆی دەبێتە هۆکارێک بۆ بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە.

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان