ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئامادەكردنی /هیوا عومەر 

گیڤارا، لە 9ی ئۆكتۆبەری 1967 دەكوژرێت. دوای نیوسەدە لە شەهیدبوونی گیڤارای كۆمۆنیست وپارتیزان وشۆرشگێرو ئەكتیڤیست هێشتا لە ئاستی جیاجیا بەنەمری وەك هێمای تێكۆشان ماوەتەوە ودەمێنێتەوە . هەرچەندە ئێمە لەسەردەمانێكدا دەژین جیالەوەی ئەوتیایدا ژیاوە بەڵام هێرشەكانی سیستەم وبەكاڵاكردنی ژیانی مرۆڤ وامان لێدەكات بە شەوق وتێگەیشتنێكی قوڵتر لە فیگەرێكی مەزنی وا بروانین . 

ماڵپەری رێگای كوردستان لە ساڵیادی شەهیدبونی گفتوگۆیەكی لەگەڵ كاوە بێسارانی نوسەروهەڵسوڕاوی چەپ ئەنجامداوە. ئەو بۆدۆزینەوە ونوسینەوەی ژیان وتێكۆشانی گیڤارا چووە بۆ بۆلیڤیا بۆ هەموو ئەو شوێنانەی كە گیڤارا تێكۆشانی تیا دەكرد، لە و شوێنەی كە بریندار بوو وە دەستگیركرا، ، ، ئەورۆژەی  تیایدا شەهید كرا.

چووە بۆ كوباو سەردانی هەموو ئەو جێگایەنەیكردوە كە گیڤارا كاری تیاكردوە وە ژیاوە و تێكۆشانی كردوە تا ئەو شوێنەی كە بۆتە مەزاری كۆتایی دوای هێنانەوەی تەرمەكەی لە ساڵی ١٩٩٧ دا.

چووە بۆ ئەرجەنتین ، وەلەوێ چۆتە ئەو ماڵەی كە منداڵی وگەنجێتی تیا بردۆتە سەر، بۆ قوتابخانەی ئامادەییم بۆ كۆلیجی پزیشكی كە لەوێ‌ خوێندیەتی .

- (ڕێگای كوردستان): گیڤارا دوای نیو سەدە لە شەهید بونی بەڵام ئێستاش لەسەر ئاستی جیهان وبەتایبەت لە ناو گەنجان هەمیشە لە ئاستی جیاجیادا وجودی هەیە و نامرێت چی وایكرد جیڤارا نەمربێت ؟

وەڵام : چواردە ساڵ وەك چركەیەك وایە لە مێژوودا، بەڵام گیڤارا داستانێكی وای درووست كرد لەو چواردە ساڵەدا لەو رۆژەی كە ئەرجەنتین بەیەكجاری بەجهێشت لە مانگی تەموزی ١٩٦٧ تا رۆژی شەهید بوونی ٩ ئۆكتۆبەری ١٩٦٧ ، مەگەر ئەفسانەكەی سپارتاكۆس لە ڕێزیا بێت... گیڤارا كەسایەتیك بوو كە مێژوو بە دەگمەن درووستی دەكات كە هەرچی كاركتەری مرۆڤی مەزنە هەیە تیا كۆكردۆتەوە، وەك جۆن سارتر دەلێت "مرۆڤێكی تەواو".

كارەكتەری كەسایەتی گیڤارا هەر ئەوە نیە كە ناسراوە  وەك گرێلایەكی ئازای بێ نەترسی لە پێناوی هەژار و عەدالەتی كۆمەڵایەتی، بەلكو كەسایەتی و بۆچون وبینینی گیڤارا بۆ مێژوو، ژیان، مرۆڤایەتی و جیهانێكی نوێ دوور لە هەموو چەوساندنەوەیەكی مرۆڤ، سرووشت كە تیایا ژیانێكی تر وەك خۆی ناوی نابوو" مرۆڤێكی نوێ" درووست بكرێت كەهەرچی " بەرژەوەندی تاك هەیە بتوێتەوە" لە پێناوی بەرژەوەندی كۆمەڵ دا. لە ووتارێكیدا بۆ كۆنگرەی یەكەمی لاوانی ئەمریكای لاتینی، گیڤارا بە ئاشكرا باسی " مرۆڤی سۆشیالیزمی نوێی دەكرد" بەگوێرەی قسەی ئابوریزانی ماركسی فەرەنسی Rene Dumont كە هاتبوو بۆ كوبا" گیڤارا زۆر پێش زەمەنەكەی بوو".

- (ڕێگای كوردستان): دەكرێت هەندێك زانیاری ورد لەبارەی ژیانی منداڵی ودواتر سەردەمی قوتابی زانكۆ وچالاكی شۆرشگێرییەكانی وهۆكارەكانی دروستبونی كەسێتی گیڤارا بۆ خوێنەرانی ماڵپەری رێگای كوردستان باس بكەیت ؟

وەڵام : گیڤارا لە ٢٨ حزیران ١٩٢٨ لە شاری Rosario ناوەڕاستی باكوری ئەرجەنتین لەدایك بووە. دوای چەند گۆرانێك لە  كۆتایدا چوونە شاری Altra Gracia كە نزیكەی ٣٠ كم دوورە لە گەورەترین دووەم شاری ئەرجەنتین بەناوی Cordoba .

لەبەر نەخۆشیەكەی، سیلیا دایكی گیڤارای نەخستە قوتابخانە بەڵكو لەماڵەوە خۆی پێی ئەخوێند وە بەزمانی فەرەنسی هەتا گیڤارا تەمەنی گەیشتە ٩ ساڵ وە ئەمە هۆكاربو كە پەیوەندیەكی زۆر تایبەت و بە هێز درووست ببێت لە گەڵ دایكی وە بەم شێوەیە مایەوە هەت مردنی دایكی ، هەردووكیان كارەكەتەرێكی زۆر نزیكیان هەبوو، وەك یاخی بوون، بێ ترس بوون...هتد.

دەزگا فەرمیەكانی پەروەردەی ئەو شارە پێیان زانی وە ناچار خرایە قوتابخانەی Escuela San Martin. قوۆناغی ئامادەیی Colegio Nacional Dean Funes لە شاری Cordoba تەواو كرد.

گیڤارا هەروەك دایكی، زۆر خەریكی خوێندنەوە بوو. لەتەمەنی ١٤ ساڵدا بوو كە زۆربەی كتێبەكان و دیوانی زۆربەی زۆری ئەدیب و چیرۆك نووس و شاعیرە ناسراوەكانی ئەرجەبتین و لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا، زۆر لە نووسینەكانی ماركس وەك "سەرمایە" ، لینین و ستالینی خوێندبوەوە.

گیڤارا یەكەم چالاكی سیاسی بەشداری لە چالاكی هاوكاری كردن لەگەڵ تێكۆشانی " بەرەی كۆمارەكەی" ئیسپانیا و بەتایبەت بۆ یارمەتی پەناهەندەكان كە گەیشتنە شارەكەی.

لە ٤ حزیرانی ١٩٤٣ گیڤارا تەمەنی ١٥ ساڵ بوو كە گەێشتە شاری Cordoba بۆ دەستپێكردنی خوێندنی ئامادەیی كە لەهەمان كاتدا، كودەتایەكی سەربازی ڕووی دا، وە خوێندكاران دەستیان كرد بە خۆپیشاندان دژ بەو كودەتایە وە ژمارەیەكی زۆر لە خۆێندكاران گیرا وە هاوڕێكەی (Alberto Granado) هەمان هاوڕێی كە گەشتە ماتۆڕەكەیان كرد دوای چەند ساڵێك" لەگەل زۆری تر لە مانگی نۆڤەمبەر گیران. كۆمیتەیەك درووست بوو بۆ بەردانیان وە خەریكی خۆپیشاندانێك بوون كە بەرەو زیندانەكە بچن. ئەلبرتۆ هاوڕێی كە لە زینداندا بوو، داوای لە گیڤارا كرد كە بەشداری بكات، بەڵام زۆر سەرسام بوو كە ڕەتی كردەوە. وە گیڤارا پیی ووت " بەیەك مەرج بەشداری دەكەم ئەوەش كە دەمەنچەیەكم بدەیتێ ئەگینا خۆپیشاندنێكی وا سوودی چی ئەبێت كە بڕۆیت و خۆتە بخەیتە ژێر شەقی پۆلیس".

هەرچەندە گیڤارا ناسراو بوو بە خاوەن هەڵوێست و پرنسیپی ئازایەتی بەڵام ئەوەی سەیر بوو، كە نەبوو بەچاڵاكخوازی سیاسی وە نەچوە ناو هیچ حزبێكی سیاسیەوە ، وە گەنجیەتی بەم شێوەیە مایەوە. 

گیڤارا كاتێكی زۆری ئەبردە سەربە خوێندنەوە بەتایبەت: نهرۆ، ماركس، لینین، ئەنجلز، نیتشە، فرۆید، لۆركا، پاپلۆ نیرۆدا، كافكا، سارتر.

- (ڕێگای كوردستان): ڕووداوەكانی ئەوكات وهەڵومەرجی ژیان وبرسیەتی وهەژاری وچەوساندنەوەی ئەو سەردەمەدا چ كاریگەرییەكی لەسەر كەسایەتی و ڕادیكالێتی گیڤارا دانا ؟

وەڵام : یەكەم ئەو سێ گەشتەی كە یەكەم بە پاسكیل كە كۆتای ساڵی سێهەمی كۆلیجی پزیشكی كە بە پاسكیل گەشتێكی كرد كە نزیكەی ٥٠٠٠ كم لە ٦ هەفتەیەدا كرد. وە دوای هەردوو گەشتەكەی تری بە ماتۆر سایكل لە ئەمریكای لاتینی . ئەم گەشتانە زۆر نزیكی خستەوە لە خەڵك و توانی برسێتی وە هەژاری ، ژیانی پڕ چەوساندنەوەی نەخۆسی تەمەن كورتی خەڵكە هەژارەكەی ئەرجەنتین وە ئەمریكای لاتینی ببینێ.

دووەم، كودەتا سەربازیەكەی موخابراتی ئەمریكی دژ بە سەرۆكی چەپی گواتیمالا ئاربانز لە مانگی ئەیلولی ١٩٥٤ بەتایبەت دوای ئەوەی ئاربانز سەرۆكی گواتیمالا داوای جێڤارای ڕەت كردەوە بە دابەشكردنی چەك بەسەر میللەتە بۆ بەرگری كردن لە هێرشە سەربازیەكەی پیاوانی ئەمریكا. ئەمە كاریگەرێكی زۆری هەبوو لەسەر ڕادیكاڵكردنی جێڤارا وە لەگەڵ بەردەوامی خوێندنەوەی، كە بە چەند قۆناغێكدا تێپەڕ بوبو ( لەسەرەتاوە ئەدەب و هونەر، دوای مێژوو، دوای فەلسەفە وە بەتیابەت فەلسەفی كۆنی ئەغریق دوای گەیشتە سەر ماركەسیەت.. ). ئەم كودەتایە ئەوەی بۆ دەرخست كە هەموو گرفتی ئەمریكای لاتینی دەگەڕێتەوە بۆ ئەمریكا.

- (ڕێگای كوردستان): پەیوەندی گیڤارا بە بزوتنەوەی سۆسیالیستی چۆن ولە چ ئاستێك بوو؟ 

وەڵام : جێڤارا نوسەرێكی زۆر بە توانا بوو، چەندەها كتێبی هەیە نەك تەنها لەسەر جەنگی گریلا لە كوبا، ئەفریقا بەڵكو دەستی كردبوو بە نووسێن بۆچونەكانی لەسەر " ئابوری سۆشیالیزم" بەتایبەت پەرتوكی " ئابوری سیاسی سۆشیالیزم " كە لە وڵاتە سۆشیالیزمەكاندا بەكار دەهات، وە گەیشتبوە ئەو بڕوایەی كەئەو سیاسەتە ئابوریەی ووڵاتانی سۆشیالیزم بەكاری ئەهێنن كۆن بووە وە بەكەڵكی شۆڕش ووڵاتانی تازە پێگەیشتوو نایەت . وە ئەم قسەیەی بە ئاشكرا لە كۆبونەوەی ووڵاتانی ئافرۆ ئاسیا لە ١٥ فەبریوەری ١٩٦٥ لە جزائر ووت، كە بۆ یەكەم جار هێرشێكی بە هێزی كردە سەر سیاسەتی ئابوری سۆڤیەت وە ووڵاتانی سۆشیالیست وە ناوی نا كە ئەگەڕێنەوە بۆ سەرمایەداری . داوای لە كاسترۆ كرد كە شێوەیەكی جیاواز ئابوری كۆبا بنیادبنێت ، ئەوە بوو لە ساڵی ١٩٨٨ دا لە خراپترین قەیرانی ئابوری كە كوبا تیایا بوو لە ئەنجامی سیاسەتی گۆرباچوڤ، كاسترۆ دانی نا بە هەڵەكانیا وە ووتی" ئەگەر بە قسەی جێڤارامان بكردایە ، ئیستا لە بارودۆخێكی تردا دەبووین".

جێڤارا زۆر نەترس بوو نەك تەنها لە سەنگەری چەكداریدا بەڵكو لە سەنگەر و باری سیاسیدا. لە كاتێكدا ڕۆڵی سەرەكی بینی بۆ نزیك كردنەوەی كوبا و سۆڤیەت، بەڵام لە ساڵانی دوای ١٩٣ بەدواوە، ووردە ووردە بە ئاشكرا بۆچونی جیاوازی سیاسی و فكری خۆی دەر ئەخست لەگەڵ سۆڤیەتدا، وە سیاسەتی دەرەوەی دا" كە بیرۆكراتی و دوور لە سۆشیالیزمن وە ئەگەڕێنەوە بەرەو كەپیتالیزم". ئەمە سۆڤیەتی زۆر توڕە ئەكرد وە ببوە یەكێك لە هۆكان كە كایگەری هەبێت لەسەر پەیوەندی كوبا و سۆڤیەت بەتایبەت كوبا لەو كاتەدا متمانەی تەواوی لەسەر یارمەتی ئابوری سوۆڤیەت بوو بەهۆی ئابڵوقەی تەواوی ئەمریكا لەسەر كوبا.

هەر ئەم بۆچون و هەڵوێستە ئازایە بوو كە تووشی گرفتی كرد لەگەڵ زۆربەی حزبە شیوعیەكانی ئەمریكای لاتینی كە بەتەواوی لەژێر سێبەری سوڤیەت بوون، وە هەر ئەمەش هۆیەك بوو بە شكستی شۆڕشە چەكداریەكەی لە بۆلیڤیا دوای ئەوەی ماریۆ مانێۆ" Mario Monje سكرتێری گشتی حزبی شیوعی بۆلیڤیای ئەو كاتە ، پاش گەز بووە لەو ڕێكەوتنەی كە لەگەڵ كاسترۆ كردبووی بۆ پشتگیری و یارمەتی جێڤارا لە بۆلیڤیا وە بڕینی هەموو پەیوەندیەكان لەگەڵیا وە قەدەغكردنی كەسە شیوعیەكان كە بچنە ناو شۆڕشكەوە. دوای شەهید بوونی جێڤارا، ماریۆ لە سكرتێری دوور خرایەوە دەر چوو بۆ مۆسكۆ وەك پەناهاندە كە تائیستا لەوێ ماوەتەوە.

- (ڕێگای كوردستان): پەیوەندی گیڤارا و ڤیدل كاسترۆ چۆن بوو، دەوری لە شۆرشی كوبا چی بوو ؟ 

وەڵام : گیڤارا ڕۆڵێكی تایبەتی بینی بۆ سەركەوتن وە بەهێزكردنی شۆڕشی كوبی، وە ئازایەتی و تواناكەی بە جۆرێك لە جیهاند دەنگی دایەوە كە لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا وەك بەناوبنگترین شۆڕشگیڕی جیهانی ناسرا وە زۆر لە ئەدیب و شاعرو نوسەرە بەتواناكانی جیهان وەك بابلۆ نیرۆدا، ڕافائیل ئەلبەرتی لەسەریان ئەنوسی .

 

گیڤارا ڕۆڵێكی گەورەی هەبوو نەك تەنها لەسەركەوتنی شۆڕشی كوبا بەڵكو بەڕادیكالكردنی شۆڕشەكە بەرەو سۆشیالیزم . پەیوەندی گیڤارا لە گەڵ كاسترۆ پتەو بوو هەر لەیەكەم جار كە یەكتریانبینی لە ٧ی تەموزی ١٩٥٦ لە ماڵی ماریا ئەنتۆنیۆ لە مەكسیك وە بەردەوام بوو تا شەهید بوونی.

گیڤارا گەشتبوە بڕوایەك بە گرنگی هەڵگیرساندنی شۆڕش لە سێ كیشوەر ئەفریقا ئاسیا وە ئەمریكای لاتینی دژ بە ئیمریالیستی ئەمریكی .

- (ڕێگای كوردستان): بەكورتی ئەگەر باسی رووداوی گرتن وشەهیدبونی بكەیت ؟ 

وەڵام : كە گیڤارا بە برینداری لە ڕۆژی ٨ ئۆكتۆبەری ١٩٦٧ دەستگیر كرا، یەكێك لەگرفتەكانی كە تووشی فەرماندە سەربازیەكەی بۆلیڤیای ئەوكاتەو موخابراتی ئەمریكی ئەوە بوو كە چی لێ بكەن؟ كۆلۆنێڵ سێلێچ Selich فەرماندەی سوپای بۆلیڤیا لێی پرسی تۆ كوبی یان ئەرجەنتینی؟ گیڤارا لە وەڵامدا ووتی: من ئەرجەنتینم، كوبیم، پیرویم، ئۆكۆداوریم، فینزەویلایم .. من خەلكی هەموو ئەمریكای لاتینیم. وەڵامەكەی گیڤارا ، جارێكی تر ئەو ترسەی كە فەرماندەی سوپای بۆلیڤیا وە ئەمریكا هەیبووی لەسەر گیڤارا، دووبارە كردەوە كە مانەوەی ترسێكی گەورە ئەبێت بۆیان ، هەر بۆیە یەكسەر بڕیاری كوشتن وە وون كردنی تەرمەكەیاندا بەشێوەك كە نەبێت بە مەزاری شۆڕشگێڕانی جیهان. بەڵام ئەوەی كە نەیان دەزانی وە بەبیریاندا نە ئەهات كە كوشتنی گیڤارا ببێت بەو ئەفسانەیە بۆ تێكۆشانی گەلان بۆ ئازادی وسەربەستی وە عەدالەتی كۆمەڵایەتی.

- (ڕێگای كوردستان): بەرێزتان پرۆژەی كتێبێكتان لەبارەی گیڤارا لەبەردەستدایە ؟

وەڵام : بەڵێ من نزیكەی دوو ساڵە خەریكی نوسینێكی گەورەم نەك تەنها لەسەر ژیانی گیڤارا بەڵكو لەسەر كەسایەتی وە دستانی گیڤارا لە هەموو بوارێكی ژیانە شۆڕشگێڕانەكەی .

- (ڕێگای كوردستان): زانیارییەكان چۆن كۆكراوەتەەوە ، وەك لەم وێنانە دەردەكەوێت سەردانی مەیدانی شوێنی شەهیدبون وژیانی گیڤاراتان كردوە ، چیت لەو سەردانانە لەبارەی گیڤاراوە دەست كەتوە ؟

وەڵام : پرسیار و بۆچونەكەی من ئەوەیە كە ئەمەوێ بەدوای ئەو ڕاستیانەدا بگەڕێم كەگیڤارا كێیە؟ چی كردی بەم داستانە؟ ژیانی گەنجێتی چی بوو كە گیڤارای درووست كرد وە نە بڕوای بە هیچ حزبێكی سیاسی ئەو سەردەمەی خۆی نەبوو ، لەوانەش حزبی شیوعی ئەرجەنتینی كە گەورەترین حزبی شیوعێ ئەمریكای لاتینی بوو؟ هەڵوێستی سیاسی و ئابوری چۆن بوو؟ پەیوەندی چی بوو لەگەڵ حزبە شیوعیەكانی ئەو كاتەدا؟ پەیوەندی چۆن بوو لەگەڵ سۆڤیەت وە بۆچی گۆڕا؟

ئەوەی گیڤارا توانی بیكات ئەوەش بەستنەوەی تێكۆشانی سیاسی بە چەكداری ، كەم كەس كردووێتی یان نەكراوە؟ چۆن وە بۆچی گیڤارا كردی؟ ئەم هێزو توانا بڕوایەی لە كوێیوە هێنا؟ وە زۆر زۆر شتی تر.

ئیستا ئەو دوو ساڵە خەریكی ئەم كارەم وە هیوادارم بۆ ساڵی داهاتوو تەواوی بكەم وە پێشكەشی بەكەم بە نەوەی لاوی كوردستان كە ماوەی نەدراوە گیڤارا بناسێ جگەلە وێنەكەی نەبێت؟ وە ژیانی وە تێكۆشانی ببێت بە نمونەیەك كە لێوەی فێربن بۆ درووست كردنی وە هێنانەدی كۆمەلگایەی بەختیاری وئازادی و یەكسانی و عەدالەتی كۆمەڵایەتی.

بۆ ئەم پڕۆژەیە چووم بۆ كوبا: كە چوم سەردانی هەموو ئەو جێگایەنم كردوە كە جێڤارا تیا كاری كردوە وە ژیاوە و تێكۆشانی كردوە تا ئەو شوێنەی كە بۆتە مەزاری كۆتایی دوای هێنانەوەی تەرمەكەی لە ساڵی ١٩٩٧ دا.

چووم بۆ ئەرجەنتین وە لەوێ چومە ئەو ماڵەی كە مناڵی وگەنجێتی تیا بردۆتە سەر، بۆ قوتابخانەی ئامادەییم بۆ كۆلیجی پزیشكی كە لەوێ‌ خوێندی .

چووم بۆ بۆلیڤیا بۆ هەموو ئەو شوێنانەی كە گیڤارا تێكۆشانی تیا دەكرد، لە و شوێنەی كە بریندار بوو وە دەستگیركرا، ئەوژورەی تیایدا شەهید كرا، بۆ ئە جێگایەی كە گۆڕەكەیان تیا دۆزیەوە لە ساڵی ١٩٩٧.

بەوێنە بەشێك لە ژیان وتێكۆشانی گیڤارا وئەو شوێنانەی نوسەر سەردانی كردون .