دیمانە: رابەر مەغدید

 

+لەشولاری جوان جێگەی سەرنجە، تۆ چۆن دەتوانی ئەو سەرنجانەلەنێو نمایشی جلوبەرگدا بۆ خۆت راكێشی؟

-لەشولاری رێك گرنگترینە بۆ ئێمەی مۆدێل لەبەر ئەوەی دەبێت بەجوانترین شێوە دەربكەوین ئەگەر نا ناتوانین بەلەشولاری نارێك نمایش بكەین.

+ئەو ستایلەی بەرێزتان لەلای ئێمە زۆر نوێیە ،هیچ پەیمانگا یان قوتابخانەیەكی تایبەت مەندت تەواو كردووە؟

-نەخێر لەهیچ شوێنێكی تایبەت بە بوارەكەم نەمخوێندوە لەبە رئەوەی لەوڵاتی ئێمە گرنگی بەو بوارە نەدراوەو شوێنێكی وامان نییە.

+كلتوری ئێمە نەبۆتە رێگر لەبەردەمتان؟

-بێگومان بەهۆی كلتورمانەوە رێگریەكان زۆرن ئەوەش بوەتە هۆی ئەوەی نەتوانین وەك مۆدێلانی وڵاتانی دیكە كار بكەین ئەگەر چەند خاوەن تواناو بۆچونی كاركردنی جوان بین.

+كێَن ئەوانەی هاندەرتن بۆ نمایشی جلوبەرگ؟

-ئەوەی هاندەرمە تواناو حەزی خۆمە بۆ بەردەوام بوونم

+پیشەیە یان حەز؟

-لە وڵاتی ئێمە هونەرو وەرزش وفاشیون نەبونەتە پیشە تەنها خزمەتكردنێكە وە تواناو حەزە بۆ ئەو كارە هیوادارم ئێمەش بتوانین وەك پیشە بەكاری بهێنین.

+دەخوازی لە ئایندەدا فاشیون ببێتە دیاردە لە كوردەواریدا؟

-هیوام وایە كە فاشیونش ئیتر ببێتە بەشێكی گرنگ وەك بوارەكانی تر ئێمەش هیچمان لەوڵاتانی تر كەمتر نیە كە خاوەن براندو فاشنی تایبەت بەخۆیانن.

 

لە ئێستا كۆمەڵێك پرس‌و بابەتی گەرم‌و گورٍی هەنووكەیی هەن كە پێویستە بە جددی قسەی لەسەر بكرێت ‌و رێگەو شوێنی گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانرێت لەو تەنگو چەڵەمە سیاسی‌و ئابوورییەی كە رووبەڕووی هەرێمی كوردستان بۆتەوە لێی دەربازبێت، بۆ ئەم مەبەستە چەند پرسیارێكمان ئاراستەی نووسەرو وەرگیر (ئاسۆ كەریم) ئەندامی خولی سێی پەرلەمانی كوردستان. لەسەر لیستی پارتی وڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

دیدار: هێرش مەغدید

رێگای كوردستان: ماهیەتی سیاسی‌و ئابووری‌و كلتوری سیستەمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان چ جۆرە پێناسەیەك دەگرێتەخۆی؟

ئاسۆ كەریم: وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پڕ گرێوگۆڵە، سیستەمی سیاسیی ئێستەی كوردستان، سیستەمێكی ناوازەیە. بەگوێرەی قانوون رێكخراوە، لێ قانوونی تێدا كەم رەچاو دەكرێ. ئەم هەرێمەی ئێمە كە هێشتا سنوورێكی ددانپیانراوی دەستووری نییە، هەم بەشێكە لە عێراق و هەم بەشێكیش نییە. بەشێكە بەگوێرەی دەستوور، بە بەشداریكردن لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، بە بەشداریكردن لە دەسەڵاتی تەنفیزیی عێراق بە هەردوو لكەكەیەوە، بەڵام بێ بەشداریكردن لە داڕشتن و جێبەجێكردنی بڕیار لە بەغدا. چ ئەو هەرێمە بە دەوڵەتی عێراق دەبەستێتەوە؛ دراو (دینار) و دەوڵەتنامەو پاسپۆرت. دەنا بەشێك نییە بە كردەوە لە عێراقدا. بەشی زۆری خەڵك خۆی بە عێراقی نازانێ. دوو سیاسەت، دوو بەڕێوەبەرایەتی لە كوردستان و عێراقدا هەن. لە تەوەربەندیی ناوچەییەوە بگرە تا زۆر شتی دیكەش لێك تاق و جووتن. پرۆسەی سیاسی بە رەسمی و نارەسمییەكەیەوە لە كوردستاندا تووشی جۆرێ لە سڕبوون و شێواوی بووە. نە پارلەمانەكەی كار دەكا. واتە نە بە یەكجاری مردووەو نە كارێكیشی پێ دەكرێ. حكوومەتەكەی بەشێك لە وەزارەتەكانی بە وەكالەت بەڕێوەدەبرێ. حكوومەت ناكارێ مووچەی كارمەندەكانی خۆی بەتەواوی و لەكاتی خۆیدا بدا...حكوومەت تا ئێستە وەزیفەیەك كە تا رادەیەك ئەدای كردووەو دەكا؛ ئەو ژی پاراستنی سەر و ماڵی خەڵكە، دەنا لە رووی خزمەتگوزارییە تەندروستی و پەروەردەیی و ئەوانی دیكەوە، پاشەكشەیەكی بەرچاوی پێوە دیارە..اكرێ بڵێین ئازادیی بیرورا دەربڕین و بڵاوكردنەوە نییە، بەڵام مەترسیش لەسەر ئازادییەكان و خراپ كەڵكوەرگرتن لە ئازادییەكانیش هەیە. * فرەحزبی هەیە، بەڵام پێوەندیی نێوان حزبە سیاسییەكان چوارچێوەیەكی ساغ و دروستی نییە. هەڵبژاردنی ناو بەناو لە كوردستاندا دەكرێ، بەڵام قورسایی سیاسی بەگوێرەی كورسیی پارلەمانی و ژمارەی دەنگەكان نییە، بەڵكە هۆكاری دیكەی بڕیاردەر هەن. بە كورتی ئێرە نیمچە دەوڵەتێكی دانپیانراوی دیفاكتۆیە، بەڵام دامەزراوەو دەزگەی بەكار هەڵیناسوڕێنێ. لە سەرەوە حكوومەتێكی یەكگرتوو، لە بنەوەش دوو...لەگەڵ ئەوەشدا شەڕی گەورەترین رێكخراوی تیرۆریستی لە دنیادا دەكا. ئەوەش پارادۆكسەكەیە! ئەگەر قسە بێتە سەر بنەما ئابوورییەكەی ئەو سیستەمە، دیسان ناخرێتە قاڵبێكی دیاریكراوەوە. تۆ سەیركە هەرێمێكی (٥) ملیۆنی، نزیكەی (١.٤٠٠.٠٠٠) كەس مووچەو نیوەمووچەو چارەكە مووچەو هاوكاری لە حكوومەت وەردەگرێ. ئەوە لە چ سیستەمێكی كاربگێڕی جێگەی دەبێتەوە؟ بوونی دەیان راوێژكار و بەڕێوەبەری گشتیی و بەڕێوەبەری ناحیەو...ی («معمم» واتە بێ كار و بێ بەڕێوەبەرایەتی، زاراوەی «معمم» زاراوەیەكی سەیری داهێنراوی كوردە) دەبێ لە چ سیستەمێكدا هەبێ؟ ئەوە یەك تەفسیر هەڵدەگرێ، كە ئابووریی ئەو هەرێمە، ئابوورییەكی (رەیعی)ی پشتبەستوو بە داهاتی نەوت كە بەمشێوەیە داهاتەكەی دابەش كراوەو دەكرێ. تۆ لەوە گەڕێ كە چەندە ئەو دابەشكردنە عادیلانە یان ناعادیلانە بووە. بەداخەوە، لەم وڵاتەی ئێمەدا، ئاماری راست و دروستت دەست ناكەوێ تا بزانی: رێژەی بێكاری چەندە؟ رێژەی هەڵامسان چەندە؟ داهاتی ساڵانەی تاكەكەس چەندە؟ رێژەی ئەوانەی لە خوار خەتی هەژارییەوەن چەندە؟ چ رێژەیەكی داهاتی نیشتمانی، بەدەست چەندی دانیشتوانەوەیە؟ كۆی گشتی داهاتی نیشتمانی چەندە؟ بەشداری كەرتەكانی وەك كشتوكاڵ و پیشەسازی و ئاژەڵداری و. چەندە؟ بۆیە هەر حوكمێك بدەی، لەوانەیە سەرچیغ بچێ! گوایا سیاسەتی بازاری ئازاد پێڕەو دەكرێ، لێ لەراستیدا سیاسەتی بازاڕی بەرهەڵدا كراو و ناهاوسەنگە: بێ كۆنترۆڵی جۆری و بێ پلان. لەتەك بوونی جۆرێ لە سیاسەتی پاوانكردن لە هەندێ بواری گرنگدا (لەوانە هێنانی دەرمان و....). كەس ناتوانێ نكووڵی لە جۆرێ لە بوژانەوەو پێشكەوتن لە بواری ئابووریدا بكا بەتایبەتی لە ماوەی نێوان ٢٠٠٣- ٢٠١٣دا. ئاخر لەو ماوەیەدا، زێتر لە (١٠٠) ملیار دۆلار لە بەغداوە رژایە ناوكوردستان. لەتەك بوونی قانوونێكی (وەبەرهێنان) كە زێتر لە بواری (عەقارات)دا خۆی نیشانداوە، بە سەدان ملیاردێرو ملیونێر (هەڵبەت بە دۆلار) لە ماوەیەكی كەمداو بەسوودوەرگرتن لە دەسەڵاتی لێ كەوتەوە. لە هەمانكاتدا، بەشێكی ئەو پارە زۆرە، وەك گوتم (لە رێگەی دابەشكردنی داهاتی نەوتەوە) بەبەر چینەكانی ناوەڕاست و خوار ئەوانیشەوە كەوت و ئاستی بژێو و گوزەرانیان بەرزبووەوە. بەڵام لە سایەی ئەم قەیرانە ئابوورییەی ئێستەدا، خەریكە (استقگاب)ی كۆمەڵایەتیی نوێ دەردەكەوێ: توێژێكی مشەخۆرو بیرۆكراتی خۆشژیوی بەژمارە كەم لە لایەك و، خەڵكێكی زۆری ئاست نزمی گوزەران و ژیان لە لایەكی دیكەوە. ئاسەوارەكانی ئەم رێزبەندییە لە ئایندەدا زێتر خۆیان دەنوێنن، ئەگەر دەست بە ریفۆرمی جیددی لە وڵاتدا نەكرێ. ئەم سیستەمە، هەندێ دیاردەی تاقەتبڕ و خۆرەی كۆمەڵگەی لەگەڵە خۆیدا هێناوە: وەك گەندەڵی...كە بووەتە ئافاتێكی كوشندە. پایەكانی دیكەی ئابووری وەك كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و گەشتوگوزارو پیشەسازی لەچاو بواری نەوت، شتێكی ئەوتۆ نەبوون و نیین. بودجەی هەرێمی كوردستان لەنێوان ساڵەكانی ٢٠٠٩- ٢٠١٣دا، (٩٥%)ی لە داهاتی نەوت وەدەستدەهات. دەوجا حیسابی خۆت بكە. پ2/كورد چی بكات بۆ ئەوەی قۆناغی دوای شكستهێنانی چەكدارانی داعش بە قازانجی مافە نیشتمانی‌و نەتەوەییەكانی خۆی ببات؟ و. ئەگەر بە حیسابی داعش بێ، كە دەگوترێ كورد، هەم باشوورو هەم رۆژئاڤاش دەگرێتەوە. چونكە لەم دوو بەشەی كوردستاندا، كورد سەردەستەی بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بووە و بە خوێنی هەزاران شەهیدو بریندار پاشەكشەیان بەو رێكخراوە تیرۆریستییە كردووە. كورد لەمڕووەوە، ناوبانگێكی جیهانیی دەركردووە. كورد، هەم لێرەو هەم لە رۆژئاڤا، خەسڵەتێكی مەدەنی (تۆ بڵێ عەلمانی یان نیمچە عەلمانی) بە نیزامی خۆبەڕێوەبردنەكەیەوە دیارە و جۆرێ لە بەیەكەوە هەڵكردنی نەتەوایەتی و ئایینی برەو پێداوە كە هاوسۆزی و پشتیوانیی نێودەوڵەتی لەگەڵ دۆزەكەیدا بۆ فەراهەمكردووە. ئەگەر ئێمە بە دیاریكراوی تەكەز بكەینە سەر باشووری كوردستان، چ ئاسۆیەك لەبەردەم گەلی كوردستان كراوەتەوە، یان چ دەرفەتێكی بۆ هەڵكەوتووە یان هەڵدەكەوێ و چ ئاریشەو گرفتێكیشی هەیە یان بۆ دروست دەبێ؟ كورد دەبێ خۆی ساغ بكاتەوە كە بە چ ئاقارێكدا بكەوێ؛ بەرەو سەربەخۆیی تەواو، یان مانەوە لەناو عێراقدا و درێژەدان بە وەزعی ئارا. ئەوە دووڕییانەكەیە. بەو مانایە دەبێ بەرچاوی سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان روون بێ كە بە دیاریكراوی چ ئامانجێكی ستراتیجی لەپێشە خۆی داناوەو كاری بۆ دەكا؟ لەمڕووەوە كورد یەكدەست نییە. گرفت و كێشەی ناوخۆمان هەن و لەسەر ئەم پرسە یەكلا نەبووینەتەوە. هیوادارم حزبە سەرەكییەكان، لەسەر ئەم پرسە یەكلا ببنەوە لەم دووڕییانە مێژووییەدا. بە بڕوای خۆم پێویستە لەسەر چەند ئاستێك كار بكرێ: ١. ئاستی ناوخۆی كوردستان: بە مانای یەكلابوونەوەو پێكهاتنەوەی نیشتمانی و بەگەڕخستنەوەی دامودەزگا دەستووری و قانوونییەكانی كوردستان و هێنانەوەی پرۆسەی سیاسی بۆ سەر سكەی راستی خۆی بەتایبەتی پارلەمانی كوردستان و هەوڵدان بۆ سووككردنی باری گرانی ئابووری و دارایی خەڵكی كوردستان...دروستكردنی كۆمیسیۆنێك لەسەر ئاستی باڵا بۆ وتووێژ لەگەڵ بەغدا، لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر، لەگەڵ ناوەندە گرنگەكانی دنیا. ئەمەش لە رێگەی قانوونێكەوە كە لە پارلەمان دەربچێ. بەو مانایەی لە لایەن پارلەمانەوە، رێگەی پێ درابێ. ٢. ئاستی ناوخۆی عێراق: ئەو كۆمیسیۆنەی لەسەرێ باسكرا، بەپشتبەستن بەو سیاسەت و دەسەڵات و تەفویزەی لە خاڵی یەكەمدا قامكی بۆ راكێشراوە، بكەویتە گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا، جا چ بۆ دیتنەوەی رێگەچارەی كێشەو ئاریشە هەڵواسراوە هەنووكەییەكان بێ، چ بۆ كێشە چارەنووسسازەكان بێ لەبابەتی؛ مافی چارەی خۆنووسین و دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانەوە. ٣. ئاستی وڵاتانی دەوروبەر: هەرێمی كوردستان پێویستی بەوە هەیە، دراوسێیەكانی تێبگەیەنێ كە ئەو مەترسی نییە بۆ سەر ئاشتی و تەناهیی ناوچەكەو بەرژەوەندییەكانیان. ٤. ئاستی دنیای دەرەوەو UN: هەقە كار لەسەر UN و دەوڵەتە هەمیشە ئەندامەكانی ئەنجوومەنی ئاسایش بكرێ كە (بڕیاری لكاندنی كوردستانی باشوور- ویلایەتی موسڵ- لە ١٦ی ١٢ی ١٩٢٥دا، لەلایەن كۆمەڵەی گەلانەوە بە دەوڵەتی تازەدامەزراوی عێراق، بڕیارێكی نارەوای دوور لە خواست و ویستی دانیشتوانی ئەو ویلایەتە بووەو لە ماوەی ٩٠ ساڵی رابردوودا، سەقامگیری و تەناهی بۆ گەلانی ناوچەكە پێ نەبووە بێ لە كوشتوبڕو كارەساتی مرۆیی) و وا دەخوازرێ كە (كوردستانی باشوور وەك هەرێمێك كە مافی چارەی خۆنووسینی دەرەكی، هەبێ) چاوی لێ بكرێ و لەمبارەوە بڕیارێكی نێودەوڵەتی بۆ دەربچێ و ستاتۆیەكەی لە رێگەی (ریفراندەم)ێكەوە ساغ بكرێتەوە لەژێر سەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتووەكاندا

رێگای كوردستان: قەیرانێكی قووڵی ئابووری هەرێمی كوردستانی گرتۆتەوە‌و حكومەت‌و لایەنی پەیوەنداریش باس لە چاكسازی‌و رووبەڕووبوونەوەی ئەو قەیرانە دەكەن، ئایا دەكرێت هیواو ئومێدێك لەسەر ئەو چاكسازییانە هەڵبهێنجرێت؟

ئاسۆ كەریم: دنیا بە ئومێد خوراوە. چار نییە دەبێ ریفۆرم بكرێ. لەهەمانكاتدا بەگوێرەی فاكتەكان، ناشێ چاومان لەوە بێ ریفۆرمی رادیكاڵ و ریشەیی و خێرا بكرێ، بەڵكە دەبێ كار بۆ ریفۆرمی هەنگاو بە هەنگاو و بەرە بەرە بكرێ و لەمبارەشەوە دروشمی واقیعی و كردەنی بخرێتە روو، نەك قسەی گەورەی بێ كردار كە خەڵك زێتر بێ ئومێدو بێ متمانە دەكا. ئەوەش پێویستی بە پلان و خویندنەوەیەكی راستی تەرازووی هێزە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان هەیە. بەتەنێ چاكسازی بە حكوومەت ناكرێ، یان بە باڵێكی ناو حكوومەت، یان بە حزبێك و بە دووان، بەڵكە و هەقە زۆرینەی خەڵك و لایەنەكان بەشداری تێدا بكەن و پشتی بگرن. ئەگەر ئەو چاكسازییە نەكرێ، وەك دەڵێن، «ئاخیرە باخ». بەكورتی نابێ بۆ دواوە بگەڕێینەوە.

 

لە ئێستا كۆمەڵێك پرس‌و بابەتی گەرم‌و گورٍی هەنووكەیی هەن كە پێویستە بە جددی قسەی لەسەر بكرێت ‌و رێگەو شوێنی گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانرێت لەو تەنگو چەڵەمە سیاسی‌و ئابوورییەی كە رووبەڕووی هەرێمی كوردستان بۆتەوە لێی دەربازبێت, بۆ ئەم مەبەستە چەند پرسیارێكمان ئاراستەی خاتوو (هاژە شێخ سلێمان) ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی كوردستان‌و ئەندامی خولی پێشووی پەرلەمانی كوردستان كردووە، بەرێزیشیان بەم شێوەیە وەڵامیان داینەوە:

دیدار: هێرش مەغدید

پ1/ماهیەتی سیاسی‌و ئابووری‌و كلتوری سیستەمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان چ جۆرە پێناسەیەك دەگرێتەخۆی؟

من پێم وایە كە سیستمی حوكمرانی لە كوردستان بەگشتی فەشەلی هێناوە ئینجا چ لەبواری سیاسی بێت یان ئابووری.بەڵگەش بۆ ئەوە ئەو قەیرانە سیاسیی و ئابوریی و داراییە كە بۆ ماوەی نزیكەی سێ‌ ساڵە حكومەت تێی كەوتووە لە ئەنجامی كەڵەكەبووونی پەیڕەوكردنی هەڵەی سیاسی بەتایبەتی لەلایەن حزبە دەستەڵاتدارەكان وقبوڵنەكردنی یەكتری و داننەنان بەهەڵە یەك لەدوای یەكەكان وكاركردن لەناو كێژاوی سیاسی دەوڵەتانی ئیقلیمی هەر حزبیك لەبەرژەوەندی خۆی بەبێ‌ گوێدانە بەرژەوەندی گشتی و نیشتمانی.لەلایەكی تر ئەحزابی ئۆپۆزسیون نەمانتوانی نموونەیەكی باش پێشكەش بكەم وەكو ئۆپۆزسیۆنیكی كارا تەنها مەبەستیان زوو گەیشتن بوو بە دەسەڵات ئەمە هەمووی وایكرد كی سیستمی حوكمڕانی فەشەل بێنێت لە كوردستان ئەوە كە لە شكستی حكومات بۆ بەرێوەبردنی دامودەزگاو ئیدارەكردن كە بەبێ‌ ئەوەی پلانێكی تۆكمەی هەبێت بۆ بەریوەبردن رۆژانە دەیان كێشە هەبوو لەناو دامودەزگاكان بەڵام بەبێ‌ چارەسەر مانەوە.جگە لەگەندەلی كەهەموو شوێنەكانی گرتەوە بەبێ‌ ئەوەی كەس محاسبە بكرێت تا گەیشتە ئەو بارودۆخەی ئێستا كە حكومەت دەیەوێ‌ بەهاووڵاتیان وەلەسەر حسابی ژیانی ئەوان ئەم هەڵانە راست بكاتەوە.

پ2/كورد چی بكات بۆ ئەوەی قۆناغی دوای شكستهێنانی چەكدارانی داعش بە قازانجی مافە نیشتمانی‌و نەتەوەییەكانی خۆی ببات؟

قۆناغی دوای نەمانی داعش زۆر گرنگە بۆ كورد لە دوو رووەوە یەكەمیان لەسەر ئاستی ناوخۆیی كە پێویستە كورد بەهەموو خلافاتەوە ناو ماڵی خۆی رێكبخات ئەو ململانێیە بەلاوە بنێت چونكە مەحاڵە بەم شێوەیە بتوانێت حوكمڕانی بكات وە هاووڵاتی هەست بەوە بكات كەبەراستی مافەكانی پارێزراوە.دووەمیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دوای نەمانی داعش ئەم ناوچەیە گۆڕانكاری زۆری بەسەردا دێت بەپێی ئەو یێشبینیانەی كەخەڵكی پسپۆر لەبواری سیاسی وە سەربازی باسی لێوە دەكەن كەواتە كورد دەبێ‌ خۆی ئامادەبكات بۆ ئەم قۆناغە.ئەویش ئەوە دەكرێت كە دەبێ‌ مۆسساتی شەرعی وەكو پەرلەمان كارابكاتەوە كێشەی سەرۆكایەتی هەرێم یەكلابكاتەوە كارابكات وە هەموو كێشە هەڵپەسێردراوەكانی تر.

پ3/قەیرانێكی قووڵی ئابووری هەرێمی كوردستانی گرتۆتەوە‌و حكومەت‌و لایەنی پەیوەنداریش باس لە چاكسازی‌و رووبەڕووبوونەوەی ئەو قەیرانە دەكەن، ئایا دەكرێت هیواو ئومێدێك لەسەر ئەو چاكسازییانە هەڵبهێنجرێت؟

قەیرانی ئابووریی لەهەرێم كەڵەكەبووی ئەو ناشەفافیەت و گەندەڵیەیە كەلە دامودەزگا حكومیەكانی هەرێم هەبووە هەر لەسەرەتای یەكەم كابینەی حكومەت وپەیڕەوكرنی سیاسەتی پەنجا بە پەنجا دامەزراندنی بەلێشاوی خەڵك،گرنگی نەدان بە سێكتەرە گرنگەكان و دانانی خەڵكی نەشیاو لە شوێنی هەستیار.هەموو ئەو گرفتانە چارەسەركردنیان ئاسان نییە بەتایبەتی مەسەلەی شەفافیەت لەكەرتی نەوت وگازدا كە لێدوانی بەرپرسانی حكومەت زۆر جار دژبەیەكن لەسەر ناردن ومامەڵەكردن لەم بوارەدا دەبێ‌ زۆر شەفافیەت هەبێت لەم بوارەدا چونكە لە ئێستادا حكومەتی هەرێم هەموو ئیعتمادێكی لەسەر نەوتە وەكو سەرچاوەیەك بۆ داهات و لەلایەكی تر ئەم سامانە هی هەموو خەڵكی كوردستانە بۆیە دەبێ‌ ئەو چاكسازییانە كە كاریان لەسەر دەكریت زۆر جددی تر بێت لەوەی ئێستا هەیە وە هەموو كەسێك بگرێتەوە نەك تەنها خەڵكی بێدەسەڵات وە یاسا لەسەر هەموو هاولاتییەك وەكو یەك جێبەجێ‌ بكرێت.

دیدار: هێرش مەغدید

ماوەی سێ ساڵە خەڵكی هەرێمی كوردستانء چینء توێژەكان بە گشتیء مامۆستایان لەو نێوەندەشدا بەتایبەت، لە بارودۆخێكی ئێجگار نالەبارء ناهەمواردا گوزەردەكەن، خراپی باری ئابووریء كاریگەری لەسەر ئەدای مامۆستا لە زانكۆدا وەك دەوترێت نیشانەكانی بەدیاركەوتوون، بۆ ئەوەی ئێمە لە نزیكەوە بە وردی لەم رەوشە بڕوانین چەند مامۆستایاكی زانكۆمان هێناوەتە ئاخاوتن، لەنێویشیاندا چەند پرسیارێكمان ئاراستەی بەڕێز مامۆستا (ئەردەلان لەتیف) مامۆستا زانكۆی كردووە ئەویش بە سوپاسەوە بەم شێوەیە وەڵامی داینەوە:

رێگای كوردستان: خراپی باری ئابووری تا چەند كاریگەری لەسەر ئەدای مامۆستا كردووە لە زانكۆدا؟ 

ئەردەلان لەتیف: كاریگەری قەیرانی دارایی لە هەرێمی كوردستان لەسەر تەواوی كایەكانی ژیان و زۆرینەی هاونیشتمانیان بەشێوەیەكی نەگەتیڤ هەیە و تا دێت كاریگەریەكە زیاتر دەبێ. بەتایبەت لەسەر موچەخۆران و مامۆستایان . مامۆستایانی زانكۆش بەهەمان شێوە كەوتونەتە ژێركاریگەری ئەو دۆخە ئابووریە سەختەوە. بەجۆرێك كە ڕەنگیداوەتەوە لەسەر بژێوی ژیانی خێزانی و كەسی م.زانكۆ ئەمەش ڕاستەوخۆ كاری لە ئەركی پیشەییان كردووە. مامۆستا كە گرفت لە بژێوی ژیان و بەردەستبوونی پێداویستییە بنەڕەتییەكانی ژیانی هەبێ، چۆن بتوانێ بەدوای سەرچاوەی زانستی بگەڕێ بەمەبەستی ئامادەكردنی وانە و لێتوێژینەوەی زانستی! مامۆستا ئەگەر ئەرخەیان نەبێ لە بژێوی ژیان و بەردەستبوونی پێداویستییەكانی، بەدڵنیاییەوە ناتوانێ ئاسان ڕاببێ و كارە پیشەیەكەی وە پێویستە بەجێ بێنێ. مووچەخۆران بەگشتی و مامۆستایانی زانكۆش لەناویاندا لە بەرامبەر كار و فەرمانبەریەتییەكەیان بەپێی عەقدێك موچەێكی دیاریكراو وەردەگرن، بەڵام ئێستا حكومەت خۆی پیشێلی ئەو عقدەی كردوە بەشێوەێكی نایاسایی و بێ ڕەچاوكردنی هیچ پڕەنسیپێكی مافی مرۆڤ و بەهای كۆمەڵایەتی، ڕێژەی ٧٠٪ی موچەی موچەخۆرانی بەناوی پاشەكەوتەوە بڕیوە لەكاتێكدا ئێمە لە وڵاتێكی دەوڵەمەندی خاوەن داهاتی زۆر دەژین. جگە لە كاریگەری دارایی و بژێوی، ئەو دۆخە خراپە ئابووریەی دروستكراوە كاریگەری دەروونیشی لەسەر مامۆستایان دروستكردووە. بەجۆرێك كە متمانەیان بە دەسەڵاتی سیاسی و ئیداری حكومەتی هەرێم زۆر لاواز بوە، چونكە بێباكی حكومەت هێندە دووبارە بۆتەوە ئیتر خەڵكی گەشتۆتە ئەو باوەڕەی لەم هەرێمە ئاسۆێك بۆ باشتربوونی ئەم دۆخە ئاستەم بێت تا ئیدارەدانی وڵات لەژێر دەستی حزب بێ لەجیاتی بوونی دامەزراوەیی یاسایی و هەڵبژێردراو كە تەعبیرە لە خەڵك.

رێگای كوردستان: چی بكرێت بۆ ئەوەی بتوانین قوتابیان لەو نێوەندەدا زەرەرمەند نەبن؟ 

ئەردەلان لەتیف: چی بكرێت؟ چی بكەین؟ چمان پێ دەكرێ؟ ئەو پرسیارە و چەندین پرسیاری تر لە كەڵكەڵەی زۆرینەمان دایە، لێ ئایا وەڵام لە ئاستی پێویستدایە؟ من پێموایە ئەگەر چارەسەری بەپەلە بۆ ئەم دۆخە نەخوازراوانەی هەرێمی كوردستان نەكرێت لەڕووی ئابووری و دارایی و سیاسییەوە، زەحمەتە بتوانین هیچ شتێكی وا بكرێ كە كاریگەری ئەو قەیرانانە لەسەر داهاتوی نەوەكانمان و قوتابیان بەگشتی ڕەنگنەداتەوە. ئێستا لە چەندی شار و ناوچەی هەرێمی كوردستان دەرگای قوتابخانەكان داخراوە، لە نیوەكەی تریش ڕاستە دەرگای زانكۆ و قوتابخانەكان كراوەتەوە. بەڵام تەنها كراوەتەوە! بێ گوێدانە كوالیتی زانستی و ڕەچاوكردنی بنەماكانی بەڕێوەبردن. پێموایە زەرەرمەند نەبونی قوتابیان بەوە كەم نابێتەوە كە دەرگای قوتابخانەكان بكرێتەوە و ڕۆژانە منداڵ لە ماڵ بۆ چەند سعاتێك بێتە قوتابخانە و بگەڕێتەوە! ئەمە ئەگەر كاریگەریەكە زیاتر نەكا كەمتری ناكا. چونكە لە داهاتوو دەبینین ئەو قوتابیەی قۆناغێكی خوێندنی لەوەها دۆخێكی ناجێگیری دارایی و ئابووری بڕیوە، بەهەمان شێوە دەرچوونی ئەویش لەژێر كاریگەری هەمان ئەو قەیرانانە دایە كە زیاتریشە. چون لە قوتابخانە قەیرانی زانستیش زیادبووە لەبەر ناهەمواری دۆخی مامۆستا. نمونە بۆ ئەمە، ساڵانی ڕاپەڕینی ١٩٩١ و شەڕی ناوەخۆیە. كە پڕۆسەی خوێندن بەجۆرێك بێ ئەرزش ببوو كاریگەرییەكەی لە ئیستادا دەبینین كە قوتابیانی ئەوكات ئێستا بەڕێوەبەرانی وڵات و قوتابخانە و زانكۆكانن! بێ كوالێتی و لاوازی پێگەیاندنیان چۆن ڕەنگیداوەتەوە بەسەر ئەو شوێنانەی بەڕێوەیدەبن یا كاری تێدا دەكەن. بەبۆچوونی من ئەگەر حكومەتی هەرێمی كوردستان لەم ساڵدا دەستبۆ چارەسەركردنی ئەو هەموو قەیرانە بەدوایەكدا هاتوانە نەبات، ئێمە تووشی كێشەیەكی زۆر گەورە دەبینەوە لە ڕووی كلتوری و كۆمەڵاییەتەوە. لەبەر ئەوەی كاریگەری ئەو قەیرانانە لەسەر قوتابیان و نەوەی داهاتوو بەجۆرێك دەبێ كە كاریگەری دەبێ لەسەر ئاستی ڕەفتاری كۆمەڵایەتیان.

هەڵبەزین و دابەزینی نرخی نەوت لە جیهاندا مژارێكی گەرمی نێوەندە راگەیاندنەكانە، لە ئێستاشدا بەو پێیەی رێكەوتن لەسەر رێكەوتن دەكرێت بۆ كەمكردنەوە و فرۆشتنی نەوت بە بڕێكی گونجاو بە پێویستمان زانی ئەو چەند پرسیارە ئاراستەی بەڕێز (د.سیروان عارەب) مامۆستای زانكۆ بكەین: دیدار: هیرش مغدید

پ/بەرزبوونەوەی نرخی نەوت تەنها پەیوەستە بە كەمكردنەوەی بڕی بەرهەمهێنانی نەوت؟

نەخێر بێگومان نەتها كەمكردنەوەی نەوت لەلایەن بەرهەم هێنەران نابێتە هۆی بەرزكردنەوەی نرخی نەوت چونكە ئەمە تەنها هۆكارێكە لەو كۆمەلە هۆكارەی كە كاریگەری هەیە لەسەر بەرزكردنەوەی نەوت، چونكە نەوت وەك كالایەكی ستراتیجی راستەوخۆ رووداوە سیاسیەكان كاریگەری لەسەر نرخی نەوت هەیە، هەروەها بووژانەوەی ئابوری وولاتان بەتایبەتی ئابووری وولاتی چین كە پێویستی بە رێژەیەكی یەكجار زۆر لە نەوت هەیە بۆ بەردەوام بوونی پیشەسازی وولاتەكەی، هەروەها كۆمپانیا نەوتیەكانی ئەمریكا راستەوخۆ كاریگەریان هەیە لەسەر بەرزكردنەوەی نرخی نەوت چونكە مانەوەی نرخی نەوت لە ئاستێكی نزم راستەوخۆ كاریگەری خراپیان دەبێت لەسەر كۆمپانیا نەوتیەكانی ئەمریكا بۆیە ئەوان راستەخۆ دەتوانن هەلبەزو دابەزی نرخی نەوت بكەن، لە ئێستادا ئەو كۆمپانیایانە پێویستیانە كە نرخی نەوت لەسەرووی 60$ بیت .

پ/ئایا رێككەوتنی دووەمی وڵاتانی ئۆپیك جارێكی تریش ئەو نرخە وەك خۆی دەمێنێت یان بەرز دەبێتەوە؟

كۆبوونەوەی وولاتانی بەرهەم هێنی نەوت (ئۆپیك ) كاریگەری كەمی دەبێت لەسەر بەرزكردنەوەی نەوت چونكە بێگومان ئەوانە هەرگیز رێك ناكەون چونكە وولاتانی ئوپیك دابەش بوونە سەر دوو بەرە یەكێكیان كۆماری ئیسلامی ئێران سەرپەرشتی دەكات ئەوی تریان شانیشینی عەرەبی سعودی رابەرایەتی دەكات بۆیە نابێت ئومێدی ئەوە هەبێت كە ووتانی بەرهەم هێنی نەوت (ئوپێك ) بگەنە رێكەوتنی هەمیشەی بەلكو بۆماوەی چەند هەفتەیەك بەردەوام دەبن دواتر بەهۆی فشارەكانی سەریان پاشگەز دەبنەوە، بۆیە نرخی نەوت زۆر كاریگەری نابێت بە وولاتانی ئوپێك بەلكو ئەو كۆمەلە هۆكارە كاریگەریان لەسەر نرخی نەوت هەیە 

پ/بەو پێیەی هەرێمی كوردستان لە دەرەوەی ئەو هاوكێشەیەدایە، ئایا دەبێت چی بكات بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەوامبێت لەسەر فرۆشتنی نەوت؟

بەرای من دەبێت حكومەتی هەرێم ئەم هەنگاوانەی خوارەوە بهاوێژێت لەبواری كەرتی نەوتی : یەكەم: دەبێت حكومەت بەشێوەیەكی شفاف مامەلە لەگەل كەرتی نەوتی بكات واتە دەبێت لەگەل كۆمپانیا نێوەدەلەوتیە باوەر پێكراوەكان مامەلەی نەوتی بكات چونكە تا ئێستا گومانی زۆر هەیە لەسەر مامەلەی نەوتی لە هەرَمی كوردستان دووەم : دەبێت حكومەت هەولبدان رێگایی جیاواز بدۆزێتەوە بۆ ناردنە دەرەوەی نەوت چونكە ئەوەی هەیسە تەنها لە رێكای توركیایە كە ئەمەش مەترستی زۆری لەسەرە چونكە لە بنەرەتدا ئەم ناوچەیە لە رووی سەربازی وسیاسی ناوچەیەكی گەرمە كە رەنگە لە هەركاتێك رێگای ناردنە دەرەوە نەوت دابخرێت سێیەم : هانی ئەوە بدات كە خەرجی نەوتی كەم بكاتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت داهاتی زیاتری هەبێت ئەمەش لەرێگایی دورستكردنی كۆمپانیایی نەوتی نیشتمانی كە ئەمەش دەبێتە هۆی بەروە پێش بردنی سەرخان و ژێر خانی نەوت لە هەرێمی كوردستان .