ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 

 

د.فه‌ره‌یدون عبدالرحيم عبدالله

زانکۆی سەلاحەددین - هەولێر

 

پ.ی.د.سامان حسين ئه‌حمه‌د

زانکۆى سلێمانى

 

بةشي سيَيةم

 

. مێژووی خەباتی نەتەوەیی کورد لە روانگەی رۆژنامەی ئازادی دا

بەو پێیەی ئەم رۆژنامەیە وەک باسکرا زمانحاڵی پارتێکی سیاسی هەڵگری بیرو باوه‌ڕی مارکسی لینینی بووە و روونیشە کە ئەو بیرو باوەڕە لێکدانەوەی تایبەتی بۆ رووداوە مێژووییەکان هەیە، بۆیە ئەم رۆژنامەیەش زیاتر لە روانگەی لێکدانەوەی مێژوویی مارکسییانەوە روانیویەتییە ئەم لايه‌نه‌ى مێژووی کورد و لە چوار چێوه‌يه‌كى ئایدیۆلۆجییەوە و وەک بەشێک لە ململانێی چینایەتی و شەڕی دژ بە ئیستیعمار تەماشای کردوون.لە راستیدا بە پێی ئەو بابەتانەی کە لە ژمارەکانی ئەم رۆژنامەیەدا دەربارەی خەباتی نەتەوەیی کورد بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ دەردەکەوێت، كه‌ ده‌ستپێكی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد به‌ لای ئه‌وانه‌وه‌ لەسەردەمی ئیتیحاد وتەرەقییەوە ده‌ست پێده‌كات، چونكه‌ له‌ باسی مێژووى ئه‌م خه‌باته‌دا له‌ رووداوەکانی ئەم بزووتنەوەیە ده‌ستی پێكردووه‌ ، بۆیه‌ پێدەچیت بەلای ئەوانەوە لەوێوە ئەو خه‌باته‌ دەستی پێکردبێت، چونکە بە پێی بۆچونی مارکسی ئەمجۆرە خەباتە بەشێکە لە خەباتی بۆرجوازی و له‌گه‌ڵ دەرکەوتنی ئەو چینه‌ دەستپێدەکات(عه‌لی، 2004، ل ل 109 - 122). لەم بارەیەشەوە ئەم رۆژنامەیە ئاماژەی بەوە کردووە کە دوای ئەوەی بزوتنەوەی بۆرجوازی لە دەوڵەتی عوسمانیدا دەرکەوت و گیانی نەتەوەیی لە ناو نەتەوەکاندا بوژایەوە ،زۆر لە رۆشنبیرانى کورد وەک رۆشنبیرانى عەرەب و ئەرمەن چوونە ریزی ئیتيحاد و تەرەقییەوە(4)، كه‌ هەڵگری ئاڵای بۆرجوازی نیشتیمانيی بوو و لە زۆربەی بۆرجوازە تورکەکان پێکهاتبوو و هەوڵی كاركردن به‌ دەستوری بۆ ده‌وڵه‌تی عوسمانی و دامەزراندنی سيسته‌مى لامەرکەزی لە هه‌رێمه‌كانى ژێر دەستی عوسمانی دەدا، بەڵام دوای سەرکەوتنیان هەر زوو لەو باوەڕانە پاشگەز بوونه‌وه‌ و کەوتنە چەوساندنەوەی گەلە ناتورکەکان، کە کورد یەکێکیان بوو، بۆیە کورد درێژەی بە خەباتی خۆی دا ئەمجارەیان دژی بۆرجوازی شۆڤینی تورکی(ئازادى، ژ6 ، 7ى حوزيرانى 1959). بە پێی ئەم دەربڕینەش بێت خەباتی نەتەوەیی کورد، واتا خەباتی بۆرجوازی کوردی لە چوارچێوەی خەباتی بۆرجوازی دەوڵەتی عوسمانی و بەدیاریکراویش تورکی دەردەکەوێت، کە دواتریش دوای ئەوەی ئیتیحاد وتەرەقی دەست بە چەوساندنەوەی کورد دەکەن ئیتر کورد دژ بە بۆرجوازی شۆڤێنی تورک درێژە بەم خەباتە دەدەن واتا خەباتێکی سەربەخۆی دەستپێکردووە.

لە درێژەی ئەم باسه‌دا ئه‌وه‌ خراوه‌ته‌روو، كه‌ دوای ئه‌وه‌ی جەنگی یه‌كه‌می جیهانیی کۆتایی هات، وڵاتە ئیستیعمارییەکان دەوڵەتی عوسمانیيان دابەشکرد، کوردیش کە زانی رووی داگیرکەران لە هەردوو لایە)مەبەست لە تورک و کوردە(،دوای بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆی نەکەوت، بەڵکو شانبەشانى گەلی تورک کەوتنە خەبات لە دژی ئیستیعمار بۆ رزگارکردنی تورکیا لە چنگی داگیرکەران و یەکەم سوارە کورد بوو كه‌ لە پێش هەمووان چووە ناو ئیزمیرەوە و بە تێکۆشانی هەردوولا تورکیا رزگار کرا (ئازادی، ژ٦، ٧ی حوزەیرانی ١٩٥٩).

ئەم رۆژنامەیە لە بارەی مێژووی خه‌باتى نەتەوەیی کوردەوە ئاماژە بەوە دەکات کە ئیستیعمار ئەم جووڵانه‌وه‌ى تێکشکاندووە و پارچە پارچەی کردووە و لە دوای جەنگی یەکەمی جیهانییەوە نەیهێشتووە كورد دەوڵەتی سەربەخۆی هەبێت، هەر ئەویش بووە پیلانی بۆ روخانی کۆماری کوردستان لە رۆژهه‌ڵاتی كوردستان دا(5) داڕشتووە، هەروەها هاندەری سیاسەتی سەرکوتکردنی کورد بووە لە عێراق و تورکیا و ئێران ، پەیمانی بەغداد تەنها لە دژی عەرەب نەبووە، بەڵکو بۆ درێژەدان بە پارچەپارچەیی کوردیش بووە و هەر لەم سۆنگەیەش بۆ بەربەستکردنی دامەزراندنی قەوارەی کوردیی هەوڵی بەربەستکردنی پێشکەوتنی پیشەسازی وئابوری کوردستانى داوە (ئازادی، ژ30 ، ١٠ی تشرينى دووه‌مى ١٩٥٩).

لە پاڵ راڤەکردنی بۆ مێژووی ئەم پرسە، هاوکات ئەم رۆژنامەیە گرنگی بە وردەکاری و گێڕانەوەی چەند روداوێکی مێژوویی خەباتی نەتەوەیی کورد داوە، بۆ نمونە، بابەتێکی دەربارەی شٶڕشی کورد لەدژی ئینگليز بڵاوکردۆتەوە لە ژێر ناونیشانی (شۆڕشى ١٩٢٠ و نەتەوەی کورد)، تیایدا، هەوڵدراوە ئەوە بخرێتە روو کە جگە لە شۆڕشەکەی شێخ مەحمود لە نێوان ١٩١٩ تا ١٩٢٧ دژ بە ئینگلیزەکان هاوکات بەر لەوەی شۆڕشی 1920 لە ناوچە عەرەبییەکانى عێراق دژ بە ئینگلیزەکان ئەنجام بدرێت (6)، ساڵی 1919 لە چەند شوێنیکی کوردستاندا وه‌كو ناوچەکانی زاخۆ و ئامێدی و مزوری و ئاکرێ ڕاپه‌ڕين دژی ئینگلیزەکان سه‌ريانهه‌ڵداوه‌(7) کە بەشێک نەبوون لە شۆڕشی ١٩٢٠ی عێراق، بەڵکو ڕاپه‌رينى سەربەخۆی کوردان بوون لە پێناو مافەکانی کورد دا، لە درێژەی باسەکەشدا هۆکاری سەرنەکەوتنی ئەو شۆڕشانە بۆئەوە دەگێڕێتەوە کە یەک سەرکردەیان نەبووە، هەروەها سەرکردەکانی ڕاپه‌ڕينه‌كان له‌ رووى سياسيه‌وه‌ لێهاتوو نەبوون وبێهێز و کەم تێگەیشتووبوون، هاوکات شۆڕشه‌كان ناوەڕۆکێکی دیموکراتیان نەبووە(ئازادی، ژ٩، ٥ی تەمموز ١٩٥٩).لە ژمارەیەکی تریشدا یادی سێ ساڵەی کۆچی دوایی شێخ مەحمود دەکاتەوە و وەک نیشتمانپەروەرێکی گەورەی کورد باسی دەکات، کە لە عێراق بە کورد وعەرەبەوە بە چاوی رێزەوە دەڕواننە یادەکەی و دەڵێت : دوژمنێکی سەرسەختی ئینگلیز و ئیستیعمار بووە، دواتریش وردەکاری بەشێک لە رووداوەکانی شۆڕشەکەی باس دەکات(ئازادی، ژ٢٠، 14ى تشرينى يه‌كه‌مى ١٩٥٩).

لە ژمارە (1)ی رۆژنامەکەشدا بابەتێکی دەربارەی پێشوازیکردنی دانیشتوانی کەرکوک لە بارزانییەکان(8). بڵاوکردۆتەوە کە تیایدا دەڵێت: ئەو رۆڵە بارزانییانە چواردە ساڵ لەمەو بەر چەکیان به‌رانبه‌ر ستەمی ئیستیعمار و کۆنەپەرستی هەڵگرتبوو و دواتر ناچاربوون روو بکەنە سۆڤیەت و دوازدە ساڵ لەوێ وەک کوڕی باوکیان بژین (رۆژنامەی ئازادی، ژ١، ١ی ئایاری ١٩٥٩)، لە ژمارە(7)یشدا بابەتێکی بە ناونیشانی (شۆڕشی بارزان وەک جەنابی شێخ ئەحمەد بارزانی ئەیگێڕێتەوە) بڵاوکردۆتەوە، ئەم بابەتەش بریتییە لە چاوپێکەوتنی نوێنەری رۆژنامەکە لە شاری کەرکوک لە گەڵ شێخ ئەحمەد دا کە تیایدا لە میانەی وەڵامدانەوه‌ی پرسیارەکانی ئەو نوێنەرەوە، شێخ ئەحمەد ورده‌کاری بزوتنەوەکانی بارزان هەر لە ١٩٣٠ەوە دەگێڕێتەوە(ئازادی، ژ٧، ١٤ ی حوزەیران ١٩٥٩). لە ژماره‌يه‌كى ديكه‌شدا ئەم رۆژنامەیە بابەتێکی تەرخانکردووە بۆ قسەکردن لەسەر لە سێدارەدانی شۆڕشگێرانی شۆڕشی ساڵی ١٩٢٥ لە باكورى كوردستان و بە ناونیشانی(یادی شەهیدەکانی شۆڕشی ١٩٢٥ ی کوردستانی تورکیا) (ئازادی، ژ٦، ٧ی حوزەیران 1959 ). هەروەها ئەم رۆژنامەیە بابەتێکی دەربارەی لە سێدارەدانی چوار ئەفسەرە كورده‌كه‌ بڵاوکردۆتەوە، کە دەڵێت:" ١٩ی ئەم مانگە رۆژێک بوو خاوەنی پایەیەکی بەرزە لە خەباتی نەتەوەیی کوردا لەو رۆژەدا مۆرێکی تری عار و نەنگ نرا، بە ناوچەوانی ئیستیعمار " لەم بابه‌ته‌دا بەرێز و ستایشێکی زۆرەوە باس لەو چوار ئەفسەرە دەکات وباسی ئەوە دەکات دوازدە ساڵ لەمەو بەر عزەت عەبدولعەزیز و مستەفا خۆشناو و خەیروڵڵا عەبدولکەریم و محەمەد مەحمود لە سێدارە دران ئەمانە کە زۆر بێباکانە لەساڵی ١٩٤٥دا چونە بارزان و لایاندایە پاڵ شۆرش و دواتر چونە کۆماری کوردستان لە مه‌هاباد، بەڵام دوای ئەوەی بارزانییەکان روویانکردە سۆڤیەت ئەوان هاتنەوە عێراق و دەستگیرکران و لە سێدارەدران (ئازادی، ژ٨، ٢٨ی حوزەیران ١٩٥٩).

راستییەکەی ئەگەر بڕوانینە چۆنییەتی مامەڵەکردنی ئەم رۆژنامه‌يه‌ لە گەڵ ئەو روداوانەدا، دەردەکەوێت کە تەنها چەند بابەتێکی لە خەباتی نەتەوەیی کورددا باسکردووە و دەستی بۆ بەشی زۆری جومگەکانی نەبردووە، بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا بابەتی هەستیار و گرنگی رەوتی مێژووی خەباتی نەتەوەیی کوردى وروژاندووە و تاڕاده‌يه‌كى زۆر هەوڵی داوە راستییەکان بخاتە روو و رۆڵی کەسایەتییە نەتەوەیی و شۆڕشگێڕەکانی کورد بەرز بنرخێنێت، هاوکات ئەوە بەروونی دەردەکەوێت، کە لە کاتی گێڕانەوەی ئەو رووداوانەشدا ئەم رۆژنامەیە ئایدیۆلۆجییانە مامەڵەی کردووە و هەوڵی داوە سەرجەم رووداوەکان ببەستێتەوە بە کێشەی ئیستیعمار ودژە ئیستیعمارییەوە.

٤ . هەڵوێستی ئازادی به‌رانبه‌رخەباتی نەتەوەیی کورد لە ماوەی ساڵی ١٩٥٩ دا

سەبارەت بە شێوازى خەبات و رۆڵی کورد لەو ماوەیەدا، رۆژنامەی ئازادی لە چەند روویەکەوە هەڵوێستی خۆی دەربڕیوە، لەوانە یەکێک لە هەڵوێستەکانی ئەوە بوو کە کورد لە خزمەت شۆڕشى14ى ته‌مموزى 1958 دا بن و هەوڵی پاراستنی بدەن کە لەم رووەوە ئەم رۆژنامەیە زیاتر وەک زمانحاڵی حکومەت و شۆڕشەکە دەردەکەوت و داوای لە کورد دەکرد بە هەموو جۆرێک شۆڕش ودەسکەوتەکانی بپارێزن، بۆنمونە هەر لە ژمارە (1)دا ولە بابەتی پێشوازیکردن لە بارزانییەکاندا، لە گوتارێکدا کە میرحاج ناوێک داویەتی، لە کۆتاییدا دەڵێت :"ئێستاش هاتنەوە ئامانجیان تەنها پاراستنی جومهوریەتە پەیمان دەدەن تا دوا دڵۆپی خوێنیان جومهوریەتە دیموکراتەکە ودەسکەوتەکانی بپارێزن"(ئازادی، ژ1، 1ی ئایار ١٩٥٩). جێی باسه‌، كه‌ رژێمی کۆماری لە عێراقدا دوای هاتنه‌سەرکاری هەندێ هەنگاوی پۆزەتیڤانەی بەرانبەر دۆزی کورد و سەرکردایەتی جووڵانەوە رزگاریخوازەکەی هاویشت، وەک هەڵوەشاندنەوەی ئەو فه‌رمانی لە سێدارەدانەی کە پێشتر لەلایەن رژێمی پاشایەتییەوە بۆ مستەفا بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی یه‌كگرتووی کوردستان دەرچووبوو (البارزاني، 2002 ، ص21). ئەو هەنگاوەش زەمینەیەکی لەباری رەخساند و لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨ دا مستەفا بارزانی کە پەنابەری یەکێتی سۆڤیەت بوو، گەڕایەوە بەغدای پایتەخت و لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بەگەرمی پێشوازی لێکرا، لە کاتێکدا جەماوەرێکی بەرفراوان بە کوردو عەرەبەوە ئامادەی رێوڕه‌سمی پێشوازییەکە بوون (بادي، ٢٠٠٥، ص ص٥٧-٦٢).هەروەها لە بابەتێکی تردا هاتووه‌ : میللەتی کورد لەبەر ئەوەی ساڵەهای ساڵە لە ژێرباری گرانی حوکمی رەشی دیکتاتۆریەتی ئیستیعمارو کۆنەپارێزی دەناڵێنن، زۆر بەتەنگی پاراستنی ئەو دیموکراتیەتەوەیە کە شۆڕشی ١٤ی تەمموز دەستیخستووە و زۆر باش ئەزانێ کە دیموکراتیەت گرنگترین مەرجی مسۆگەرکردنی ئامانجەکانی خەباتی خوێناوی ئەم چەند ساڵەیەتی، میللەتی کورد لە بەرئه‌وه‌ى بۆ یەکەمجارە كۆماری عێراق گەلێک لە مافەکانی پێداوە، بۆیە هەمیشە ئامادەی فیداکاری و خۆبەخشییە بۆ پاراستنی و پێشەوەبردنی (ئازادی، ژ5، ٣١ی ئایار ١٩٥٩). له‌ راستیدا دوای شۆرشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨، رژێمی نوێ دەستووری کاتی دەوڵەتی راگەیاند و لە مادەی (٣) ی دەستورەکەشدا هاتبوو: "عەرەب و کورد لە نیشتیمانەدا هاوبەشن" (الوقائع العراقیة‌، العدد ٢، ٢٨ تموز ١٩٥٨).

لە لایەکی ديكه‌وه‌ یەکێکی تر لەو پرسانەی کە (ئازادی) زۆر جەختی له‌سه‌ر كردۆته‌وه‌ لە خەبات و کۆششی کورد لەو ماوەیەدا، پاراستنی یەکڕیزی نیشتیمانی عێراق و برایەتی نێوان کورد و عەرەب و هەروەها پتەوکردنی پەیوەندی پارتی ديموكراتى یەکگرتوو، کە ئەوکات تاکە پارتی کوردی سەر شانۆى سیاسی بوو لە گەڵ پارتە سیاسییەکانی تردا و بە تایبەتیش لە گەڵ حیزبی شیوعی دا ، لەم رووەشەوە لە یەکێک لە ژمارەکانیدا دەڵێت: میللەتی کورد دەستی باڵای هه‌بووە له‌به‌ربه‌ره‌كانێی حوکمی رەشی ئیستیعماری و نۆکەرەکانی ولە سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ ی تەمموز(ئازادی، ژ٥، ٣١ی ئایارى ١٩٥٩)، ئه‌وه‌بوو هه‌ر دوای سەرکەوتنی شۆرشی ١٤ی تەمموز، پارتی دیموکراتی کوردستان چەندین شاندی لە شارو شارۆچکەکانی کوردستان رێکخست، ئەوە بوو شاندی کوردستان بەرەو بەغدا بەرێ کەوت، لەوێدا سەرۆکی شاندەکە (برایم ئەحمەد) لە خوێندنەوەی وتارێکیدا لەبەردەم وەزارەتی بەرگری، پشتگیری گەلی کوردستانی بۆ شۆڕش و رژێمی کۆماریی راگەیاند(طالباني، ١٩٧١، ص ص٢٧٩-٢٨٤).

دواتر هه‌ر له‌و بابه‌ته‌دا ده‌ڵیت: بۆیە تێدەکۆشن بۆ چەسپاندنی بەرەی یەکێتی نیشتیمانیی، چونکە تاكه‌ رێگایە بۆ پاراستنی ئازادی و سەبەخۆیی و رزگاربوون لە ئیستیعمار(ئازادی، ژ٥، ٣١ی ئایارى ١٩٥٩). شايه‌ني باسه‌، (بەرەی یەکێتی نیشتمانیى) ‌لە کۆتایی شوباتی ١٩٥٧دا پێکهێندرا بوو، کە چوار حيزبی ئۆپۆزیسیۆنی لە خۆگرتبوو: حيزبی نیشتمانی دیموکراتی، حيزبی سەربەخۆیی، حيزبی شیوعی عێراق و حيزبی بەعسی عەرەبى سۆسیالیست (حمیدي، ١٩٨٠، ص٢٣٨). دوای رووخانی رژێمی پاشایەتیش، لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٨ دا حيزبی شیوعی داوای زیندووکردنەوەی ئەو بەرەیەی دەکرد بۆ ئەوەش وای پێویست کرد کە پێوەندی لەگەڵ پارتی دیموکراتی یه‌كگرتووی کوردستان لە رووی رێکخستن و ئامانج و هەڵوێست و پێوەندی دووقۆڵییەوە، دەستنیشان بکرێت و هیچ گرفتێک لە نێوانیاندا نەمێنێ و پەرە بە شێوازی کارکردنی نێوانیان بدەن(دان، ١٩٨٩، ص١٧٧) ، ئەنجام لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٨ دا دوای وتووێژێکی زۆر و کۆبونەوەی دووقۆڵی هەردوو حيزب، هەردوولا پەیمانێکیان بەناوی (پەیمانی هاوکاریی) مۆرکرد. دوای ئەوەش لە کانونی یەکەمی ١٩٥٨ دا پارتی دیموکراتی یه‌كگرتووی کوردستان چووە نێو بەرەی یەکێتی نیشتمانیی (طالباني، 1971، ص١٧٢؛ البوتاني، ٢٠٠٧، ص٩٨-٩٩). دواتر حيزبی شیوعی له‌ رێگای ئه‌م رۆژنامه‌یه‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌ ئه‌و به‌ره‌یه‌ بپارێزێت وكورد له‌و به‌ره‌یه‌ نه‌كشێنه‌وه‌ ، ئه‌وه‌تا لە ژمارە (10) دا بابەتێکی بە ناونیشانی (هەر سەرکەوتو بێ ئاڵای شۆڕشی ١٤ی ته‌موز، شۆڕشی گەل وسوپا، شۆڕشی کورد وعەرەب)، بڵاوكرۆته‌وه‌، تیایدا هه‌وڵ دەدا ئەوە بخاتە روو کە شۆڕش و دەسکەوتەکانی چەندە لە خزمەتی عەرەبدان ئەوەندەش لە خزمەتی کورد دان ،بۆیە پێویستە کورد پێوه‌نديی باش وپتەوی لە گەڵ عەرەب هەبێت لە پێناو پاراستنی شۆڕشدا (ئازادی، ژ10، ١٢ی تەمموزی ١٩٥٩). لە یەکێکی تر لە ژمارەکانیدا بابەتێکی بە ناونیشانی(پاراستنی جومهوریەت) بڵاوکردۆتەوە، کە چەند ماده‌یەکی تێدایە، مادەی چوار بە ناوی برایەتی کورد و عەرەبەوەیە و تیایدا هاتووە: بەرەی یەکێتی نیشتیمانی هەوڵ دەدا بۆ بەهێزکردنی برایەتی هەردوو میللەتی کورد وعەرەب و کەمایەتییە نەتەوه‌ییەکانی ديكه‌ هەروەها تێدەکۆشێت بۆ مسۆگەرکردنی مافەكانی کورد بۆ ئەوەی میللەتی کورد مافی ئیدارەی زاتی وەربگرێت (ئازادی، ژ5، ٣١ی ئایاري ١٩٥٩).

لە ژمارە(30)شدا بە ناونیشانی (گەلی کورد هەمیشە هەڵگری ئاڵای یەکێتی پتەوی گەلانی عێراقە) بابەتێکی ديكه‌ى بڵاوکردۆتەوە، کە تیایدا باس لەوە دەکات هەوڵی زۆر لە ئارادایە بۆ لە خشتەبردنی گەلی کورد لە لایەن ئیستیعمارەوە و گۆڕینی بەلای خۆیاندا، بەڵام ئێمە دەزانین کە ئەم پلانانە نایگۆڕن، بە پێچەوانەوە هانیان دەدات دەست بەرداری کۆنەپارێزی بن و بەرەو پێشکەوتنخوازی بچن(ئازادی، ژ30 ، 10ى تشرينى دووه‌مى، ١٩٥٩).

لەبارەی پێوەندی نێوان پارتی و حیزبی شیوعی و رۆڵیان لە پاراستنی یەکڕیزیی و سەرخستنی ئەزمونی کۆماریدا، لە ژمارە (6) لە بابەتێکدا دەڵێت: ئیستیعمار هەموو قورسایی لەسەر كۆماره‌ دیموکراتەکەیە و دەیەویت یەکێتی هێزە نیشتیمانیيەکانی پەرت بکات، بۆیە ئەمڕۆ لە هەمو کاتێکی رابردوو پێویستترە کە حيزبمان، حيزبی شیوعی و پارتی دیموکراتى یەکگرتوی کوردستان، کە تاكه‌ دوو هێزی سیاسی رێکخراو ودیموکراتن لە کوردستانی عێراقدا وگەورەترین رۆڵیان هەیە لە پاراستن وپێشخستنی كۆمار دا، بە هەمو هێزیان هەوڵ بدەن بۆ بەهێزکردنی یەکێتيیان کە بەهۆیەوە دەتوانن کوردستانی عێراق بکەن بە قەڵای سەختی كۆماره‌كه‌مان، حيزبمان هەوڵی زۆری داوە لە رێكخستنی زەحمەتکێشانی کوردستانی عێراق لە پێناو مافەکانی گەلی کورد، هەروەها باس لەوە دەکات کە ئەوان زۆر رێز لە هەنگاوەکانی پارتی ديموكرات دەگرن لەوەی کە دانی بە رۆڵی مێژوویی حيزبی شیوعی ناوە (ئازادی، ژ6، ٧ی حوزەیرانی ١٩٥٩).

یەکێکی دیكه‌ لەو تەوەرانەی کە (ئازادی) کاری لەسەر کردووە، ئەوە بوو کە هەوڵی داوە خەباتى نەتەوەيی کورد بەو ئاقارەدا ببات کە سۆڤیەت بە تاکە فریاد رەس بزانن وا لە کورد بگەیەنێت کە تاکە دۆستی خەباتی ئەوان سۆسیالیزمە وئیستیعمار و بلۆکی سەرمایەداریش دوژمنی سەرسەختی خەباتی نەتەوەیی کوردە، لەم رووەشەوە بابەتێک بڵاوبكاته‌وه‌ بە ناونیشانی (دوژمنی گەلی كورد کێیە)، تیایدا باسی ئەوە دەکات كه‌ لەکاتێکدا لە سایەی شۆڕشی ١٤ی تەمموزدا لە هەنگاوناندان بەرەو سەرفرازی یەکجاری، وڵاتە ئیستیعماریەکان شین و رۆڕۆ بۆ کورد دەکەن و خۆیان بە فریاد رەسیان دەزانن و پێیانوایە کورد فەوتا(ئازادی، ژ٣، ١٧ی ئاياری ١٩٥٩). دواتر بابەتێک بە ناونیشانی (ئەی دۆستەکانی کورد کێن) بڵاو دەکاتەوە کە تیایدا هەوڵ دەدات بە کورد بڵێت ئەوەی دۆستی کورد وگەلانی ژێرده‌سته‌يه‌، یەکێتی سۆڤیەتە، کە وڵاتانی ئیستیعمار هەوڵدەدەن پێچەوانەکەی پێشان بدەن(ئازادی، ژ4، ٢٤ی ئاياری ١٩٥٩).

لەبابەتێکی دیكه‌دا کە بەناونیشانی(مەسڵەحەتی کورد لە دیموکراتیدایە)، هەوڵدەدات ئەوە روون بکاتەوە کە چۆن ئیستیعمار و وڵاتە کۆنەپارێزەکانی ناوچەکە هەوڵی لە باربردنی شۆڕشی عێراق دەدەن و هەوڵدەدەن کوردیش بخەنە چوارچێوەی ئەو هەوڵانەوە، بەڵام کورد لە ئەزموونی خۆیەوە بۆی دەرکەوتووە کە ئیستیعمار ونۆکەرەکانی و هەموو دوژمنانی دیموکراسی بە سەرکوتکردنی جوڵانەوەی میللەتان توانیویانە حوکمی خۆیان بسەپێنن و لەم رووەشەوە بۆردومانەکانی سلێمانی و بازیان وئەو هەموو کوێرەوەرییەی لە ژێر سایەی حکومەتی رووخاودا توشی هاتووە و لە ناوبردنی كۆماره‌كه‌ی قازی محەمەد و کوشتارەکانی تورکیا لە سەر دەستی کەمالییەکان و کردەوە ناپەسندەکانی سوپای عەبدولناسر بەرانبەر کوردانی سوریا کە هەموو مافەکانی لێزەوتکردون وبەسەدانی لێخستوونە زیندانەوە، ئەمانە هەموو بەڵگەی ئەوەن کە دوژمنانی دیموکراتیەت، دوژمنی باوەکوشتەی گەلانی ژێردەستەن کە گەلی کورد یەکێکە لەو گەلانە (ئازادی، ژ٥، ٣١ی ئایارى ١٩٥٩).

جگە لەو بابەتانە، ئەم رۆژنامەیە بایەخی داوە بەو بەرهەڵستییانەی کە لەلایەن ژماره‌یه‌ك کورد دژی کۆمار ئەنجام دراون، کە پێچەوانەی رژێمى کۆماری بیریان کردۆتەوە بە خەباتى نەتەوەیی کورد باسکراون، بەڵام ئەم رۆژنامەیە وەک یاخی بوون وهەوڵی چەند دەرەبەگێکی سەر بە رژێمی روخاوی پاشایەتی باسیان دەکات، لەوانەش گەمارۆدانی سیدەکان و شەڕی شێخ رەشیدى لۆلان و مەحمودی خەلیفە سەمەد، کە بە چەتە ناوی بردوون، پەیامنێری رۆژنامەکە چاوپێکەوتن لە گەڵ حەسەن حاجی تایه‌ر کە ئەندامی ئەو شانده‌ بووە كه‌ چۆتە لایان لە سیدەکان ئەنجام دەدات ، پرسیاری رۆژنامەکە دەڵێت: بە رای ئێوە ئەو چەتانە چۆن یاخی بوون و دەستیان داوەتە چەتەیی، لە وەڵامەکەشیدا وەک پیاو ونۆکەری پاشایەتی وەسفیان دەکات کە چاویان بە دەسکەوتەکانی شۆڕش هەڵنایەت (ئازادی، ژ٣، ١٧ی ئايارى ١٩٥٩).

له‌ راستیدا ئه‌مانه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ خاوەن موڵکەکانی کوردستان بوون كه‌ زۆر بەیان لایەنگری رژێمی پاشایەتی بوون، بۆیە رژێمی کۆمارییان بەمەترسی و ‌هەڕەشە بۆ سەر بەرژەوەندییەکانیان دەزانی، بەتایبەت دوای دەرکردنی یاسای چاکسازی کشتوکاڵی (سەبارەت بەو یاسایە بروانە:الوقائع العراقیة، العدد ٤٤، ٣٠ تموز ١٩٥٨) کە ئەو چینە بە تووندی دژی جێبەجێکردنی یاساکە وەستانەوە (الحاج، ١٩٩٤، ص٣٠). شێخ رەشیدی لۆلانیش یەکێک بوو لەو خاوەن موڵکانه‌ی کە لە کوردستاندا دژی ئەو یاسایە بوون، لەهەمان کاتیشدا ناوبراو دوژمنایەتی کۆنی لەگەڵ بارزانییەکاندا هەبوو و پێوەندییەکی پتەویشی لەگەڵ ئێران و تورکیاشدا هەبوو (أشریان، ١٩٧٨، ص٧٢)، لەبەرئەوەی ناوبراو رابەری روحی عه‌شيره‌تى برادۆست بوو لە کوردستانی باشوور و ژمارەیەک شوێنکەوتەی لە کوردستانی رۆژهەڵات و باکوریشدا هەبوو، ناوچەکەشیان هاوسنوور بوو لەگەڵ توركيا و ئيران، بۆیە پێوەندیکردنی بەو دوو حکومەتە سەخت نەبوو، لەوکاتەشدا هەردوولا هاوکاری مادی و مەعنەوییان پێشکەشکرد و هانیاندا بۆ جووڵانه‌وە دژی رژێمی کۆماریی لە عێراقدا (البارزاني، ١٩٨٦، ص ١٢٢)، ئەوەبوو لەسەره‌تای مایسی ١٩٥٩ دا، شوێنکەوتووانی شێخ ره‌شیدی لۆلان هەڵسان بە گەمارۆدانی بنکەی بەرگری میللی سیدەکان و لەماوەیەکی کەمدا سەرجەمیان دەستگیرکردن، تەنانەت رێگەی (سەری بەردی)یشیان کۆنترۆڵ کرد، بۆ ئەوەی رێگە بگرن لە گەیشتنی یارمەتی حکومەت بۆ ئەو هێزەی لە ناوسیدەکاندا گەمارۆ درابوون، بۆ دەربازبوون لەو بارودۆخەش عه‌بدولکەریم قاسم داوای هاوکاری لە مستەفا بارزانی کرد، ئەویش توانی هێزێکی گەورە پێکبهێنێ و لەماوەی دوو رۆژدا ئەو جووڵانەوەیە کۆنترۆڵ بکات، لە ئەنجامیشدا شێخ رەشیدی لۆلان رایکردە ئێران (عبدالرضا، 1970، ص١٠٥؛ ادامسن و فتح اللە، ١٩٩٩، ص٢٠١).