ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

خالید محەممەد زادە

رەوتی‌ رۆماننوسیی‌ كوردی‌‌و دەركەوتەكانی‌، تایبەتمەندی‌ رۆمانی‌ كوردی‌‌و پێناسەكانی‌، رۆمانی‌ كوردی‌ لە ئێران‌و هەوڵی‌ رۆماننووسانی‌ كورد لەم ولاتە‌و زۆر باس‌و لێدوانی‌ تایبەت بە رۆمان لە دیدارێكی‌ تایبەت لە گەڵ عەتا نەهایی‌ دیارترین رۆماننووسی‌ كورد لە كوردستانی‌ ئێران. ئەو كە ئێستا نیشتەجێی‌ شاری‌ بانەیە لەم چەند ساڵەی‌ دوایی‌ دا چەندین بەرهەمی‌ نایابی‌ خستوتە ناو كتێبخانەی‌ كوردی‌ كە ئەمەش جیاوازییەكی‌ لە نێوان ئەو‌و رۆماننوسانی‌ دیكە پێك هێناوە:

 

- كاك عەتا ئێوە رەوتی‌ رۆمان نووسی‌ لە ناو كورددا بۆ كەی‌ دەگەرێننەوە‌و پێتان وایە لە كام قۆناغ دایە كە دەتوانین بلێین رۆمانی‌ كوردی‌ لە دایك دەبێ...‌؟

بەرلەوەی وەڵامی پرسیارەكە بدەمەوە پێویستە ئاماژەیەكی زۆر كورت بە دوو راستی بكەم. یەكەمیان ئەوەی كە چیرۆك و رۆمانی كوردیش وەك هەموو بەرهەمێكی ئەدەبیتری كوردی لەبەر ئەوەی كە‌ لە‌ چەند جوغرافیای سیاسی و وڵاتی جیاوازدا چاپ و بڵاو كراونەتەوە، من ئاگادارییەكی تێر و تەسەلی مێژووییم لەسەر هەموو بەرهەمەكان و كاتی نووسران و بڵاو بوونەوەیان نییە. دووهەم لەبەر باری نالەباری زمان و ئەدەبی كوردی لەم وەڵاتانەدا، رەنگە بەشێك لەو بەرهەمانە ساڵەها پاش نووسرانیان بڵاو بووبێتنەوە، كە من و هەموو كەسێكی تر ناچارین لە باری مێژووییەوە كات و ساڵی بڵاوبوونەوەیان، نەوەك نووسینیان، رەچاو بگرین.

بەهەر حاڵ ئەوەندەی كە ‌من ئاگادار بم وێڕای ئەو قسانە كە لەسەر كتێبەكانی عەرەب شەمۆ و نووسینەكانی جەمیل سائیب و ئەحمەد موختار بەگی جاف و ... دەكردرێت، یەكەم كتێبێك كە بشێ پێی بگوترێت رۆمان، كتێبی پێشمەرگەی رەحیم قازییە، كە لە سەرەتای ساڵانی شەستدا لە باشووری كوردستان بڵاو بۆتەوە. ژانی گەلی ئیبراهیم ئەحمەد وێرای ئەو قسانەی كە لەسەر ساڵ و سەردەمی نووسینی دەگوترێت لە سەرەتای ساڵانی حەفتای زایینی بڵاو بۆتەوە. ئێمە‌ بە هەر شێوەیەك بۆ رۆمان و تایبەتمەندییەكانی بڕوانین و، هەر جۆرە بیر و بۆچوونێكی جیاوازمان بۆ ئەم ژانرە ‌ئەدەبییە ببێت، لە باری مێژووی ئەدەبەوە ئەم بەرهەمانە و نووسەرەكانیان شەرەفی دەستپێشخەرییان پێدەبەخشرێت. واتە ‌ناچارین لە پێداچوونەوەیەكی مێژووییدا پێشمەرگە و پاشان ژانی گەل بە سەرەتای رۆمانی كوردی، لانیكەم بە زاراوەی كرمانجی ناوەڕاست، لە قەڵەم بدەین.

بەڵام ئەوەی كە ‌لە روانگەی بەهاگەلی ئەدەبی و تەكنیكییەوە سەرەتای رۆمانی كوردی بگەڕێنینەوە بۆ ساڵی نووسین و بڵاوبوونەوەی كامە بەرهەم، ئەوە كارێكی سەختە. چیرۆك و بە تایبەت رۆمانیش وەك هەموو جۆرەكانی تری ئەدەبی داهێنەرانە دیاردەیەكی زیندووە كە‌ لە هەر ساڵ و سەردەمێكدا قۆناغێك لە قۆناغە جیاوازەكانی تەمەنی تێدەپەڕێنێت. بەرهەمێكی وەك پێشمەرگە وێڕای سادەیی و ساكاری گێڕانەوەی، نمایشی قۆناغی منداڵی رۆمانی كوردی دەكات. ژانی گەڵ بەرهەمی قۆناغێكی تر و، ئەوەی كە ‌چاوەڕوانی دەكرا و دەكرێت ئەوەیە كە رۆمانی كوردی لانیكەم لە ‌ساڵانی هەشتای زایینی بەملاوە، بە سەرنجدان بەو ئاڵ و گۆڕە سیاسی و كۆمەڵایەتییانە كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا روویانداوە، بە‌سەرنجدان بە ئاشنایی زیاتری نووسەرانی كورد لەگەڵ بەشێكی زیاتر لە‌رۆمانی جیهانی و هەوڵ بۆ وەرگێڕانی ئەو بەشە، بە سەرنجدان بە پێشوازی زیاتری خەڵك و خوێنەواران لەم جۆرە ئەدەبە، دەبوو بكەوتایەتە قۆناغی گەنجی و بلووغەوە.

كۆمەڵگەی كوردی لانیكەم لە سەرەتای ساڵانی هەشتا بەملاوە، وێڕای هەموو كێشە و گرفت و كارەسات و نەیامەتییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی، كۆمەڵگەیەكی لە هەموو بوارەكاندا چالاكەو، فەرهەنگ و ئەدەبی كوردیش لەم ساڵانەدا بە نسبەت ‌ساڵانی لەوەبەر لە ‌قۆناغێكی پڕ لە گەشە و نەشەدا بووە. لەم ساڵانەدا چیرۆكی كورتی كوردی وەك دیاردەیەكی جیدی و سەرنجڕاكێشی ئەدەبی هاتۆتە ئاراوەو، بەرهەمی چیرۆك نووسانی ئەم ساڵانە لەگەڵ بەرهەمی نووسەرانی بەر لەم مێژووە بەگران بەراورد دەكرێت. بەڵام بە داخەوە رۆمانی ساڵانی هەشتا بە بەراورد لەگەڵ بوارەكانی تری ئەدەبی داهێنەرانەی كوردی رۆمانێكی سەركەوتوو سەرنجڕاكێش نییە. ئەوەی بە ‌ناوی رۆمان و بە‌تایبەت رۆمانی ریالیستی لەم دەهەیەدا دەنووسرێت شتێكی ئەوتۆ بە رۆمانی كوردی دەهەی شەست و حەفتا زیاد ناكات. لە خۆوە نییە كە ‌بەشێك لە نووسەرانی پاش راپەڕین لە باشووری كوردستان و، نووسەرانی رۆژهەلاتیش، بە ‌پێداگرییەوە خۆیان بە‌میراتگری نووسەرانی بەرلە راپەرین و، بەرهەمەكانیشیان لە دەوامەی رۆمانی حەفتا و هەشتاكاندا نازانن. تەنانەت هەندێك جار بە شەرمەوە یان بە ئاشكرا سەرەتای سەرهەڵدانی رۆمانی كوردی بەم دە پازدە ساڵەی رابوردوو لە قەڵەم دەدەن.

هێندێ‌ پێیان وایە كورد رومانی‌ نییە‌و ئەوەی‌ ناو نراوە رومانی‌ كوردی‌ لە راستییەوە دوورە. 

-پێم خوشە رای‌ ئێوە وەك رومان نووسێك بزانم. رومانی‌ كوردی‌ لای‌ ئێوە دەبێ‌ هەڵگری‌ چ تایبەتمەندییەك بێ...‌؟

رۆمان رەوایەتی داستانی ژیانی كۆمەڵگەیەكە كە‌ قۆناغی ژیانی گوندی و بەهاگەلی نەریتی، بەرەو قۆناغی ژیانێكی شاری و بەهاگەلی تازە و مۆدێڕن تێدەپەڕێنێت. رۆمان رەوایەتی داستانی سەردەمێكی تازەیە لە ‌ژیان و بیر و ئەندێشە و شێوە روانینی مرۆڤ بۆ خۆی و كۆمەڵگە و سروشت. رۆمان رەوایەتی داستانی مرۆڤی پڕ كێشەی ئەم سەردەمەیە. ئەوانەی كە‌ بە هۆی خوێندنەوە و نرخاندنی كۆی رۆمانە ‌كوردییەكان گەیشتبێتنە‌ ئەو قەناعەتە كە‌ كورد تا ئێستا نەیتوانیوە رۆمانی باش بنووسێت، ئەوە ‌بۆچوون و قەناعەتێكی شەخسییە و ئازادن لە دەربڕینیدا. بەڵام ئەگەر پێیان وابێت كورد بە هۆی دواكەوتوویی كۆمەڵایەتی‌و فەرهەنگی و تەنانەت زمانیشیەوە ناتوانێت رۆمانی ببێت و، لەم كۆمەڵگەدا ئیمكانی نووسینی رۆمان نییە، ئەوە بە بۆچوونی من بیرێكی چەوت و هەڵەیە.

كۆمەڵگەی كوردی بەمەرجی بوونی نووسەری وشیار و داهێنەر كە‌ خاوەنی رۆشنبیرییەكی سەردەمیانە بێت، زۆرترین مەجالی بۆ نووسینی رۆمانی سەركەوتوو سەرنجڕاكێش هەیە. ئەم مەجالە بێگومان لە بارودۆخی تایبەتی كۆمەڵایەتی و كۆی ئەو كێشە و گرفت و كارەساتانەوە سەرهەڵدەدات كە‌ نەتیجە و ئەنجامی كێشەیەكی سەرەكی و چارەنووسسازی نێوان دوو جۆرە بیر و ئەندێشە و شێوە ژیان و بەها و بایەخی نەریتی و مۆدێڕنن. من نایشارمەوە كە ‌نووسەر و رۆشنبیری كورد بە گشتی وەك وشیارترین تاكی ئەم كۆمەڵگەیە هێشتا بە تێر و تەسەلی لە فكر و فەرهەنگی نەریتی و چەقبەستووی كۆمەڵگەكەی دانەبڕاوەو، وێڕای زۆر بانگەشە و چاووڕاو، هێشتا زهن و زمانێكی مۆدێڕن و سەردەمیانەی نییە. من نایشارمەوە كە ‌نووسەر و رۆشنبیری كورد بەگشتی هێشتا مرۆڤێكی بەرزەخی نێوان دوو دنیا و دوو دنیابینی نەریتی و مۆدێڕنەو، كورد گوتەنی هێشتا بە تەواوەتی بە لایەكدا نەكەوتووە. رۆمانی كوردی لە باشترین نموونەكانیشیدا نیشانەكانی ئەم واقیعەی بە زەقی پێوە دیارە. بە بڕوای من، باشترین نموونەكانی رۆمانی كوردی هێشتا لەگەڵ ستانداردەكانی رۆمانی مۆدێڕن، نێوانی زۆرە. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە ‌بگوترێت كورد رۆمانی نییە. من پێشتریش گوتم كە رۆمان وەك دیاردەیەكی زیندوو بۆ ئەوەی بگاتە‌ قۆناغی بلووغ پێۆیستی بە كۆمەڵێك زەمینەی لە باری سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابووری و فەرهەنگی هەیە. پێویستی بە دەركەوتن و سەرهەڵدانی نووسەرانێك هەیە كە خاوەنی زهنێكی مۆدێڕن و سەردەمییانە بن. وشیارییەكی تێر و تەواویان بەرامبەر بە كۆمەڵگە و مرۆڤی دەوروبەریان ببێت و لە ئێستا باشتر توانا و قابلییەتەكانی ئەم ژانرە رەوایەتییە و ستانداردەكانی رۆمانی مۆدێڕن بناسن. ئەو تایبەتمەندییانە ‌كە ‌تۆ دەتەوێ بۆ رۆمانی باشی كوردی لە زاری منی ببیستی گەلێك زۆرن و لە نووسەرێكە‌وە بۆ نووسەرێكیترو، لە جۆرێكی تایبەتی رۆمانەوە بۆ جۆرێكی تایبەتی تر، جیاوازن.

من لەم مەجالە كورتەدا تەنیا دەتوانم سەرەكیترینی ئەو تایبەتمەندیانە‌ لە چەند داڵغەیەكدا كورت بكەمەوە، كە ‌پێموایە نووسەری كورد دەبێ ئەو داڵغانەی ببێت و خوێنەرانیش رەنگدانەوەی ئەو داڵغانە لە بەرهەمەكانیدا ببینن. یەكێك لەو داڵغانە‌ بەلای منەوە دانەبڕانە لە واقیع. هەروەها كە‌ زۆرجار گوتوومە ‌ئەمە بەمانای نووسینی رۆمانی واقیع نوێن و ریالیستی بە مانا قوتابخانەییەكەی نییە. واقیع بەلای منەوە هەموو ئەو رووداو و كارەساتانە نییە كە ‌لە ‌دەرەوەی زەینی نووسەر و لە ناو كۆمەڵگەدا روو دەدەن. بەڵكوو هەموو ئەو رووداو و كارەساتانەشن كە‌ بە ‌پێی لۆژیكە ‌سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابووری و بە تایبەت فەرهەنگییەكانی كۆمەڵگە‌، ئیمكانی روودانیان هەیە. واقیع بەلای منە‌وە‌ دوو رووپەڕی عەینی و زهنی، بەرهەست و نابەرهەستی هەیە. جگە لە ‌رووداو و كارەساتەكانی ناو كۆمەڵگە، خەون و خولیا و فانتازیە تاكە كەسی و كۆمەڵایەتی، مێژوویی و هەنووكەییەكانیش دەگرێتەوە. من پێموایە‌ رۆمانی كوردی بە گشتی و تەنانەت (بەتایبەت) لە ‌نموونە ‌ریالیستیەكانیشدا لەم واقیعە دابڕاوە. زۆربەی كەسایەتی و رووداو و كارەساتەكانی ناو رۆمانی كوردی كەسایەتی و رووداو و كارەساتی كۆمەڵگەی كوردی نیین. یان كەسایەتی تەخت و تاك رەهەندو، رووداوی رووكەشیین، یان كەسایەتی خێر و شەڕیی شێوە ئەفسانەیین، كە ‌لە ناخی كەلتوورێكی كۆن و نەریتییەوە هاتوونەتە دەر. داڵغەیەكیتری نووسەر، یان تایبەتمەندییەكیتری رۆمانی نوێی كوردی، دەبێ ‌ئاوڕدانەوە بێت لە زهنی مرۆڤ و، كێشە و گرفتە زهنییەكانی مرۆڤ. بە راشكاوی دەیڵێم نموونەی ئەو رۆمانانە كە ‌ئاوڕیان لە‌ بابەتە ‌زهنییەكان و كێشە زهنییەكانی مرۆڤی كورد دابێتەوە ئێجگار كەمن. ئەم بۆشاییە لە هەندێك رۆماندا بە وڕینەی شێوە فەیلەسووفانەی كەسایەتییەكان قەرەبوو كراوەتەوە، كە‌ تەنیا خوێنەری نەشارەزا بە رۆمانی نوێ، رازی دەكات. داڵغە و تایبەتمەندییەكیتر بەلای منەوە كەشفی فەزاگەلی تازەی داستانی و شێوازگەلی نوێی گێڕانەوەیە. داهێنانی شێوازی نوێی گێڕانەوە، تەنیا یارییەكی بێ سوودی فۆڕمی نییە. هەروەها كە‌ فۆڕمیش بە تەنیا گەمەیەكی ستاتیكی نییە. زۆرجار گوتوومە‌و نووسیومە، فۆڕم و شێوازی گێڕانەوە نمایشی دید و دنیابینی نووسەرو، چۆنییەتی رۆوانینی بۆ مرۆڤ و رووداو و كارەساتەكان دەكات. فۆڕم بەشێكە ‌لە پەیامی نووسەر و رۆمانەكەی. پەنجەرەیەكە ‌بەرەو هزر و هەست و شعووری نووسەر.