ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لێکۆڵینەوەی شیعریی:

تەکنیکی دژە تەکنیک

وەكو ستایڵێکی شیعریی ئەفرێنەر!

بەشی سێیەم

سۆران محه‌مه‌د

 

"كۆتر لەسەر گۆگردی داغ پێیەكانی جوان دانانیشن"

 

هەر لەم میانەشدا و هێندەی ئاگاداربم بەم دواییانە قوتابییەك لە زانکۆی (بنگۆل) لە کوردستانی باکور تێزی ماجستێرەکەی لەسەر ئەزموونی سەباح ڕەنجدەر بەڕێوەچوو بە ناونیشانی: سوریالیزم د هەلبەستا نووخازییا کوردی دە (ب نموونە هەلبەستێن سەباح ڕەنجدەر) .

دوو- جڵەوی زمانی دەروون و دەربڕینەکانی:

تێزو پەراوێزە دەوڵەمەندەکانی (لاکان) لە بواری تیۆری رەخنەی ئەدەبیداو تەنانەت کاریگەربوونی قوتابخانە سۆسیۆلۆژیە مۆدێرنەکانیش بۆ تیۆری دەروونییە بەناوبانگەکەی (سیگمۆند فرۆید) بووە هۆی کردنەوەی دەرگایەکی گەورە بەسەر شیکاری پاڵنەرە دەرونییەکان لەسەر کارە ئەدەبی و هونەریەکان و خوێندنەوەی ئاماژە شاراوەکانی (نەست) لە کارە وێژەیی و شیعریەکاندا.. 

گەر بگەڕێینەوە بۆ دابەشکاریەکەی بونیاتی دەروون لەلایەن زانای دەروونناس سیگمۆند فرۆیدەوە، ئەوا دەگەیننە ئەو بەرەنجامەی کە دەروون خاوەنی پێکهاتەی جیاوازە لە رووی چالاکی و کاریگەریی زیندەگی عەقڵەوە، ئەوانیش هەست و پێش هەست و نەستن، کە بە پێی بیردۆزەکەی فرۆید دەروون دابەشی ئەم ٣ بەشە دەبێت:

١- هەست: ئەو حاڵەتە مرۆییە راستەوخۆ ساتەکیەیە دەربڕینی لێدەکەین سەبارەت بارە جیاوازە دەروونیەکان کە رۆژانە پێیاندا تێپەڕ دەبین، وەك چەشەی تام و ئازار...هتد، ئاوها دەروونی مرۆڤ کارتێکەری دەبێت سەبارەت کارتێکەرە دەرەکییەکان و ئاوها مرۆڤ یاسایەکی ئەزموونیی بەرهەست بەدەست دێنێ لە ژیانداو ئەمەش سەرەتا لە ناخدا هەستی پێدەکرێت و رەنگدانەوەو بەرخوردی دەبێت.

٢- پێش هەست: ئەو ئاستەیە لە نێوان هەست و نەستدایە، وەك پردێکی نێوان هەردووکیان تەماشادەکرێت، بەڵام زیاتر لە هەستەوە نزیکە، ئەمەش ئەو بەشەیە لە کۆگای ماناو ئەزموونە نزیکەکان و لەم شوێنەی دەرووندا جێگیرە، هەر کاتێك هەست بیەوێت زوو بەکاریدەهێنێت و دەستی پێی ڕادەگات.

٣- نەست: ئەو بەشەیە لە دەروون کە هەست پەی پێنابات، وەك وەدیهاتنی بیرۆکەی لە ناکاو، یان چارەسەری بیرکاری زەحمەت و لە پڕێکدا، و هەندێك لە دەربڕینە نا مەبەستدارەکان کە لە نەستەوە دەردەچن، کاری نەست کاریگەر نابێت بە شوێنکات، چونکە لەدەرەوەی سنوورو داواکاریەکانیاندایە، وەك چۆن کاریگەر نابێت بە لۆژیك و واقیع و ڕێساش، بۆیە هەمیشە چالاکەو لە دەوروبەری دەرووندا جێگیرە، جارانێك لە ڕێی خەونیشەوە ئەم رووبەرە دەردەکەوێت، یان لە کاتی (خەواندنی موگناتیسیدا).

یان بە جۆرێکی تر دەتوانین پۆلێنی بونیاتە دەروونیەکەی فرۆید بکەین لە ناو هەست و نەستدا بەم شێوەیە: 

: id * ئەو الهو 

ئەو ناوچەیە لە دەروون کە لەسەرەتای لەدایکبوونەوە لە مرۆڤدا بوونی هەیە، شوێنی حەزو ویست و پاڵنەرو دوژمنایەتی و جنس و چێژەکانە. 

اڵانا : ego* من 

پردی نیوان ئەو و منی باڵایە، بە جۆرێك هاوتایی دەخاتە نێوان داواکاریەکانی ئەو و منی باڵاوە کە هی منی باڵایە. 

اڵانا العلیا : super-ego * منی باڵا 

هەموو تێگەشتنە باڵاکانە وەك واقیعی ویژدان و پێوەرە ئاکاریی و کۆمەڵایەتییەکان و یاساو ڕێساو.... هتد

جا با بگەڕێینەوە بۆ لای کاک سەباح و گوێ بگرین بزانین لێكچوونەکان لە کوێدان کاتێك دەڵێت" *شتێك لە نووسین، کە وەك ئەزموونێك پێشکێشم کردبێت، بەکاربردنی زمانی خەونە بۆ زمانی نووسین "

لە رووبەری (خودنائاگا)ی کاک سەباحدا دەتوانین زۆر کاری شیکاری بکەین بۆ هەندێك وێنەو ئاماژەو زاراوەی دووبارەو دەربڕینی نائیرادی ناخ کە من لێرەدا تەنیا نموونەیەکیان دێنمەوە.

لە خوێندنەوەی زێواندا گەشتمە ئەو قەناعەتەی چەند بارەکردنەوەی زاراوەی (منداڵی ٥١جار) و (گوندی گەنجینەی منداڵی ٤٦جار) دەبێت قوڵاییەکی نەستیی هەبێت و هەروا بە ئاسانی لە هەموو دەقەکانی (زێوان)دا بەکارنەهاتوون، هەرچەندە شاعیر خۆی ئەم یەکەم بەرهەمەی بە ناوی (رۆمانە شیعر) ناو دەبات.

ئەمە یادی وتەی برادەرێکی خستمەوە کە بۆی گێڕامەوەو گوتی: بە منداڵی زۆر حەزی لە چوونە باخچەی ساوا بوو، ئەوساش منداڵانی هەژار نەیاندەتوانی بچنە باخچەی ساوا بە هۆی ئەو تێچوونە زۆرەی جلوبەرگ و داواکاریەکانی تری باخچەی ساوا کە هەیانبوو، جارانێك زۆر زیاتر بوو لە موچەی مانگی خانەنشینێك ، ئەمە وای لەو برادەرە کرد چەپاندن و گرێیەکی دەروونی لە نەستیدا دروست بێت و نا راستەوخۆ تیایدا رەنگ بداتەوە و لە هەستیشیدا حزوری هەبێت بە یادنەکردنی، بێگومان ئەم چەپاندنە لە گەورەیشدا حەزی جۆلانێکردن و خلیسکێنە کردنیشی تیا کپ نەکردەوە.

هەر سەبارەت بە زێوانیشە کە خودی شاعیر دەڵێت " لەو دەقەدا هەوڵمداوە بگەڕێمەوە بۆ کرۆک و ناوکی گیانی منداڵی.." 

" ئارەزووە گەرمەکانم زەوییان شاد کرد

بەردەوامیم پرچی مندڵانی باخچەی ساوایە"

سێ- بایەخنەدان بە یەکێتی بابەت:

سەرەتا با گوتەی شاعیر لەمبارەوە بهێنینەوە کە سەبارەت ئەزموونی خۆی دەڵێت:

"جۆرێك پەرتی و بایەخنەدان بە یەکێتی بابەتم وەك رەگەزی کتوپڕی پەیڕەو کردووە".

لەباسی سوریالیزمدا پەیوەندی شیعرمان دۆزیەوە بە کوتوپڕییەوە، بەڵام 

لێرەدا جێی خۆیەتی ئاماژەیەك بکەین بە تەوژمی پاشمۆدێرنیست لە ئەدەبداو قوناغەکانی پێشتریشی کە لەدایك بوونێکی سروشتی کۆمەڵگای رۆژئاوابوو بە هەموو پێکهاتە جۆراوجۆرەکانیەوە. چونکە پاشپۆستمۆدێرنی شیعریش تەکنیکی یەکێتی بابەت وەلا دەنێت و لە جێگایدا پەرشیی دادەنێت، لە بەشێکی شیعرەکانی ڕەنجدرەیشدا ئەم سیمایە دەبینینەوە.

کۆنسێپتی پاش مۆدێرن بۆ یەکەمجار لە لایەن مێژوونووسی بەریتانی (توینبی)یەوە لە ساڵی ١٩٥٩ دا بەکارهات، ئەو کاتەی ئەو بەکاریهێنا وەك ئاماژەیەك بوو بە پەیوەندییە سێ کوچکەییەکە، هەر وەك بەرپابوونی جیاوارییەكیش بۆ هزرو واقیعی کۆمەڵگای رۆژئاوا دوای ناوەڕاستی سەدەی بیست؛ ئەو ٣ کوچکەیەش (نائەقڵانی و فەوزا و لێڵی) بوون.

لەگەڵ ئەمەشدا چەند بیرمەندێکی تر دەبینینەوە کە ناسراون بە فەیلەسوفەکانی جیاوازیی و دەنگ وەك نموونەی فۆکۆ و ژاك دریدا و جیل دۆلۆز... پەیامەکەیان لەوەدا چڕ دەبێتەوە کە رەفزی سەرتاپای دروشمی سەردەمی ڕۆشنگەرایی دەکەنەوەو تەنیا وەك وەهمێك دەیبینن و لێکیدەدەنەوەو تەنانەت ئەمە وا لە فۆکۆ دەکات بانگی پەرەدان بە شێوازی تری نوێ لە هزرو رەفتارو ویستدا بدات، شێوازگەلێك لەسەر بنەمای هەمەچەشنی و چەندایەتی دامەزرابێت، ئەم هەوڵەی فۆکۆ ش لە هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمی دەسەڵاتا بەدەردەکەوێت کە ئەمەش لای ئەو بێ کۆتایە.

لای ئەو بەکارهێنانی شێوازی چڕبوونەوەو پوختەیی گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ خوێنەران و وەك داهێنانێك حسابی بۆ دەکات، هیچ شتێکی تر جگە لەو ناتوانیت هێندە دەق دوڵەمەند بکات، راستەوخۆیی رەت بکاتەوەو تازەگەریی هان بدات، ببێتە هۆی لەدایکبوونی خوازەکان وەك نیچە دەڵێت"دەقی (پوختە) ؛ کراوەو فرە رەهەندو دەوڵەمەندە بۆ خوێندنەوەکان، بەچەشنی جیوە گرانبێت گرتن و سنووردارکردنی، پێچەوانەی دەقە کلاسیکییەکان کە یەکێتی بابەت و تەبایی و هاوشێوەیی و حەقیقەتی رەهایان لە خۆ دەگرت".

 

 

نیچە دەڵێت:" دەبێت زۆر شت بە کورتی بڵێم تا گوێی لێبگیرێت".

بەڵام بە گوێیەکی بچوك وەك هی نیچە نەك زۆر گەورە! چونکە (پوختەیی)بریتییە لە خاڵی چڕکردنەوەی ئابووری یان" 'بیرۆکەی چڕ' وەك فەیلەسوفی رۆمانی شیرۆن دەیڵێت.

هەرچی هزرمەندی ئەمریکییە (ریچارد رورتی) بیرۆکەی تازەگەرایی دەگێڕێتەوە بۆ دیکارت و هەردوو سەدەی ١٦و،١٧ بەڵام بیرمەندی ئەڵمانی تازەگەرایی دەیگێڕێتەوە بۆ سەروەختی رۆشنگەرایی و سەدەی ١٨. هەرچی رەخنەنووسی ئەمریکی (فریدریك جامسۆن)یە دەستنیشانی مێژووی سەرهەڵدانی دەگێڕێتەوە بۆ نیوەی یەکەمی سەدەی بیست.

سەردەمی رۆشنگەرایی ڕێخۆشکەرییەك بوو بۆ هۆشیاریی و جوڵانەوە جۆراوجۆرەکانی فەلسەفی و زانستی و هونەریی، بە گشتی لە ئەوروپاو بە تایبەتی لە فەرەنسادا سەری هەڵدا، ئەمەش ئەو راستییە دەردەخات کە هەر تایبەت نەبوو بە فەیلەسوفەکانەوە بە تەنیا، فەلسەفەی رۆشنگەرایی مانای بەرپابوونی گیانی رەخنەگرانەو نوێخوازانە لە خۆڵەمێشی سەدەکانی ناوەندەوە بەرپابوو، ئەو گوتارەش لە زۆر بوارە جۆراوجۆرەکانی هزریی و فەلسەفی و فەرهەنگی و داهێنانە شیعریەکانەوە کە بە دروشمەکەی (کانت)ەوە هاتەوە مەیدان کە دەڵێت:

"خۆ پڕچەك دەکەین بە ئازایەتییەکی پێویستەوە هەتا هەر یەك لە ئێمە هۆشی بخاتە کار لە هەموو ئەو بوارانەی خەریکیەتی" .

جارانێك بۆ شاعیرانی بە توانا ئەو تێکشاندنەی یەکێتی بابەت سیمایەکی پۆستمۆدێرنیستی هەیەو گەمەو نهێنی لەو شێوازەدا چڕ دەبێتەوە، ئەمەش وا دەکات سەرپێی و بە یەکەم خوێندنەوە بڕیار بەسەر ئەو جۆرە کارە شیعریانەدا نەدەین.

گەر تەنیا نموونەیەك بهێنینەوە لە کۆی ٥٠٢ لاپەڕەی بەرگی یەکەمی (سی ساڵ شیعر)و٤٠٢ لاپەڕەی بەرگی دووەم و ٢٠٢ لاپەڕەی (حەزدەکەم ئەوەندە بژیم) بە لاپەڕە(٣)ی یەکەم دیوان (زێوان) ئەوا دەبینین زاراوەی سەرەکی کە (ناوە) و کاردانەوەی دەبێت لەسەر فرمانەکان و کارتێکراوەکان، دەبینین کۆیەکی زۆر لە زاراوە ئامادەن کە هزری خوێنەر وا لێدەکەن دێڕ دوای دێڕ بازدانە جیاوازەکان لە تێکشکاندنی یەکێتی بابەت گەشەی پێ ببەخشن و وەکو شاعیر لەم خاڵەوە بچنە سەر خاڵێکی جیاواز کە هەر یەك کۆلکەی هاوبەش هەیە لە نێوانیاندا کۆیان دەکاتەوە، ئەویش کێشە جۆراوجۆرەکانی ژیانە ئەگینا وەکو یەکێتی باوی شیعری زۆرینە زۆر فۆرمێکی جیاوازیان لە خۆگرتووە، ئەمەش رەنگە پڕ بوونی ناخی شاعیر لێكبداتەوە بە تایبەتی کە شێوازی ئۆتۆماتیکی لە ئارادا بێت، بۆ نموونە با سەرنج بدەین لە زنجیرەی ناوەکانی ئەو لاپەرەیە:

(دێوجامە—نێچیر—شەو—کیژ— مانگ – خەو -- پەنجەرە-- کازیوە—دەست— دەنگ و باس— رۆخ— گوێچکە ماسی— تەڵە— گۆڕ— سێو-- پاکەت – نینۆك – خۆرهەڵات–- دەرگا – ئاو -- ئومێد – قوتابخانە – لافاو -- جۆگە – خوداناس – دەستنوێژ -- شەقام – جانەوەر – رووناکی -- دروشم – منداڵی....)

ئەمە تەنیا لە کۆی ٢٣ دێڕی شیعریی یەك لاپەڕە، جا هەر ئەم نموونەیەش بەسە بۆ خاڵی چوارەم کە ئێستا دێینە سەری.

چوار- زۆر دووان و ناروونی:

شاعیر دەڵێت: " ئەگەر زۆر بدوێم تێڕوانینی ناوەوەم دەکوژێت" ، هەروەها

دەشڵێت " ...لەوکاتانەی نەمتوانیوە لە شیعردا روون بنووسم، بێگومان ئەو بارەش لە ئەزموونی مندا هەیە" .

شیعری یابانی و چینیەکان و هایکۆکانیش ئەو راستییە دەسەلمێنن کە ئەقڵییەتی ئابووریکردن لە وشە بەکارهێناندا لای ئەوان چەند لە بەهای بەرهەمە ئەدەبییەکان بەرز دەکاتەوە، هەر ئەمەشە وا لە (ئەندرێ بریتۆن)ی پزیشکی دەروونی و ڕێبەری بزووتنەوەی سوریالیزم دەکات تەنیا ٧ شیعر دابنێت و بڵاو بکاتەوە، بەڵام ئەوەی لای زۆرینە ناڕوونە رەنگە لە زیهنی شاعیردا روون بێت، بەڵکو شێوازێکی پەسەندی شاعیریش بێت لە شیعر نووسیندا کە جیاوازی پێ دەبەخشن، جیاوازی ئەو تەنیا لە شێوازی نووسینی شیعرەکاندا نییە وەك بەکارهێنانی خشتە تیایانداو بەروار و جیاوازی نەخشەی شیعرەکەو.... بەڵکو بە گەمەکردن بە زاراوە زۆر جیاوازەکانی ناخ ئەو بارە دەروونییە ساتەوەختییەی شاعیر لە کاتی نووسینی شیعرەکەدا دەخەنە ڕوو و ناڕوونییەکەش هەمیشە دەرگای کراوەیە بە رووی لێکدانەوەی جیاوازی راڤەی خوێنەراندا، چونکە لای ئەو هەرگیز بن بەست نایەن و دواخاڵی کۆتایی دوا ڕستە بوونی نییەو هەمیشە خوێنەر لە جوڵەیەکی بەردەوامدایە لە نێوان ماخۆلانی وشە سەرکێشەکان و حەزی نوێبوونەوەو هەمیشە ئامادەی دەربڕین.

ئەحمەدی مەلا سەبارەت ئەم لایەنەی شیعری شاعیر سەباح رەنجدەر ئاوها دیدو تێگەشتنی خۆی دەخاتە ڕوو:

"جیهانی ئه‌م شاعیره‌ وه‌کو نارنجۆکێک هه‌پروون به‌ هه‌پروون بووه‌، هیچی به‌سه‌ر یه‌که‌وه‌ نه‌ماوه‌، پارچه‌کانی جارێکی دی مه‌حاڵه‌ پێکه‌وه‌ گرێ بدرێنه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر پارچه‌یه‌ک خۆی له‌ خۆیدا پێکهاته‌یه‌کی شیعرییه‌. ئه‌م جیهانه‌ ئینسان تووشی گێژبوون ده‌کات، ئه‌و گێژبوونه‌ی که‌ رامبۆ ده‌یویست ده‌ستی به‌سه‌ردا بگرێت".