ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

خوێندنەوە: هەڵوێست عبداللە كەریم 

بەشی سێیەم 

گوینە و سینەما.....

یەڵماز گوینەی هەر لە منداڵییەوە عاشقی سینەما بووە بەشێوەیەك لە ساڵی ١٩٤٥ تا ١٩٧٢ بەبەردەوامی سەیری فیلمی كردووە ئەمەش هۆكاربووە كە زۆرشارەزای فیلمی ئەمریكی ناوەراستی شەستەكان بێت. هەر ئەو خۆشەویستییە وای كرد كە لە كۆمپیانیایەكی دروست كردنی فیلم بەناوی دار فیلم دەست بە كاركردن بكات و لە ساڵی ١٩٥٧ ئەبێتە یاریدەدەری ژمێریار و سەرپەرشتی كرینی ئەو فیلمانە ئەكات كە كۆمپانیاكە لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكاوە ئەیكرن و لە سینەماكانی توركیادا نمایشی ئەكەن. بەهۆی ئەم كارەیەوە ئاشنا ئەبێت بە بەرهەمهێنەر، دەرهینەر، بەڕێوبەری ستۆدیۆ و كۆمپانیاكانی بەرهەمێنانی فیلم لە توركیا. سەرەتای كاری سینەمایی گوینەی وەك یاریدەدەری دەرهێنەر و دواتر وەك سیناریست ئەبێت. پاشان دوای ساڵیك لە گەیشتنی بە ئەستەنبوڵ لە ساڵی ١٩٥٨ بەیارمەتی ئەتیڤ یەڵماز كە دەرهێنەرێكی بەناوبانگی كوردە، دەست بە كاركردن ئەكات. گوینەی سێ سیناریۆ بۆ فیلمەكانی ئەتیڤ یەڵماز بە هاوكاری یەشار كەمال ئەنوسێت و دوان لە بیرۆكەی سیناریۆكان لە چیرۆكی یەشار ئەبن. لەو مێژوەوە گوینەی لە فیلمەكانی ئەتیڤدا رۆڵی لاوەكی ئەبینێت و لەهەمان كاتدا كاری یاریدەدەری دەرهێنەریش لەگەڵ ئەتیڤ ئەكات. گوینەی ماوەی دووساڵ لەگەڵ ئەتیڤ كارئەكات و ئەم دوو ساڵە ئەبێتە ئەزمونێكی باش بۆ یەڵماز كە شارەزای سیستەمی بەرهەمهێنان و دەرهێنانی فیلم، نوسینی سیناریۆ، كاركردن لەگەل ئەكتەر، فێربونی تەكنیكی مۆنتاژ، وێنەگرتن و تەكنیكەكانی دیكەی دروستكردنی فیلم، ببَیت. یەلماز گوینەی و ئەتیڤ یەڵماز دوو لاوی كوردی ئاوارەی ئەستەنبوڵ بوون كە لە ساڵانی دواتردا ئەبنە بەناوبانگترین دەرهێنەر لە توركیا.

ناوەرۆكی فیلمەكانی گوینەی لە ساڵانی سەرەتایی كاركردنیدا....

بەگشتی دوو مۆتیڤ لە زۆربەی فیلمەكانی گوینەیدا هەیە و رەنگی داوەتەوە ئەویش مۆتیڤی هەژاریی، دوژمنایەتی و تۆڵەسەندنەوەیە. ئەمەش ئەگەرێتەوە بۆ ئەو ژینگە كۆمەڵایەتی و جوگرافییەی كە گوینەی تییدا ژیاوە. لە ڕووی جوگرافییەوە گوینەی لە باكوری كوردستان لە دایك بووە و ژیاوە لە رووی كۆمەڵایەتیشەوە دانیشتوانەكەی دابەش بون بۆ چەندین هۆزی جیاواز. كێشەی دوژمنایەتی لە نیوان ئەو هۆزانەدا هەبووە و تەنانەت دایك و باوكی گوینەی لە دوو هۆزی دوژمنداری یەك ئەبن و چەندین كەسی پلە یەكی ئەوان ئەبنە قوربانی دەستی ئەو دوژمنایەتییە. ئەم دوژمنایەتییە مێژووەكەی دەیان ساڵە و تەنانەت دوای ئەوەش كە زێدی خۆیان بەجی ئەهێڵن، و هەر بەردەوام ئەبێت. جارێك حەمیدی باوك لەبەرچاوی گوینەی نۆ ساڵان بریندار ئەكرێت و بە جەستەیەكی خوێناییەوە لە دەست دوژمنەكانی هەڵدێت. ترسی تۆڵەسەندنەوە و هێرش كردنە سەریان لە لایەن دوژمنەكانیانەوە هۆكارە كە لە منداڵییەوە فیری بەكارهێنانی چەك ببَیت و بۆ هەمیشە و تەنانەت تا ئەو كاتەش كە لە فەرەنسا ئەبێت بەردەوام دەمانچە لەگەڵ خۆی هەَلئەگرێت. چەك ئەبێت بە ڕەمزێك بۆ ئەستێرەیەكی سینەمایی گەورە و گوینەی هەمیشە لە وێنە و پۆستەرەكانی و لە كارەكتەی فیلمەكانیدا، بە چەكەوە ئەبینرێت. ئەم چیرۆكی دوژمنداری و تۆڵەسەندنەوەیە ئەبێت بە هەوێنی فیلمی نیگەرانی و دوژمن. ئەو خۆی ئەڵێت: لە دوای ڕوخساری دایك و باوكم، یەكەم شت كە لەمالەوە دەمبینی، چەك بوو. ئەو چەكە بە دیواری ژورەكەمانەوە هەلواسرابوو. جگە لەوەی ئەو ئەسپانەم دەبینی كە باوكم خزمەت و چاودێری ئەكردن، لەو كاتەوە خۆشەویستیم بۆ چەك و ئەسپ لەلا دروست بوو. مۆتیڤیكی تر كە لە فیلمەكانی گوینەیدا زۆر بەرجەستە ئەبێت ئەوەیە كە خاڵی هاوبەش هەیە لە نیوان كارەكتەری ناو فیلمەكانی گوینەی، كە دیارترینیان گوینەی رۆلی كەسایەتییەكی هەژار یان جوتیارێكی بینیوە كە هەوڵ ئەدات مانایەك بۆ ژیان بدۆزیتەوە یان گۆرانكارییەك لە ژیانی خۆیدا دروست بكات بەڵام بەخێرایی ئەو هەوڵانە شكست ئەهێنێت. ئامانجی ئەو كارەكتەرانە رزگاركردنی خۆیانە لە سەختی ژیان و هەوڵدانیانە بۆ دروستكردنی ژیانێكی نوێ كە نادیارە. هەندێك لەو كارەكتەرانە گوندەكانیان بەجێ ئەهێلن و ئەبنە قاچاخچی سەر سنورەكان یان دوای ئاوارەبونیان لە شارە گەورەكان ئەبنە چەتە. هەربۆیە لە فیلمەكانی ساڵانی شەستیشدا، گوینەی نمایشی شەر و توندوتیژی ئەكات. نمونەی ئەو فیلمانەش (هەرسێكتان بە گولللە كون دەكەم، فیشەكی نەتەقێنراو، بە چەكەكەم سوێند دەخۆم، لاشەكان لە روبارێكی خویناودا سەر ئاوكەوتوون، خوێن وەك روبار ئەروات، گوینەی مردن بلاو ئەكاتەوە، واژۆكەم بە خوێن نوسراوە، ئەژیم تاكو ئەمرم، یاسای چەك، خۆین لەسەر شەقام، گەنمی خوێناوی). لە كۆی ئەو فیلمانەدا گوینەی ئەیەوێت ئەوە بڵَیت كە ئەو هەژارانە بریاری خۆیان نییە كە بون بە چەتە، هەموویان كەسانی باشن بەڵام سەختی ژیان و لە ژێر فشاری كۆمەڵگە و ستەمی سیستەمدا بونەتە كەسێكی یاخی و سەركێش. لەسەرەتادا ئەو فیلمانەی كە گوینەی رۆلی تێدا بینیوە فیلمی بازاری بون كە بە بودجە و كاتێكی كەم بەرهەم هاتوون و زۆرترین بینەر لە سینەماكاندا كۆ ئەكاتەوە، هەر ئەم فیلمانەش ئەیكەن بە ئەستیرەی سینەمایی و ئەیناسێنن. لە بەرامبەردا بەرهەمهێنەرەكانی فیلم پارەیەكی زۆر ئەدەنە گوینەی تا رۆڵ لە فیلمی رۆمانتیكی ببینێت بەلام گوینەی رەتی ئەكاتەوە و لە داهاتودا فیلمەكانی بەجۆرێك هەڵئەبژێرَیت كە رەخنە لە دەسەڵات، مۆدَیرنكردنی شارە گەورەكان وهەیمەنەی سیستەمی سەرمایەداری، ئەگریت.

 

زیندان ناسنامەی هزری چەپێتی گوینەی بەهێزتر ئەكات 

گوینەی لەساڵی ١٩٦١ بۆ یەكەمجار لەسەر چیرۆكێك كە شەش ساڵ پێشتر نوسیویەتی و بە تۆمەتی پروپاگەندە بۆ كۆمۆنیزم بە دوساڵ زیندانی سزا ئەدرێت. هەربۆیە یەكەم قوناغی كاركردنی لە سینەما كۆتای یەت بەڵام دووەم قوناغی ژیانی سینەمایی دەستی پێكرد چونكە وەك ئەكتەر و وەك نوسەر پلان بۆ كاركردنی داهاتووی دائەنێت. ئەو دەستی بە لێكۆلینەوەیەكی ورد كرد لە بارەی سینەمای توركی، سیستەمی بەرهەمهینانی فیلم، ئەو هۆكارانەی وا ئەكات كە فیلمێك پر بینەرترین فیلم بێت، لە هەمان كاتدا خویندنەوەی بۆ حەز و داواكاری بینەر كرد. ئەم دوو ساڵەی زیندان هۆكار ئەبێت كە زۆربەی كاتەكانی بە خویندنەوە سەرقاڵ بكات و زیاتر ئەو كتێبانە بخوێنێتەوە كە سەبارەت بە كۆمۆنیزم و سۆشیالیزمن. خویندنەوەی ناو زیندان ئەبێت بە هەوێنی ئەو چیرۆك و سیناریۆیانەی كە لە داهاتودا ئەینوسێت و تەنانەت یەكەم رۆمانیشی بەناوی (ئەوان بەسەرشۆری مردن) هەر لە زیندان ئەنوسێت و تیایدا تیروانین و فكری چەپی خۆی بەئاشكرا دەرئەخات. چیرۆك، رۆمان و نوسینەكانی كە بەدزییەوە دەینێرێتە دەرەوە، لە رۆژنامە و گۆڤارەكاندا بڵاو ئەكرێتەوە. گوینەی بۆ نوسینەكانی خەلاتی ئۆرهان كەمال لەساڵی ١٩٧٢ وەرئەگرێت، كە گەورەترین خەڵاتی ئەدەبییە لە توركیای ساڵانی حەفتاكاندا. گوینەی بۆ تەواكردنی ماوەی زیندانییەكەی بۆ مەنفا بۆ شاری كۆنیا دور ئەخرێتەوە و بەبیانوی كۆمۆنیست بونییەوە ناوی ئەخرَیتە لیستی ڕەشەوە هەربۆیە دۆزینەوەی كار زۆر قورس ئەبێت و دواجار وەك پاسەوانێك لە یانەیەكی شەوانەدا كارئەكات. بۆ ماوەی شەش مانگ هەموو رۆژیك، چۆتە بنكەی پۆلیس و واژۆی ئامادەبونی لە شارەكەدا كردووە. دوای كۆتایهاتنی ماوەی زیندانییەكەی ئەگەرێتەوە ئەستەنبوڵ بەڵام هیچ كۆمپانیایەكی فیلم و دەرهێنەرێك نایەوێت لەگەڵ كۆمۆنیستێكی زیندانكراودا كاربكەن. لە رۆژنامەكاندا دەنوسرێت: یەلماز پوتن وەك سیخورێكی كۆمۆنیستی روسی دەستگیركراوە و ئازادكراوە. لەبەر ئەوەی ئەم ناوە گرفتی زۆر بۆ یەڵماز دروست ئەكات و دواجار ناجار ئەبێت ناوەكەی بگۆریت و بیكات بە یەڵماز گوینەی. 

لەساڵانی نێوان 1950 بۆ 1970 توركیا یەكێك ئەبێت لەو وڵاتانەی كە زۆرترین فلمی تێدا بەرهەم ئەهێنرَیت، لە شەستەكانی سەدەی رابوردودا و ساڵانە زیاتر لە دوو سەد فیلم لە توركیا بەرهەم هاتووە. كۆمپانیاكانی بەرهەم هێنان بەگشتی لە شاری ئەستەنبوڵ ئەبن و بە دەیان كومپانیای جیاواز و سەدان دەرهێنەر لە بواری فیلمدا كارئەكەن. هەربۆیە گوینەی ئەتوانێت لە ماوەیەكی كەمدا لە ئەكتەری لاوەكی لە فیلمی دەرهینەرانی تردا ببَیتە ئەكتەر و سیناریستی بەناوبانگ و دواتریش ئەبێتە یەكێك لە خۆشەویسترین و بەناوبانگرین ئەكتەری توركیا. بەو هۆیەش كە گوینەی پیشتر 5 ساَل لە پشتی كامێراوە كاری كردووە و لەو نیوەندەدا كەسانێكی زۆری ناسیوە، ئەزمونێكی زۆری كاركردنی لە ناو هۆڵی سینەماكاندا هەبووە، هەموو ئەمانە هۆكاربون كە كاتێك گوینەی لە زیندان ئازاد بوو و ئەو فیلمانەی رۆلی تیدا ئەبینی ئەبونە پربینەرترین فیلم و بەخیرایی بووە بەناوبانگترین ئەكتەری سینەمایی توركی. شایەنی باسە لە ساڵانی 1956 بۆ 1961 هیچ كەسایەتیەكی تایبەتی لە رۆلەكانیدا دروست نەكردووە بەڵكو كەسایەتییەكان لە لایەن یەشار كەمالەوە دروستكراون. لە دوای ساڵی 1964 ئەو فیلمانەی گوینەی رۆڵی تێدا بینیون هەمووی سیناریۆی خۆی بون. واتە گوینەی هەم سیناریست و ئەكتەر و هەم دروست كەری كارەكتەرەكان بووە كە خۆی رۆڵی بینیوە. لەگەڵ بەردەوام كاركردنیدا، گوینەی لە فیلمی یاسای سنوری گەورە دەرهینەری توركیا لوتفی ئەكشدا لە ساڵی 1966 رۆلی سەرەكی ئەبینێت و خەڵاتی باشترین ئەكتەر لە ڤیستیڤالی ئەنتالیا ئەباتەوە. لە ساڵی 1963 بۆ 1970 لە زیاتر لە حەفتا فیلمدا رۆڵی سەرەكی ئەبینێت، چەندان سیناریۆ بۆ دەرهێنەرانی دیكە ئەنوسێت، تەنیا لەساڵی 1965 گوینەی لە بیست و حەوت فیلمدا رۆلی سەرەكی ئەبینێت، ئەمە لە كاتێكدا لە توركیا ساڵانە نزیكی 250 فیلم بەرهەم هینراوە، واتە گوینەی لەسەدا دەی ئەو فیلمانە رۆل ئەبینێت كە لە توركیا بەرهەم هێنراون لەو ساڵەدا.