ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

و: سەلام عومەر….

زۆرینەی رەخنەگرە ئەدەبییەكانی ئەڵمانیا دووچاری سەرسامی هاتن, بەرامبەر ئەو كارە ئەدەبیو نووسینە پڕ لە داهێنانەی كە گونتەرگراسی ئەڵمانی لە داتاشینی بەردەوە گەیاندە شیعرو دواتر رۆمانو ئەوجا ئەو سیناریۆ پڕ لە فەنتازیایانەی كە خوێنەرو دڵی خەڵكی كێش كردە لای خۆی, هەندێ‌ پێیان وابوو ئەو زمانە زیندووەی گراس لە كارەكانیدا وێنای پێدەكرد بووە هۆی سەركەوتنی لە بواری كارەكانیو بەتایبەتیش هەڵوێستی سیاسی ئەم نووسەرە ناودارەی ئەڵمانیا, كە هەر لە سەرەتاوە بەگریكردن بوو لە چەپو بزووتنەوە ئاشتی خوازییەكان لە دونیا, ئەوی گەیاندە ئەو لوتكەیەی كە ئێستاش ئەڵمانییەكانو تەواوی هاوبیرەكانی شانازی پێوە بكەن.

ناوبراو لە 16ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1927 لە گوندی (دانتسینغ) لە دایك بووە, هەر لەسەرەتای لاویەتییەوە, بە داتاشینی تاشەكان دەستی پێكرد, بووە هونەرمەندێكی ناوداری پەیكەرتاشیو كارەكانی جێگەی سەرنجی تەواوی هونەرمەندانی ئەڵمانیاو جیهان بوو, ئەو ئەوە سەرەتایە رۆشنە بوو كە گراسی بەرەو دیوی خوێندنەوەو ئەو شاكارانەبرد, كە زۆر بە خێرایی پێشوازی لێدەكرا, لە پاڵا تاشینی بەردەكانەوە, لەگەڵا خوێندنەوەیو رۆچوون بەنێو وشەكاندا, گراس خۆی لە قوتابخانەیەكی شیعریدا دیتەوە كە ئەوسا پێیان دەگوت (كۆمەڵەی 47) بە بڵاوكرنەوەی یەكەم تێكستی شیعری, خوێنەران پەیكەرەكانی گراسیان لەنێو وێنە شیعرییەكاندا دیتەوە, شیعرو گراسیان وەكو پەیكەرێك وێنادەكردو خاوەن چاپخانەكانیش بە ئومێد بوون شیعری گراس, گۆڤارو رۆژنامەكانیان بڕازێنێتەوە, هەر دوا بە دوای سەركەوتنی لە بواری ئەدەبیداو بەتایبەت شیعرەكانی, گراس لە ناوەڕاستی پەنجاكانو هەر لە گۆڕەپانی ئەدەبدا یەكەم رۆمانی بەناوی (تەپڵی تەنەكەیی) نووسیو لە ساڵی 1959 بڵاوی كردەوەو دواتر بووە ناودارترین فیلمی سینەمائیو لە تەواوی ئەوروپادا نیشاندرا.

دوای ئەم رۆمانە كە سەركەوتنێكی گەورەی بەدەست هێنا, گراس دووەم رۆمانی لە ساڵی (1961) بەناوی (پشیلەو مشك) بڵاوكردەوە, ئەویش پانتاییەكی ئێجگار فراوانی جیهانی ئەدەبی بۆ لای خۆی كێش كردوو ئەوجار (ساڵەكانی سەگی) لە ساڵی (1963) بڵاوكردەوە, رەخنەگرو دەرهێنەرە سینەماییەكانی تەواو سەرقاڵا كرد بە خۆیەوەو ئیدی لە ساڵی 1999دا بەهۆی بوونی ئەم سێ‌ رۆمانەیەوە خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی پێ‌ بەخشرا.

جێگەی باسە گراس لە نێو ئەزموونەكانی جەنگدا كە وڵاتەكەی پێدا رەتبوو, بەتایبەت دەسەڵاتی نازیو ئەو مێژووە پڕ لە خوێناوییەی تەواوی جیهانی گرتەوە, رەنگدانەوەی لەنێو شاكارەكانیدا جێهێشتبوو, ئەوە جگە لەوەی ئەو شارۆچكەیەی كە تیایدا لەدایك بوو (دانتسیخ) لەنێو هاتو هاواری جەنگو ئاڵوگۆڕی سنوورەكاندا بووە بەشێك لە پۆڵەندا, كاریگەرییەكی زۆری لەگراس كردوو, تەواوی پاڵەوانی نێو رۆمانەكانی, ئەو توێژە هەرە ماندوو برسیانەبوون كە دەبوونە سووتەمەنی جەنگو ئاوارەبوونیان, هەر ئەم كاریگەرییانەش بوو گراسی گەیاندە یەك لە رۆمان نووسە هەرە بەناوبانگەكانی جیهان, چونكە ئەو لەنێو وێنە جوانەكانی رۆماندا سیاسەتی شیدەكردەوە, بەتایبەت بۆچوونە چەپخوازەكانی كە بە تەواوی رۆچوون بوو بەنێو تاكی ئەڵمانیو ئەوانەی گراس لەوێدا كەسایەتییەكانی وێنا دەكردو هزرە چەپخوازو ئایدیا جوانەكانی تێدا نمایش دەكرد, هەر بۆیە دەرهێنەرە سینەماییو ئەكتەرە ناودارەكانی ئەوساو ئێستاش كە رۆڵیان لە فیلمەكانیدا دەدی, ناچاربوون ئەو ئەكتەرەبن كە گراس لە رۆمانەكانیدا وێنەی كێشابوون, هەر ئەم هەڵوێستە چەپخوازیو بوێریانەی بوو گراسی گەیاندە لوتكەو بەتایبەتیش كە داكۆكی كارێكی زۆر بوێری بزووتنەوە سۆسیالیستیو ئاشتی خوازەكانی دنیابوو, ئەو دەیویست لەوێوە خوێنەرەكانی جۆش بدات, رووەو یەكسانی, بەرەو جیهانی نەهێشتنی چینایەتی بچنو بەبێ‌ هیچ ترسێك ئازادی بدەنە تاكی خێزانو كۆمەڵگاو چیدی چەوسانەوەی مرۆڤ بە دەستی مرۆڤ نەمێنێ‌.

ئەو هەمیشە هەڵوێستی هەبووە بەرامبەر ئەو گەلانەی دەچەوسێنرێنەوە بەتایبەت گەلی فەڵەستینیو لە زۆر بۆنەدا داوای كردووە مافەكانیان بۆ بگێڕنەوە, بەهۆی ئەم هەڵوێستانەیەوە گەلێك لە رەخنەگرو ناحەزەكانی هەوڵی شێواندنی وێنەی ئەویاندا, بەتایبەت كە بەرگرییەكی سەختی لە بیری چەپخوازیو گەلەماندووەكان دەكرد, بەڵام خوێنەرو هاوڕێبازەكانی گرانتس باشتر دەچوونە نێو كارە هونەرییەكانیو بەر دەرگای سینەماو پەرتووكخانەكان ئاوەدانتر دەبوو, هەر بۆیە لە دیدارێكدا ئاشكرای كرد, كە ئەو رەخنانەی رووبەڕووی ئەو كرانەوە, زیاتر گەیاندییە لوتكەو خوێنەران باشتر رۆمانەكانیان دەخوێندەوە, ئەوە جگە لەوەی زۆرینەی رۆمانەكانی وەرگێڕدرانە سەر زمانە زیندووەكانی دنیاو دەرهێنەرە سینەماییەكان لە باشترین ئەكتەرە دەگەڕان بۆ رۆڵا بینینو نمایش كردن.

لە جەنگی جیهانی دووەمدا گرانس بەشدار دەبێتو لە ساڵی (1946) لەلایەن هێزەكانی ئەمریكاوە دیل دەكرێ‌, لە هەمان ساڵدا ئازاد دەكرێت, ئەو دەڵێ‌: ئەگەرچی بەشداربوونم لە جەنگ پەیوەست نەبوو بە خواستەكانی خۆمەوە, بەڵام دەكرێ‌ بە هەڵەیەك لە ژیانمدا تۆمار بكرێ‌و, بەڵام ئەزموونێكی هێندە دەوڵەمەندم لە رۆژانی جەنگ وەرگرت, كە لە تەواوی نووسینەكانمدا رەنگدانەوەی هەیە, لەو سەردەمەدا جەنگ لای نازییەكانو سوپا زەبەلاحەكان بە خەیاڵی خۆیان كرابوون بە فەلسەفە, بۆیە ئەویش وەك كەرەستەیەكی داڕشتنی فەلسەفەی نوێ‌ سوودی لێوەرگیراو ئایدیۆلۆژیای لێوە لە دایك بوو, لەنێو ئەوانەشدا شاكاری ئەدەبی بەرهەم هاتن, كە هەتا ئێستاش مرۆڤایەتی سوودی لێوەر دەگرێ‌, بۆیە بەشێك لەو جەنگە داسەپاوەی نیوەی مرۆڤایەتی هاڕیو ئێمەی ناچاری بەشداربوون كرد, فێرە نووسینو دۆزینەوەی كەسایەتییەكانی كردین, تەیاری كردین كە چیدی منداڵان تەنەكە نەكەنە تەپڵی شەڕو خۆمان بۆ ئایندەیەك حازر كەین كە لە ئێستا یەك بچێ‌.

گراس ئێستا لە شاری لوبیل لە باكووری ئەڵمانیا ژیان بەسەر دەبات, زیاتر لە (6) دیوانە شیعریو (8) رۆمانی بە چاپ گەیاندووە, تەواوی وتارە ئەدەبیو سیاسییەكانی بەرگریكردنە لە نەتەوەو وڵاتە چەوساوەكان, ئێستاش رەخنەگرو دەرهێنەرە سینەماییەكان چاودێرییەكی وردی كارەكانی گراس دەكەن, دەخوازن ئەو نهێنیانە ببیننەوە, كە هەتا ئێستاش لە هزریدا حەشاردراونو نەبوونەتە بابەت.

لە ساڵانی (1974- 1978) گراس لە شاری (دوسادوروف) هونەری پەیكەرتاشی خوێند, لە هەمان شاردا پەیوەندی بە كۆمەڵەی هونەری كردو دواتر لە زانكۆی بەرلین بۆ خوێندنی باڵا, وەرگیراو لە ساڵی (1959) كۆتایی بە خوێندن هێنا, ئەو سەرتایەی گراس لە هونەری یەیكەرتاشی دەستی پێكرد, بووە هۆی ئاوێتەبوونی بە شیعرو دواتر ئەو شاكارە رۆمانو سیناریۆیانەی گراسی گەیاندە خەڵاتی نۆبڵا, بەتایبەت بیری چەپخوازانەی كە هەمیشە خوێنەرانی ئەوسا عەداڵی خوێندنەوەی ئەمجۆرە بابەتانەبوون.