ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

د.فه‌ره‌یدون عبدالرحيم عبدالله

زانکۆی سەلاحەددین - هەولێر 

کۆلێجی پەروەردەی بنەڕەتی - بەشی زانستە کۆمەڵایەتییەکان

پ.ی.د.سامان حسين ئه‌حمه‌د

زانکۆى سلێمانى 

کۆلێجی پەروەردەی بنەڕەتی - بەشی زانستە کۆمەڵایەتییەکان

 

پوخته‌

له‌ دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی 14 ی ته‌موزی ساڵی 1958، بۆ یه‌كه‌مجار لقی كوردی حیزبی شیوعی عێراق مۆڵه‌تی ده‌ركردنی رۆژنامه‌ی ئازادی وه‌رگرت و له‌ یه‌كی ئایاری ساڵی 1959دا يه‌كه‌مين ژماره‌ی بة ئاشكرا ده‌رچوو تا كۆتایی ساڵی 1961 به‌رده‌وام بوو، كه‌ له‌م ماوه‌یه‌ی ده‌رچوونيدا بابه‌تی زۆری له‌ باره‌ی ژیانی ئابوری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی كورده‌وه‌ بڵاوكردۆته‌وه‌‌ و له‌م چوارچێوه‌يه‌شدا یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی بایه‌خی به‌رچاوی پێداوه‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد بووه‌، چه‌ندین بابه‌تیان له‌ ژماره‌ جیاوازه‌كانیدا ده‌رباره‌ی بۆچونیان سه‌باره‌ت به‌م پرسه‌ و هاوكات مێژووی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد وچه‌ند لایه‌نێكی دیكه‌ بڵاو كردۆته‌وه‌. 

ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ پێنج ته‌وه‌ر پێكهاتووه‌، تەوەرەی یه‌كه‌می کە به‌ ناونیشانی (سەرەتایەک دەربارەی رۆژنامەی ئازادی) ه‌وه‌یه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتنی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردنی، تەوەرەی دووه‌میش(خەباتی نەتەویی کورد لە روانگەی رۆژنامەی ئازادی دا) ته‌رخانكراوه‌ بۆ قسه‌كردن له‌ سه‌ر بۆچوونی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ ده‌رباره‌ی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد، تەوەرەی سێیه‌میش به‌ ناونیشانی (مێژووی خەباتی نەتەوەیی کورد لە روانگەی رۆژنامەی ئازادی دا) ته‌رخانكراوه‌ بۆ خستنه‌ڕووی وئه‌و بابه‌تانه‌ی ده‌رباره‌ی مێژووی جووڵانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی كورد بڵاویكردۆته‌وه‌، له‌ تەوەرەی چواره‌میشدا به‌ناونیشانی (هەڵوێستی ئازادی بەرانبەر خەباتی نەتەوەیی کورد لە ماوەی ساڵی ١٩٥٩ دا)، قسه‌ كراوه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵویستی ئه‌م رۆژنامه‌یه به‌رانبه‌ر‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد‌ له‌ ساڵی 1959 و په‌یوه‌ندییه‌كانی كورد له‌ گه‌ڵ حكومه‌ت وپارته‌كاندا، تەوەرەی پێنجه‌م وكۆتاییش تایبه‌ته‌ به‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر تێڕوانینی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ ده‌رباره‌ی خەباتی نەتەوەیی کورد لە به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان دا. 

تێروانينى رۆژنامه‌ى ئازادى بۆ خه‌باتى نه‌ته‌وه‌يى كورد، ره‌نگدانه‌وه‌ى تێروانينى حيزبى شيوعى عێراق بووه‌ بۆ پرسى كورد ، كه‌ دانيان ناوه‌ به‌و خه‌باته‌، به‌ڵام له‌ چوارچێوه‌ى خه‌باتى گه‌لانى ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ كوردستانيان به‌سه‌ر دا دابه‌شكراوه‌ ، له‌ كوردستانى باشووردا هانى برايه‌تى كورد و عه‌ره‌بى داوه‌ كه‌ پێيوابووه‌ خه‌باتيش ده‌بێ هه‌ر له‌و چوارچێوه‌يه‌دا بێت. له‌ به‌شه‌كانى ديكه‌ى كوردستانيش دا له‌ ديدگايه‌كى سياسى و ئايدۆلۆجييه‌وه‌ و به ‌له‌به‌ر‌چاوگرتنى به‌رژه‌وه‌ندييه‌كانى بلۆكى سۆسيالست، له‌و پرسه‌ى روانيوه‌.

پێشه‌كی 

له‌ دوای سه‌ركه‌وتنی شوڕشی 14 ی ته‌موزی ساڵی 1958، بۆ یه‌كه‌مجار لقی كوردی حیزبی شیوعی مۆڵه‌تی ده‌ركردنی رۆژنامه‌ی ئازادی به‌ ئاشكرای وه‌رگرت و له‌ 1ی ئایاری 1959 دا یه‌كه‌م ژماره‌ی ده‌رچوو تا كۆتایی ساڵی 1961 به‌رده‌وام بوو، كه‌ له‌و ماوه‌یه‌ی ده‌رچوونيدا بابه‌تی زۆری له‌ باره‌ی ژیانی ئابوری وسیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی كورده‌وه‌ نووسیوه‌ و له‌م نێوه‌نده‌شدا یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی بایه‌خی به‌رچاوی پێداوه‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد بووه‌، چه‌ندین بابه‌تیان له‌ ژماره‌ جیاوازه‌كانیدا ده‌رباره‌ی بۆچونیان له‌ باره‌ی ئه‌م پرسه‌ وهاوكات مێژووی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد و چه‌ند لایه‌نێكی دیکە بڵاو كردۆته‌وه‌، به‌ڵام ‌تائێستا ئه‌م لایه‌نه‌ له‌ توێژینه‌وه‌ مێژووییه‌كانی كوردستاندا وه‌كو پێویست بایه‌خی پێنه‌دراوه‌ وكاری له‌ سه‌ر ئه‌نجام نه‌دراوه‌، هه‌رله‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌مان هه‌ڵبژاردووه‌ وه‌ك ناونیشانی كاره‌كه‌مان له‌ باره‌ی دیدی رۆژنامه‌ی ئازادی له‌ مه‌ڕ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد له‌ ژماره‌كانی ساڵی 1959 دا، كه‌ تیایدا هه‌وڵده‌دین‌ تیشكێكی زانستییانه‌ بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌ و ئه‌كادیمیانه‌ لێی بكۆڵینه‌وه‌.

هه‌رچه‌ند ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ تا كۆتاییه‌كانی ساڵی 1961 به‌رده‌وام بووه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌ستخستنی سه‌رجه‌می ژماره‌كانی هه‌ردوو ساڵی 1960 و 1961 كارێكی ئاسان نه‌بوو له‌ لایه‌ك، له‌ لایه‌كی ديكه‌شه‌وه‌ به‌ وه‌رگرتنی سه‌رجه‌م ژماره‌كان كاره‌كه‌ زۆر درێژه‌ی ده‌كیشا كه‌ بۆ توێژینه‌وه‌یه‌كی له‌م جۆره‌ زۆر ده‌بوو، بۆیه‌ ته‌نها كارمان له‌ سه‌ر ژماره‌كانی 1959 كردووه‌ به‌و هیوایه‌ی ئه‌م كاره‌ ببێته‌ی سه‌ره‌تایه‌ك بۆكاری ديكه‌ی هاوشێوه‌.

توێژینه‌وه‌کەمان له‌ پێنچ تەوەرە پێكهاتووه‌، تەوەرەی یه‌كه‌می به‌ ناونیشانی (سەرەتایەک دەربارەی رۆژنامەی ئازادی) ه‌وه‌یه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ قسه‌كردن له‌ سه‌ر ده‌ركه‌وتنی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ و قۆناغه‌كانی ده‌رچوونی، تەوەرەی دووه‌میش(خەباتی نەتەوەیی کورد لە روانگەی رۆژنامەی ئازادی دا) ته‌رخانكراوه‌ بۆ قسه‌كردن له‌ سه‌ر بۆچوونی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ له‌ سه‌ر خه‌باتی نه‌ته‌وەیی كورد، تەوەرەی سێیه‌میش به‌ ناونیشانی (مێژووی خەباتی نەتەوەیی کورد لە روانگەی رۆژنامەی ئازادی دا) ته‌رخانكراوه‌ بۆ خستنه‌ڕووی تێڕوانینی ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی كورد وئه‌و بابه‌تانه‌ی ده‌رباره‌ی مێژووی ئه‌م لایه‌نه‌ بڵاویكردۆته‌وه‌، له‌ تەوەرەی چواره‌میشدا به‌ناونیشانی (هەڵوێستی ئازادی به‌رانبه‌ر خەباتی نەتەوەیی کورد لە ساڵی ١٩٥٩ دا ) قسه كراوه‌‌ له‌سه‌ر هه‌ڵویستی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ به‌رانبه‌ر‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد له‌ ساڵی 1959 و پێوه‌ندییه‌كانی كورد له‌ گه‌ڵ حكومه‌ت وپارته‌كاندا، تەوەرەی پێنجه‌میش تایبه‌ته‌ به‌ تێڕوانینی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ ده‌رباره‌ی خەباتی نەتەوەیی کورد لە بەشەکانی دیکەی کوردستان دا.

بۆ ئاماده‌كردنی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ جگه‌ له‌ رۆژنامه‌ى ئازادى كه‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌يه‌كى سه‌ره‌كى پشتى پێ به‌ستراوه‌، ژماره‌يه‌ك سه‌رچاوه‌ى ديكه‌ش به‌كارهێنراون وه‌ك: به‌رگى يه‌كه‌مى(به‌شێك له‌ ياداشته‌كانم)ى عيزه‌دين مسته‌فا ره‌سوڵ، كه‌ بايه‌خ و گرنگى خۆى هه‌يه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى نووسه‌ر له‌ رۆژنامه‌كه‌دا كارى كردووه‌ و ئاگادارى مێژوو و چۆنييه‌تى ده‌ركردنى رۆژنامه‌كه‌ بووه‌، هه‌روه‌ها (بيره‌وه‌رييه‌كانى سه‌عيد ناكام)يش بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنى توێژينه‌وه‌كه‌ پشتى پێ به‌ستراوه‌. ئيدى ئه‌مانه‌ و ژماره‌يه‌ك سه‌رچاوه‌ى ديكه‌ به‌كارهێنراون كه‌ له‌ ليستى سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌يان بۆ كراوه‌.

توێژه‌ر له‌ توێژينه‌وه‌كه‌يدا، پشتى به‌ستووه‌ به‌ ميتۆدى شيكارى و ڕه‌خنه‌ و گێڕانه‌وه‌، به‌مه‌ش توانيويه‌تى ئه‌نجامێك بدات به‌ ده‌سته‌وه‌.

1. سەرەتایەک دەربارەی رۆژنامەی ئازادی

حيزبى شيوعى عێراق يه‌كێك بووه‌ له‌و پارته‌ سياسيانه‌ى كه‌ رۆڵێكى كاريگه‌رى له‌ مێژووى هاوچه‌رخى عێراق و باشووری كوردستاندا گێڕاوە، هه‌ميشه‌ بۆچوون و تێڕوانينى تايبه‌تيشى به‌رانبه‌ر مافه‌ نه‌ته‌وايه‌تييه‌كانى كوردو جووڵانه‌وه‌ رزگاريخوازه‌كه‌ى هه‌بووه‌. ئه‌و حيزبه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زراندنيه‌وه‌ له‌ 31ى مارتى 1934 دا، له‌و راستيه‌ گه‌يشتبوو كه‌ ڕاگه‌ياندن به‌ گشتى و ڕۆژنامه‌گه‌ريی به‌ تايبه‌تى ڕۆڵێكى گرينگيان ده‌بێ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ى ڕێبازو بيروباوه‌ڕى حيزبه‌كه‌‌ و گه‌ياندنى په‌يامه‌كه‌يان به‌ جه‌ماوه‌ر(ده‌باغ، 2000، ل58).گرێدانى يه‌كه‌مين كۆنفراسی حيزبى شيوعى عێراق له‌ شوباتى 1944دا و پاشانيش گرێدانى يه‌كه‌مين كۆنگره‌ى نيشتمانى له‌ شوباتى 1945دا، به‌ خاڵى وه‌رچه‌رخانى گرنگ له‌ مێژووى ئه‌و حيزبه‌ داده‌نرێن. دواى كۆنگره‌ش لقى كوردى ئه‌و حيزبه‌ دامه‌زرا، دياره‌ ئه‌وه‌ش به‌پێى به‌ندى (27)ى په‌يڕه‌وى ناوخۆى حيزبى شيوعى عێراق بووه‌، كه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنى بارى جياوازى زمان و ژینگه‌ و بارى جوگرافى كورد، ئه‌و لقه‌ دامه‌زرێنراوه‌ و هه‌ر به‌پێی هه‌مان به‌نديش ئه‌و لقه‌ مافى ده‌ركردنى ڕۆژنامه‌ى زمانحاڵى خۆى هه‌بووه‌ (فه‌هد، ٢٠٠١، ل 135). له‌ دواى ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنانه‌شه‌وه‌ ئيدى زه‌مينه‌ى ده‌رچوونى رۆژنامه‌ى (ئازادى) ڕه‌خسا، وه‌ك زمانحاڵى لقى كوردى حيزبى شيوعى عێراق.

سه‌باره‌ت به‌ ساڵى ده‌رچوونى ژماره‌ى (1) ى ئه‌و ڕۆژنامه‌يه‌، راو بۆچوونى جياواز له‌ ئارادان. ژماره‌یه‌كیان بۆچوونيان وايه‌ كه‌ ساڵی 1945يه‌كه‌مين ژماره‌ى ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ ده‌رچووبێت (ده‌باغ، 2000:ل 58-59؛ رێگای كوردستان، ژ501، 6ی ئایاری 2002؛ رێگای كوردستان، ژ503، 20ی ئایاری، 2002؛(مه‌لا حه‌سه‌ن)، 2005 ، ل25 ؛ ئه‌مين، 2004،ب3، ل115 ؛ خه‌زنه‌دار، 2011، ل 46)، كه‌چى ژماره‌يه‌كى ديكه‌ پێيانوايه‌ كه‌ ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ يه‌كه‌مين ژماره‌ى له‌ ساڵى 1944 ده‌رچووه‌ (ره‌سوڵ، 2006، ب1، ل72؛ بيری نوێ ، ژ 304 ، ئه‌يلولى 1978 ؛ ساڵح، 2008، ل 110و 114؛ جبارى، 1975، ص 84؛ الخرسان، 2001، ص 222؛ رێگای كوردستان، ژ502، 13ی ئایاری 2002؛ عمر، 2004، ص106؛ عبدالرضا، 1970، ص 76؛ ساڵح، 2005، ل178-179؛ ساڵح، 2008، ل 110و 114)، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ ژماره‌ی یه‌كه‌می ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ به‌رده‌ست نیه، بۆیه‌ ئه‌م پرسه‌ وا ئاسان یه‌كلا نابێته‌وه‌.

ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ به‌ پێشنيارى سكرتێرى حيزبى شيوعى عێراق (يوسف سه‌لمان يوسف / فەهد) ده‌رچووه‌ (ره‌سول، 2006، ل73) و مه‌لا شه‌ريف(1) كه‌ كوردێكى شارى هه‌ولێر بووه، تاكه‌ كوردیش بووه‌ ، له‌ كۆنگره‌ى يه‌كه‌مى حيزبى شيوعى عێراق كه‌ له‌ سالى 1945 دا به‌سترا، به‌شداربووه‌ و بۆته‌ ئه‌ندامى كۆميته‌ى ناوه‌ندى و به‌رپرسى لقى كوردى حيزبى شيوعى عێراق، دواتريش به‌ راسپارده‌ى فه‌هد كراوه‌ به‌ به‌ڕێوه‌به‌رى ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ (مه‌لا حه‌سه‌ن، 2005، ل 25).

رۆژنامه‌ى ئازادى يه‌كێك بووه‌ له‌و رۆژنامانه‌ى كه‌ به‌ نهێنى ده‌رچووه‌، هه‌ربۆيه‌ تا ئێستاش هه‌موو ژماره‌كانى نه‌كه‌وتۆته‌ به‌رده‌ست (ئه‌مين، 2004، ل 123)، هه‌روه‌ها تاراده‌يه‌كى زۆر به‌ناڕێكى ده‌ركراوه‌ تا دواى گرێدانى كۆنفراسى دووه‌مى حيزبى شيوعى له‌ سالى 1956دا و هه‌ڵبژاردنى سه‌ركردايه‌تى نوێى حيزب و چاره‌سه‌ركردنى به‌شێك له‌ كێشه‌ ناوخۆييه‌كانى، ئيدى (ئازادى)، هه‌نگاوێكى گه‌وره‌ به‌ره‌و پێش چوو و چه‌ند ژماره‌يه‌كى رێك و پێكترى لێ ده‌رچوو، به‌ تايبه‌ت له‌ سالى 1957دا، كه‌ هه‌ر به‌ نهێنى و به‌ ناوى (ئازادى كوردستان)(2) له‌ شارى كه‌ركووك ده‌رده‌چوو، به‌ڵام دواتر ديسان ناوه‌كه‌ى كرايه‌وه‌ به‌ (ئازادى)، ئه‌ويش به‌ هۆى كێشه‌ ئايدۆلۆجييه‌كانى نێو حيزبى شيوعييه‌وه‌ بووه‌، به‌م شێوه‌يه‌ به‌ نهێنى تا 14ى ته‌مووزى 1958 درێژه‌ى كێشا(ده‌باغ، 2000، ل 60).

دواى رووخانى رژێمى پاشايه‌تى و هاتنه‌سه‌ركارى رژێمى كۆماريی له‌ 14ى ته‌موزى 1958دا، بارودۆخى رۆژنامه‌گه‌ريی له‌ عێراقدا پێينايه‌ قۆناغێكى نوێوه‌، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا چه‌ندين رۆژنامه‌و گۆڤار به‌ جياوازى ئاڕاسته ‌و بۆچوونيانه‌وه‌ ده‌رچوون(بطي، 1970، ص 17 وبعدها). لقی كوردى حيزبى شيوعى عێراقيش ئه‌و بارودۆخه‌ى قۆسته‌وه‌ بۆ وه‌رگرتنى مۆڵه‌ت بۆ ده‌ركردنى رۆژنامه‌ى ئازادى به‌ ئاشكرا، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش هه‌وڵه‌كانيان خسته‌گه‌ڕ و له‌ مانگى نيسانى 1959دا مۆڵه‌ته‌كه‌ وه‌رگيرا(ره‌سوڵ، 2006، ل 79-80).

له‌ 1ی ئايارى 1959 دا يه‌كه‌مين ژماره‌ى (ئازادى) به‌ ئاشكرا ده‌رچوو. له‌ سه‌ره‌تادا له‌ شارى كه‌ركوك دوازده‌ ژماره‌ى لێ ده‌رچوو، پاشان گواسترايه‌وه‌ شارى به‌غدا كه‌ توانای هونه‌رى زياترى تێدابوو. له‌ سه‌ره‌تاى ده‌رچوونيشيه‌وه‌ نافيع يونس سه‌رنووسه‌رى بووه‌(ده‌باغ، 2000، ل60)، ئيدى تاكۆتاييه‌كانى ساڵى 1961 ئه‌م رۆژنامه‌يه‌ به‌رده‌وام بوو، كه‌ له‌ ميانه‌ى ئه‌و ماوه‌يه‌ى كاركردنيدا بابه‌تى زۆرى ده‌رباره‌ى ژيانى كۆمه‌ڵايه‌تى و ئابورى و سياسى كورد نووسيوه‌، هه‌روه‌ها بايه‌خى زۆرى به‌ خه‌باتى نه‌ته‌وه‌يى كورد داوه‌.