ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لە ئێستا كۆمەڵێك پرس‌و بابەتی گەرم‌و گورٍی هەنووكەیی هەن كە پێویستە بە جددی قسەی لەسەر بكرێت ‌و رێگەو شوێنی گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانرێت لەو تەنگو چەڵەمە سیاسی‌و ئابوورییەی كە رووبەڕووی هەرێمی كوردستان بۆتەوە لێی دەربازبێت، بۆ ئەم مەبەستە چەند پرسیارێكمان ئاراستەی نووسەرو وەرگیر (ئاسۆ كەریم) ئەندامی خولی سێی پەرلەمانی كوردستان. لەسەر لیستی پارتی وڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

دیدار: هێرش مەغدید

رێگای كوردستان: ماهیەتی سیاسی‌و ئابووری‌و كلتوری سیستەمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان چ جۆرە پێناسەیەك دەگرێتەخۆی؟

ئاسۆ كەریم: وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پڕ گرێوگۆڵە، سیستەمی سیاسیی ئێستەی كوردستان، سیستەمێكی ناوازەیە. بەگوێرەی قانوون رێكخراوە، لێ قانوونی تێدا كەم رەچاو دەكرێ. ئەم هەرێمەی ئێمە كە هێشتا سنوورێكی ددانپیانراوی دەستووری نییە، هەم بەشێكە لە عێراق و هەم بەشێكیش نییە. بەشێكە بەگوێرەی دەستوور، بە بەشداریكردن لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، بە بەشداریكردن لە دەسەڵاتی تەنفیزیی عێراق بە هەردوو لكەكەیەوە، بەڵام بێ بەشداریكردن لە داڕشتن و جێبەجێكردنی بڕیار لە بەغدا. چ ئەو هەرێمە بە دەوڵەتی عێراق دەبەستێتەوە؛ دراو (دینار) و دەوڵەتنامەو پاسپۆرت. دەنا بەشێك نییە بە كردەوە لە عێراقدا. بەشی زۆری خەڵك خۆی بە عێراقی نازانێ. دوو سیاسەت، دوو بەڕێوەبەرایەتی لە كوردستان و عێراقدا هەن. لە تەوەربەندیی ناوچەییەوە بگرە تا زۆر شتی دیكەش لێك تاق و جووتن. پرۆسەی سیاسی بە رەسمی و نارەسمییەكەیەوە لە كوردستاندا تووشی جۆرێ لە سڕبوون و شێواوی بووە. نە پارلەمانەكەی كار دەكا. واتە نە بە یەكجاری مردووەو نە كارێكیشی پێ دەكرێ. حكوومەتەكەی بەشێك لە وەزارەتەكانی بە وەكالەت بەڕێوەدەبرێ. حكوومەت ناكارێ مووچەی كارمەندەكانی خۆی بەتەواوی و لەكاتی خۆیدا بدا...حكوومەت تا ئێستە وەزیفەیەك كە تا رادەیەك ئەدای كردووەو دەكا؛ ئەو ژی پاراستنی سەر و ماڵی خەڵكە، دەنا لە رووی خزمەتگوزارییە تەندروستی و پەروەردەیی و ئەوانی دیكەوە، پاشەكشەیەكی بەرچاوی پێوە دیارە..اكرێ بڵێین ئازادیی بیرورا دەربڕین و بڵاوكردنەوە نییە، بەڵام مەترسیش لەسەر ئازادییەكان و خراپ كەڵكوەرگرتن لە ئازادییەكانیش هەیە. * فرەحزبی هەیە، بەڵام پێوەندیی نێوان حزبە سیاسییەكان چوارچێوەیەكی ساغ و دروستی نییە. هەڵبژاردنی ناو بەناو لە كوردستاندا دەكرێ، بەڵام قورسایی سیاسی بەگوێرەی كورسیی پارلەمانی و ژمارەی دەنگەكان نییە، بەڵكە هۆكاری دیكەی بڕیاردەر هەن. بە كورتی ئێرە نیمچە دەوڵەتێكی دانپیانراوی دیفاكتۆیە، بەڵام دامەزراوەو دەزگەی بەكار هەڵیناسوڕێنێ. لە سەرەوە حكوومەتێكی یەكگرتوو، لە بنەوەش دوو...لەگەڵ ئەوەشدا شەڕی گەورەترین رێكخراوی تیرۆریستی لە دنیادا دەكا. ئەوەش پارادۆكسەكەیە! ئەگەر قسە بێتە سەر بنەما ئابوورییەكەی ئەو سیستەمە، دیسان ناخرێتە قاڵبێكی دیاریكراوەوە. تۆ سەیركە هەرێمێكی (٥) ملیۆنی، نزیكەی (١.٤٠٠.٠٠٠) كەس مووچەو نیوەمووچەو چارەكە مووچەو هاوكاری لە حكوومەت وەردەگرێ. ئەوە لە چ سیستەمێكی كاربگێڕی جێگەی دەبێتەوە؟ بوونی دەیان راوێژكار و بەڕێوەبەری گشتیی و بەڕێوەبەری ناحیەو...ی («معمم» واتە بێ كار و بێ بەڕێوەبەرایەتی، زاراوەی «معمم» زاراوەیەكی سەیری داهێنراوی كوردە) دەبێ لە چ سیستەمێكدا هەبێ؟ ئەوە یەك تەفسیر هەڵدەگرێ، كە ئابووریی ئەو هەرێمە، ئابوورییەكی (رەیعی)ی پشتبەستوو بە داهاتی نەوت كە بەمشێوەیە داهاتەكەی دابەش كراوەو دەكرێ. تۆ لەوە گەڕێ كە چەندە ئەو دابەشكردنە عادیلانە یان ناعادیلانە بووە. بەداخەوە، لەم وڵاتەی ئێمەدا، ئاماری راست و دروستت دەست ناكەوێ تا بزانی: رێژەی بێكاری چەندە؟ رێژەی هەڵامسان چەندە؟ داهاتی ساڵانەی تاكەكەس چەندە؟ رێژەی ئەوانەی لە خوار خەتی هەژارییەوەن چەندە؟ چ رێژەیەكی داهاتی نیشتمانی، بەدەست چەندی دانیشتوانەوەیە؟ كۆی گشتی داهاتی نیشتمانی چەندە؟ بەشداری كەرتەكانی وەك كشتوكاڵ و پیشەسازی و ئاژەڵداری و. چەندە؟ بۆیە هەر حوكمێك بدەی، لەوانەیە سەرچیغ بچێ! گوایا سیاسەتی بازاری ئازاد پێڕەو دەكرێ، لێ لەراستیدا سیاسەتی بازاڕی بەرهەڵدا كراو و ناهاوسەنگە: بێ كۆنترۆڵی جۆری و بێ پلان. لەتەك بوونی جۆرێ لە سیاسەتی پاوانكردن لە هەندێ بواری گرنگدا (لەوانە هێنانی دەرمان و....). كەس ناتوانێ نكووڵی لە جۆرێ لە بوژانەوەو پێشكەوتن لە بواری ئابووریدا بكا بەتایبەتی لە ماوەی نێوان ٢٠٠٣- ٢٠١٣دا. ئاخر لەو ماوەیەدا، زێتر لە (١٠٠) ملیار دۆلار لە بەغداوە رژایە ناوكوردستان. لەتەك بوونی قانوونێكی (وەبەرهێنان) كە زێتر لە بواری (عەقارات)دا خۆی نیشانداوە، بە سەدان ملیاردێرو ملیونێر (هەڵبەت بە دۆلار) لە ماوەیەكی كەمداو بەسوودوەرگرتن لە دەسەڵاتی لێ كەوتەوە. لە هەمانكاتدا، بەشێكی ئەو پارە زۆرە، وەك گوتم (لە رێگەی دابەشكردنی داهاتی نەوتەوە) بەبەر چینەكانی ناوەڕاست و خوار ئەوانیشەوە كەوت و ئاستی بژێو و گوزەرانیان بەرزبووەوە. بەڵام لە سایەی ئەم قەیرانە ئابوورییەی ئێستەدا، خەریكە (استقگاب)ی كۆمەڵایەتیی نوێ دەردەكەوێ: توێژێكی مشەخۆرو بیرۆكراتی خۆشژیوی بەژمارە كەم لە لایەك و، خەڵكێكی زۆری ئاست نزمی گوزەران و ژیان لە لایەكی دیكەوە. ئاسەوارەكانی ئەم رێزبەندییە لە ئایندەدا زێتر خۆیان دەنوێنن، ئەگەر دەست بە ریفۆرمی جیددی لە وڵاتدا نەكرێ. ئەم سیستەمە، هەندێ دیاردەی تاقەتبڕ و خۆرەی كۆمەڵگەی لەگەڵە خۆیدا هێناوە: وەك گەندەڵی...كە بووەتە ئافاتێكی كوشندە. پایەكانی دیكەی ئابووری وەك كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و گەشتوگوزارو پیشەسازی لەچاو بواری نەوت، شتێكی ئەوتۆ نەبوون و نیین. بودجەی هەرێمی كوردستان لەنێوان ساڵەكانی ٢٠٠٩- ٢٠١٣دا، (٩٥%)ی لە داهاتی نەوت وەدەستدەهات. دەوجا حیسابی خۆت بكە. پ2/كورد چی بكات بۆ ئەوەی قۆناغی دوای شكستهێنانی چەكدارانی داعش بە قازانجی مافە نیشتمانی‌و نەتەوەییەكانی خۆی ببات؟ و. ئەگەر بە حیسابی داعش بێ، كە دەگوترێ كورد، هەم باشوورو هەم رۆژئاڤاش دەگرێتەوە. چونكە لەم دوو بەشەی كوردستاندا، كورد سەردەستەی بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بووە و بە خوێنی هەزاران شەهیدو بریندار پاشەكشەیان بەو رێكخراوە تیرۆریستییە كردووە. كورد لەمڕووەوە، ناوبانگێكی جیهانیی دەركردووە. كورد، هەم لێرەو هەم لە رۆژئاڤا، خەسڵەتێكی مەدەنی (تۆ بڵێ عەلمانی یان نیمچە عەلمانی) بە نیزامی خۆبەڕێوەبردنەكەیەوە دیارە و جۆرێ لە بەیەكەوە هەڵكردنی نەتەوایەتی و ئایینی برەو پێداوە كە هاوسۆزی و پشتیوانیی نێودەوڵەتی لەگەڵ دۆزەكەیدا بۆ فەراهەمكردووە. ئەگەر ئێمە بە دیاریكراوی تەكەز بكەینە سەر باشووری كوردستان، چ ئاسۆیەك لەبەردەم گەلی كوردستان كراوەتەوە، یان چ دەرفەتێكی بۆ هەڵكەوتووە یان هەڵدەكەوێ و چ ئاریشەو گرفتێكیشی هەیە یان بۆ دروست دەبێ؟ كورد دەبێ خۆی ساغ بكاتەوە كە بە چ ئاقارێكدا بكەوێ؛ بەرەو سەربەخۆیی تەواو، یان مانەوە لەناو عێراقدا و درێژەدان بە وەزعی ئارا. ئەوە دووڕییانەكەیە. بەو مانایە دەبێ بەرچاوی سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان روون بێ كە بە دیاریكراوی چ ئامانجێكی ستراتیجی لەپێشە خۆی داناوەو كاری بۆ دەكا؟ لەمڕووەوە كورد یەكدەست نییە. گرفت و كێشەی ناوخۆمان هەن و لەسەر ئەم پرسە یەكلا نەبووینەتەوە. هیوادارم حزبە سەرەكییەكان، لەسەر ئەم پرسە یەكلا ببنەوە لەم دووڕییانە مێژووییەدا. بە بڕوای خۆم پێویستە لەسەر چەند ئاستێك كار بكرێ: ١. ئاستی ناوخۆی كوردستان: بە مانای یەكلابوونەوەو پێكهاتنەوەی نیشتمانی و بەگەڕخستنەوەی دامودەزگا دەستووری و قانوونییەكانی كوردستان و هێنانەوەی پرۆسەی سیاسی بۆ سەر سكەی راستی خۆی بەتایبەتی پارلەمانی كوردستان و هەوڵدان بۆ سووككردنی باری گرانی ئابووری و دارایی خەڵكی كوردستان...دروستكردنی كۆمیسیۆنێك لەسەر ئاستی باڵا بۆ وتووێژ لەگەڵ بەغدا، لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر، لەگەڵ ناوەندە گرنگەكانی دنیا. ئەمەش لە رێگەی قانوونێكەوە كە لە پارلەمان دەربچێ. بەو مانایەی لە لایەن پارلەمانەوە، رێگەی پێ درابێ. ٢. ئاستی ناوخۆی عێراق: ئەو كۆمیسیۆنەی لەسەرێ باسكرا، بەپشتبەستن بەو سیاسەت و دەسەڵات و تەفویزەی لە خاڵی یەكەمدا قامكی بۆ راكێشراوە، بكەویتە گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا، جا چ بۆ دیتنەوەی رێگەچارەی كێشەو ئاریشە هەڵواسراوە هەنووكەییەكان بێ، چ بۆ كێشە چارەنووسسازەكان بێ لەبابەتی؛ مافی چارەی خۆنووسین و دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانەوە. ٣. ئاستی وڵاتانی دەوروبەر: هەرێمی كوردستان پێویستی بەوە هەیە، دراوسێیەكانی تێبگەیەنێ كە ئەو مەترسی نییە بۆ سەر ئاشتی و تەناهیی ناوچەكەو بەرژەوەندییەكانیان. ٤. ئاستی دنیای دەرەوەو UN: هەقە كار لەسەر UN و دەوڵەتە هەمیشە ئەندامەكانی ئەنجوومەنی ئاسایش بكرێ كە (بڕیاری لكاندنی كوردستانی باشوور- ویلایەتی موسڵ- لە ١٦ی ١٢ی ١٩٢٥دا، لەلایەن كۆمەڵەی گەلانەوە بە دەوڵەتی تازەدامەزراوی عێراق، بڕیارێكی نارەوای دوور لە خواست و ویستی دانیشتوانی ئەو ویلایەتە بووەو لە ماوەی ٩٠ ساڵی رابردوودا، سەقامگیری و تەناهی بۆ گەلانی ناوچەكە پێ نەبووە بێ لە كوشتوبڕو كارەساتی مرۆیی) و وا دەخوازرێ كە (كوردستانی باشوور وەك هەرێمێك كە مافی چارەی خۆنووسینی دەرەكی، هەبێ) چاوی لێ بكرێ و لەمبارەوە بڕیارێكی نێودەوڵەتی بۆ دەربچێ و ستاتۆیەكەی لە رێگەی (ریفراندەم)ێكەوە ساغ بكرێتەوە لەژێر سەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتووەكاندا

رێگای كوردستان: قەیرانێكی قووڵی ئابووری هەرێمی كوردستانی گرتۆتەوە‌و حكومەت‌و لایەنی پەیوەنداریش باس لە چاكسازی‌و رووبەڕووبوونەوەی ئەو قەیرانە دەكەن، ئایا دەكرێت هیواو ئومێدێك لەسەر ئەو چاكسازییانە هەڵبهێنجرێت؟

ئاسۆ كەریم: دنیا بە ئومێد خوراوە. چار نییە دەبێ ریفۆرم بكرێ. لەهەمانكاتدا بەگوێرەی فاكتەكان، ناشێ چاومان لەوە بێ ریفۆرمی رادیكاڵ و ریشەیی و خێرا بكرێ، بەڵكە دەبێ كار بۆ ریفۆرمی هەنگاو بە هەنگاو و بەرە بەرە بكرێ و لەمبارەشەوە دروشمی واقیعی و كردەنی بخرێتە روو، نەك قسەی گەورەی بێ كردار كە خەڵك زێتر بێ ئومێدو بێ متمانە دەكا. ئەوەش پێویستی بە پلان و خویندنەوەیەكی راستی تەرازووی هێزە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان هەیە. بەتەنێ چاكسازی بە حكوومەت ناكرێ، یان بە باڵێكی ناو حكوومەت، یان بە حزبێك و بە دووان، بەڵكە و هەقە زۆرینەی خەڵك و لایەنەكان بەشداری تێدا بكەن و پشتی بگرن. ئەگەر ئەو چاكسازییە نەكرێ، وەك دەڵێن، «ئاخیرە باخ». بەكورتی نابێ بۆ دواوە بگەڕێینەوە.