ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

عەبدولموتەڵیب عەبدوڵڵا

زمان پرۆسەیەكە لە ماناوە بەرەو دەلالەت دەڕوات، بەڵام نە هەرگیز بە پاكیی دەگات، نە هەرگیز بە دوا فۆرمی خۆی دەگات. تێزی زمان ئازادییە (رووتە) و تێزی زمان تێگەیشتنە لە ئازادی واتە (تاكتامێزە)، تێزی زمان دەنگە (مەتریالە) قابیلی ئەوەیە بێتە هەڕەشە و تێزی زمان یاسا و رێسای (كۆ)ی هەیە... هەموو ئەو تێزانە دەشێ‌ ئەوە بسەلمێنن، كە زمان هەمیشە لە یەككاتدا پاكە و پیسیشە، مانا دەبەخشێت و لە هەمان كاتدا خۆی مانایە، واتە زمان وەك مانا و بەخشینی مانا، مانا و دەلالەت هاوئاهەنگ بەرانبەر یەك وەستاونەتەوە! تا ئەوەی زمان وەك مانا، وەك ئازادی، وەك ئەوەی نەكەوتۆتە ژێر هیچ فشارێكەوە ئەوە بونیادگەرییە. بەڵام هەرگیز زمان لەسەر بونیاد، لەسەر ئازادی، لەسەر (پڕبوونی مانا) جێگیر نابێ‌، لەسەر ئامادەیی (مانا) ناوەستێ‌، بەڵكو پرۆسەیەكە لەسەرەخۆ بەرەو پێشەوە دەڕوات و لە بەخشینی ماناوە دەلالەتی نوێ‌ و (مانای نوێ‌) و لە تێگەیشتنی ئازادی (شێواز) دەخاتەوە... (مانای نوێ‌) بۆ ئەوەی لە نێو ئامادەیی بونیاد، لە (پڕبوونی مانا) جێگایەك بۆ خۆی داگیر بكات، دەبێ‌ بچێتە نێو سیستمی (بەتاڵی زمان)ەوە، سیستمی دەلالەتەوە... لێرە زمان لە رێگای مانای نوێ‌ و (بەتاڵی زمان)ەوە، لە رێگای دەلالەتی بەردەوام نوێوە دەكەوێتە دڵەڕاوكێوە، ئەوەش پاش بونیادگەرییە.

كەواتە چەمكی بەتاڵ وێنەی خەیاڵی زمانە و دڵەڕاوكێی زمان بەرجەستە دەكات و دەكەوێتە بەرانبەر چەمكی پڕ و وێنەی واقیعی زمان و دڵنیابوون... بە مانایەكی دیكە چەمكی (بەتاڵ) و چەمكی (پڕ) جیاوازی نێوان زمان وەك مانا و ئامادەیی مانایەكی دیكە یان دەلالەت دیاری دەكات. قسەی (لاكان) لەسەر بەتاڵی زمان، ئەوەیە كە زمان بەتاڵە لەبەر ئەوەی زمان بریتییە لە پرۆسەیەكی بێكۆتایی جیاوازی و نەبوونی جیاوازی. لای (لاكان) منداڵ لەبەر باوكی نابێتە خاوەن، بۆیە لە دالێكەوە بۆ دالێكی دیكە هەنگاو دەنێ‌، هەر دالێك گەیەنەری دالێكی دیكەیە، ئەو دالەش درێژبوونەوەی دالێكی دیكەیە، ئەوەش لە پرۆسەی گەشەكردنی زمان دەچێ‌.. واتە دنیای مەجازی (ئاوێنە)ی لاكان جێگای خۆی بەخشیوە بە دنیای دوورنیازی (زمان). كەواتە زمان لەیەككاتدا دەیەوێ‌ هەم مانا بێت و هەم مانا ببەخشێت، هەم باوك بێت و هەم كوڕ بێت، هەم پڕ بێت و هەم بەتاڵ... لێرەدا (فردینارد دی سوسێر 1857-1913) قسەیەكی جوانی هەیە، دەڵێت: بابەتێك تەنیا بە لابردنی ئەویدیی دەبێ‌ بەو شتەی كە هەیە. 

پرسیاری من ئەوەیە ئایا دەتوانین (مانا/بونیاد/باوك...)ی زمانی كوردی یان زمان وەك تێگەیشتن لە ئازادی، وەك شێواز، وەك دەلالەت لە نێو ئەدەبی كوردی دیاری بكەین، ئەوەش جەختكردنەوەیە لەو پرسیارە: ئایا دەتوانین بۆ نموونە چەمكی (جوانی) لە نێو زمانی واقیعی كوردی و چەمكی (جوانی) لە نێو شیعری كلاسیزمی كوردی كەمەكێك لێكنزیك بكەینەوە؟ جوانی سروشت لای (گۆران) و جوانی سروشت لە واقیعدا كەمەكێك بەیەكبچوێنین؟ زمان پرۆسەیەكە لەسەرەخۆ بەرەو پێشەوە دەڕوات... 

كەسانێكی زۆر لە ناوكۆیی نوسینەكانیان قسەیان لە ئازادی زمان/ رووتی زمان و تێگەیشتنی تاك لە ئازادی كرد، كەسانێكی نوسەر و شاعیر قسەیان لەو پرسیارانەی سەرەوە كرد، (بەختیار عەلی) بە نموونە... بەڵام تێزی زمان وەك دەنگ/ مەتریال/ وەك تووندوتیژی و هەڕەشە، رەنگە كەمتر قسەی لێكرابێت! دەستەواژەی تووندوتیژی زێتر وەك چەمكێكی سۆسیۆلۆجی شوێنكەوتە و فەزا و ناوكۆیی خۆی هەیە... رەنگە بەكارهێنانی وەك زاراوە و چەمكی ئەدەبی زۆرترین بەدحاڵیبوون لە نێو نوسەران دروست بكات، یان بەلای كەمی بە خۆشی رێگای تێگەیشتن نەگرێتەبەر! ئەو گرفتە هەر تەنها درێژكراوەی یاسا و رێساكانی زمان نییە (وەك هەندێ‌ لە پارێزەرانی زمان بۆی دەچن) هەر تەنها ئەوە نییە كە خودی شیعری كلاسیزمی كوردی لە هەناوی واقیعی زمانی كوردی هەڵنەقوڵاوە (وەك بەشێك لە بڕوای خۆم وایە) هەر تەنها ئەوە نییە كە شیعری كلاسیزمی كوردی لە رووی جوانكاری زمانییەوە تووندوتیژی بەرانبەر واقیعی كوردی و تێگەیشتنی كوردی نواندووە... بەڵكو پرسیار لە رەنگدانەوەی ئەو هەڕەشە و بەردەوامی ئەو تووندوتیژییە دەكرێ‌... دەمەوێ‌ بڵێم پرسیار لە بەردەوامی دەنگ و دەنگدانەوەی تووندوتیژییە، دەمەوێ‌ بڵێم پرسیارە لە خودی كوردی، كەواتە دەكەوینە سەر رێگایەك كە بڵێین زاراوەی تووندوتیژی لە واقیعی كوردی و ئەدەبی كوردیدا هەر تەنها بە چەمكە سۆسیۆلۆجییەكەی پەیوەست نییە، بەڵكو وەك بونیادی كۆمەڵگای كوردی لە بڕوایەكی مەعریفی ئایینییەوە هاتووە و ئەوەش بنەمایەكی ئەدەبی هەیە، بە پێچەوانەشەوە درێژ دەبێتەوە و یەكتر تەواو دەكەن (بۆ نموونە ئایینی كوردی –ئەگەر ئەو ناونانە بشێ‌- بنەمایەكی شیعریی هەیە) و دواتر وەك شێواز لە شیعری كلاسیزمی كوردی كاری كردووە، ئەوەش دەمانخاتە سەر تێزی زمان وەك مەتریال و قەلغان و قابیلی هەڕەشەكردن... 

لێرەوە دەپرسم ئایا زمانی تووندوتیژی شیعری روانگە (بۆ نموونە) توانیویەتی پەیوەندی بە پڕبوونی مانا و واقیعی زمانی كوردی و ژانوژواری تاكی كوردییەوە بكات، یان قەلغان بووە؟ ئایا بەخشینی مانا، بەخشینی دەلالەت لە زمانی كوردی پەیوەندی بە كەشفكردن و جیهانبینی تاكی كوردییەوە هەیە، یان هەڕەشەكردن بووە لە ئەویدیكە نەیار؟ ئایا زمانی كوردی توانیویەتی دنیا بكاتە بابەتێك بۆ تاقیكردنەوەی توانستە خەفەكراوەكانی خۆی، بۆ ئاشتەوایی... ئایا زمانی كوردی توانیویەتی مانا و پڕبوونی مانا بكاتە هێزێك بۆ ئاشكراكردنی جەوهەری بەتاڵی خۆی...

دەمەوێ‌ بڵێم زمانی رووتی كوردی ئاوێنەی نییە (بە مانا لاكانییەكە) هەتا قسە لە دوورنیازی زمانی كوردی بكەین! تێگەیشتنی تاك بۆ وێنەی ئازادی بچوكترین پانتایی بە دنیا و كێشە مرۆییەكان و كێشە وجودییەكان نەداوە، ئازادی زمانی كوردی هەرگیز پەردەی لەسەر نهێنی تاكی كوردی و كۆمەڵگای كوردی هەڵنەماڵیوە... بە كورتی ئەدەبی كوردی هەتا ئێستا لە دەرەوەی تواناكانی واقیعی كوردی و لە دەرەوەی تێگەیشتن و بونیادی مانا و لە دەرەوەی پڕبوونی مانا دەجولێتەوە، ئەدەبی كوردی دیوارێكی پۆڵایینی لە نێوان خۆی و دوورنیازی زمان و ژانوژواری تاكی كوردی و پانتاییەكانی واقیعی كوردی دروست كردووە... هەموو ئەوانە تێزی زمان پرۆسەیەكە لە ماناوە بەرەو دەلالەت دەچێ‌، دووچاری گرفت دەكات و بونیادەكانی تووندوتیژی دەچەسپێنێت.