ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لێکۆڵینەوەی شیعریی:

بەشی دووەم

سۆران محه‌مه‌د

هەر چەسپاویی و عەشقی بێ بەرانبەری کاک سەباح بووە بۆ شیعر، وای لێبکات من لێرەدا سوپاسی بکەم لە جیاتی میللەتی کورد، بۆ هەوڵ و ماندووبوونەکانی.. لە کاتێکدا ئەو سەرقاڵی وشەسازییەو سەدا نەوەدی خەڵکیش ماندووی پارەن، بایەخ و گرنگی ژیان لە تێڕوانینی خەڵکەکانەوە جیاوازن، ئایا کامیان زیاتر پێکاویانەو هێڵێکی راستیان بۆ خۆیان کێشاوە، ئەو وەڵامە ڕێژەییەو هەر کەس بە پێوەرو تێگەشتن و ئەزموونەکانی خۆی دەپێوێت.

من دڵنیام کاك سەباح دەتوانێت و دەیتوانی هەر لە سەرەتاوە وەك رەوتی باوی شیعر بنووسێت و وێنەو دنیابینی و زاراوەکان دووبارە بکاتەوە یان هەر پاشوپێشیان پێ بکات و بە ناوی شیعرەوە بڵاویبکاتەوەو زۆرینەی خەڵکیش ئافەرینی بکەن و چەپڵە بارانی بکەن، چونکە لە غیابی رەخنەی ئەکادیمی و زانستی و نەبوونی باگراوندی رۆشنبیری پێویستی خوێنەراندایە کە بە ئاسانترین شێوە دەتوانرێت ڕیکلام بۆ شاعیربوونی کەسێك بکرێت و میدال و خەڵاتی ڕێزلێنانی پێبدرێت، بۆیە بە تایبەتی لەگەڵ زۆربوونی لێشاوی شیعردا و گەشەکردنی تۆڕە کۆمڵایەتییەکان و ماڵپەرەکان و هەروەها تۆمارکردنی ڤیدیۆیی و سی دی و بوونی بڵاوکراوە جیاوازەکان، هەموو شیعرەکان تێکەڵ بوون و هەر کەسە لە ئاستی خۆیەوە خۆی بە باشترین شاعیر دادەنێت، کێشەیەکی تری زۆربەی بڵاوکراوە کاغەزییەکان ئەوەیە کە هۆکارن بۆ دواکەوتنی وێژە بە گشتی، چونکە دەبینیت پێوەر لای ئەوان زیاتر بە جۆرێکە گەر ناسیاو نەبیت شیعر باشیش بێت بڵاو ناکرێتەوە، وێڕای ئەوەی خۆیان تایبەتمەندی شیعر نین و هیچ بەرژەوەندیەکیشیان نییە دەقێک بۆ شاعیرێك بڵاوبکەنەوە دۆست و نزیک و هاوئینتیمایان نەبێت، هەموو ئەم قەیرانە مەترسیدارانە زیاتر بواری ئەدەب و هونەریان وێران کردووە، بەڵام نەبووەتە هۆی ئەوەی عەشقەکەی سەباح بۆ شیعر کەمبکاتەوە، بەڵکو بە تەنیا لە هەوڵ و کۆڵنەدانە لە هێنانەدی ئاوات و دنیابینیەکانی خۆیدا. 

لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەوڵدەدەم هەندێك لە دژە تەکنیکە باوەکانی شیعر لە دنیای ئەفراندنەکانی سەباح رەنجدەرەوە بۆ خوێنەران بخەمە روو، کە لای زۆرینەی شاعیران و لە زۆربەی شیعرەکاندا حاڵەتەکان پێچەوانە دەبنەوە، ئیتر نازانم تا چەند هاوڕامن و تا چەند هاوڕا نین، بەڵام گرنگ ئەوەیە لەو سەدان و ملیۆنان شیعرەی هەمانە پشو و وەستانێك وەردەگرین و قسە لەسەر تەکنیك و چۆنێتی شیعر بکەین، کە ئەمەش رەنگە هۆکارێك بێت بۆ بەهرەمەندبوونی شاعیرە نوێکان و بەخۆداچوونەوەیەکیش بێت بۆ هەموو ئەوانەی وا دەزانن شیعر نووسین کارو پرۆسەیەکی سادەیەو هیچ گرانییەکی تێدا نییەو پێویست بە هیچ ناکات و لەوەش ئاسانتر نووسینی شیعری داهێنەرانەیە!

لە دیدو تێروانینی منەوە بەم جۆرە ریزبەندی خاڵە تێکشکێنەرەکانی تەکنیك دەکەم لە شیعرەکانی کاك سەباح رەنجدەردا:

یەك- زاڵبوونی رەگەزی کتوپڕیی یان شێوازی (لەناکاو):

دڵنیام کاک سەباح سەرەتا کە ئەو شێوازەی خۆی لە شیعر نووسیندا هەڵبژارد دیراسەی سوریالیزمی نەکردبوو و نەیویستووە تەقلیدی ئەوان بکات، لە کاتێکدا ئێستاشی لەگەڵدا بێت کەمێك نەبێت ئەوا هەر سوریالیزم لای ئێمە نامۆیە و وەلانراوە، بەڵام لە چەندان حاڵەتدا دەکرێت مرۆڤەکان بگەنە هەمان بڕواو دیدی هاوبەش، پاڵنەرو هۆکارەکان وایان لێدەکات ئەو شێوازە پەسەند بکەن و هەڵبژێرن.

لەم میانەدا هەر کاک سەباح سەبارەت قۆناغێکی شێوازی نووسینی شیعری خۆی دەڵێت: "پاشتر رەگەزی کتوپڕی زا:ڵ دەبێت". 

 

بە دڵنیاییەوە بیرۆکەی سوریالیزم کە لە دەوروبەری بیستەکانی سەدەی رابردوو بەرەو سەرهەڵدان چوو لەسەر دەستی تریستان تزاراو پاشان دکتۆر بریتۆن، مەودایەکی بەرفراوانی زەمەنییان هەیە لەگەڵ ئەزموونی سەباح رەنجدەردا، هەرچی سوریالیزمە دوای بەرپابوونی جەنگی دووەمی جیهانیی و دابەزینی بەها مرۆییەکان و بێ بایەخی ژیانی مرۆڤ سەبارەت ئەو هەموو قەسابخانە مرۆییانەی روویاندا، ویستێك لەناو رۆشنبیران و قەڵەم بەدەستان لە ئەوروپا دروست بوو بۆ دەربڕین لە ویست و حەزە کپکراوەکان، ئەمە بووە هۆی سەرهەڵدانی ڕەوتی ( لەسەروو سروشتەوە/ یان سوریالی) ئەم ڕێبازە ملکەچی لاساییکردنەوەو نەرێتە پێشووەکان نابێت و سەربەستی رەها بە گرنگ دەزانێت لە دەربڕیندا، ئەوانەی روویان کردە ئەم ڕێبازە زیاتر گرنگییان بۆ دەربڕینی شێوەی خەونبینینەکانە، نالۆژیك جارانێك زاڵ دەبێت بەسەر گوتاری دەقیانداو بێ هیچ کۆتێك دەربڕینیان لە عەقڵی ناوەوە دەکرد، دوور بوون لە شێوازی باوی پەیوەستبوون و پێکەوەسازان و بەدواداهاتنی قۆناغدارو تەبایی نێوان ئایدیاو زاراوەکان، تەنانەت وێنە شیعریەکانیشیان بە جۆرێكە نزیك بوو لە خەونەوە و جۆرێك لە شێوازی هونەری شێوەکاری وەردەگرت.

ئەمەیە لە زانستی دەروونناسیدا دادەنرێت بە هەوڵێك بۆ دەرکردنی موعانەتەکانی ناوەوەی مرۆڤ، یان ئەو خەونانەی ئاواتی پێدەخوازرێت، لەوێدا پەیوەندی نێوان بەرجەستەو سۆزو ماددەو خەون ئاشکرا دەبێت.

قوتابخانەی سوریالی بەرەنگاربوونەوەیەك بوو بۆ شاعیرە نوێخوازەکان، بە وەدیهێنانی داهێنانێكی تازە داماڵراو بێت لە واقیع و لاساییکردنەوە، بۆچی نا؟ خۆ دنیا نەبینراوەکان زۆر بەرفراوانترن لە بینراوەکان، رەنگە هۆی ئەمە بێت جارانێك تیۆلۆجی و ئەفسوون و خەون بە چڕی خۆی دەسەپێنێت بەسەر گوتاری پشتەوەی دەقەکانی شاعیردا، هەر لەمبارەشدایە ئەحمەدی مەلا سەبارەت ئەم لایەنەی شیعرەکانی سەباح دەڵێت:

"ده‌بێت ئاماژه‌ بۆ خاڵێکی دیکه‌ له‌ شیعری ئه‌م شاعیره‌دا بکرێت، ئه‌ویش زمانی سیحره‌. شیعر و سیحر دوو ده‌سته‌خوشکن، به‌ڵکو دوو جمکانه‌ن. ئه‌وه‌ی به‌ کردار ناکرێت، به‌ خه‌یاڵ ئه‌نجام ده‌درێت. ئه‌م دوو جمکانه‌یه‌ پێکه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و پێکه‌وه‌ش هه‌ڵده‌که‌ن".

بۆ وێنە گەر سەرنج بدەین لە ئەڵقەی بزری نێوان: کۆتر/ گۆگردی داخ/ پێ/ دانیشتن لەم وێنە سوریالییەدا دەتوانین زیاتر ئەم بۆچوونە بخەمڵێنین، و پێکهاتە شیعریەکە دابەش بکەین بەسەر بەشی نەست و یادەوەری و ترسدا.