ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

عەبدول مەسیح سەلمان سوور

پیشەكی

ناوی تەواوی ئەحمەد مستەفا لە بنەمالەی بەناوبانگی كۆیەی حەویزیە، لە 8/1/1920 لە شاری كۆیە لەدایك بوە وە مێژووی لە دایك بوونی دەگەرێتەوە بۆ باوكی كە خویندەوار بوو، لەكات و وەختی خۆی مێژووی لەدایك بوونی مندالەكانی توماركردوە.

دلزار كە چاوی هەلهێناوە لەم دونیایە لە ژینگەیەكی خوش وجوان بوە لە مالەكەیاندا كرەپڕبو لە درەختی بەهاو بەبەر لەگەل جۆرەها گول وگیای بۆن خۆش، جگە لەمەش لەشیوی رەزانی كۆیە دوو باغیان هەبو بەشەمە وئومەر خوچان ناودەبران، كە ئەوەی دوایی سەیرانگایەكی قەشەنگی شاری كۆیە بو وەرووباری گچكەی كۆیە بەو شێوە بەخوڕە خوڕ دەرۆیی كەلە جۆرەهاكانی پێكهاتبو كە سەرەكیەكەیان كانی بەناوبانگی حەماموك بو، جگە لەوەی باغ ورەزەكانی دەوروپشتی ئاودەدات كە بەدرێژایی چەند كیلۆمەترێك دەبن، دانیشتوانی شارەكەش سوودیان لی وەردەگرت بۆ ئاو خواردنەوە كەراستەوخۆ بە بۆریەكی گەورە لەسەرو چاوەكە راكیشرابو ودابە شكرابو بەسەرمالەكاندا، بەلام لەو سالە وشكانەی دواییدا بەشی زۆری ئەو كانیانە وشك بون یان ئاوەكەیان كەم كردوە، وەهەر بۆیە بیركراوە بەلێدانی بیری قۆل یان پرۆژەی ئاو دابین كردن بۆً شار لە زێی گچكە.

ئەو رووبارە گچكەیە كەوتبوە روژهەلاتی شارەكە، بەلام ئێستا ولەبەر فراوان بوونی بۆلای چیای هەیبەت سولتان شیوەكە كەوتوتە ناوەراستی كە جوانی بەخشیوە لەگەل باغ ورەزەكانیدا بۆ ناوچەكە وە ئەو جوانیە وای لە شاعیران كردبو كە هەلبەستەكانیان بهوننەوە بۆجوانی سروشتەكە ... جگە لە مەیدانی بەهارەكەی حاجی قادر، ماموستا كریم شارەزاش وا باسی دەكات:

شاری كۆیە، خاكی پاكی خۆش هەوار

تۆی بەراستی جەننەتی پەروەردگار

چەند جوانە دیمەنی باغ ورەزت

یاخو چاوەندازی مێرگ ومێوغوزار

وەلەلایەكی تریشەوە دلزاری شاعیر لە ژینگەیەكی تر ژیاوە كە ئەویش زیاتر هانی داوە بۆ فێربوون وشیعر دانان كە ئەویش ژینگەیەكی ئەودەبی وشاعیرانە بوە، وە باوكی زور شیعرو داستانی فارسی خۆشیان بۆ دەخوێندنەوە كە راستەوخۆ دەیكردن بەكوردی. لە خێزانەكەیاندا شاعیری باشی لێ هەلكەوتوە وەك ئەمین ئاغا (ئەختەر) كە باوكیشی شاعیربو بە ناوی (قاصد).

دەیوەخانی ئەختەر هەمیشە بە رێكوپێكی جێگای كۆبونەوەو كۆربەستن بوە وە گۆرانی ومەقامی خۆشیان تیداگوتوە بە تایبەتی مەقام بیژی ئەوسای شاری كۆیە.

وەلەم ژینگەیەدا جگە لەو كەڵە شاعیرەی كە باسی دەكەین لە خێزانەكەیدا جگە لەخۆی برایەكەشی مامۆستا كریم شارەزای شاعیرو نووسەر ولێكولەری لێ هەلكەوتوە لەگەل خوشكی فریشتە وئازادی كوری كە ئەوانیش شاعیرن.

باری خوێندنی/ خوێندنی سەرەتایی لە سوختەخانە بوە وە قوتابخانەی سەرەتایی تەواو كردوە وە لە قۆناغی ناوەندی خویندوە، بەلام خوێندنەكەی تەواو نەكردوە وە تووشی بە تووشی سیاسەت بوە وەخۆی لە رێزی حیزبی شیوعی عیراقیدا گرتوو كە تا ئێستاش شانازی پیوە دەكات، وەهەر بۆیە تووشی گەلێ دەردەسەری بوە لە زیندان و دەربەدەری وخۆشاردنەوە لە زەمانی حكومەتی پاشایەتی ئەو ساكە ... دەستی داوەتە خویندن وخۆ فێركردن و بایەخیكی تایبەتی داوە بەزمانی عەرەبی وە زۆر شتی خویندوتەوە بگرە هەر لە هەزارو یەك شەوە (ألف لیلە ولیلە) تا بەرهەمەكانی جورجی زیدان و رۆمانەكانی ئەوسەردەمە وە بەمە زۆر باش فێری عەرەبی بوە وەدەستی دایە خویندنی شیعرەكانی جاهیلی وئەندەلوسی وبارودی وحافز ابراهیم و احمد شوقی وزەهاوی ورەصافی .. وە هەروەها لە نەوەی خۆیدا شیعرەكانی سیاب وبلند الحیدری وعبدالوهاب البیاتی وە جەواهیری گەلیكی تر كردبویە خوراكی خۆی.

هەروەها دەستی داوە خویندنی ئەدەبی كوردی وە ئەو بەرهەمانەی كە دەستی دەكەوێت ئەو ساكە زور تام وچێژی لێ وەرگرتونە وەك دیوانی نالی وسالم و حاجی قادر وشیخ رەزای تالەبانی و وەفایی وتاهیر بەگ وزۆری تر كە ئەمانە هاندەرێكی باش بوونە بو راكێشانی بۆ جیهانی شیعر كە هەردەم ئاواتی ئەوە بو رۆژێك لە رۆژان ببێتە شاعیر وە لە ئەنجامدا ئەو كەڵە شاعیرەی لێ دەرچو. وە لەگەل دلداری شاعیری (ئەی رەقیب) كە دوست و هاوڕێی یەكتربون هەمیشە پێكەوە رۆژانی خویان بەسەر بردوە وە نامەیان بە شیعر بۆ یەكتر نوسیوە، بەڵام بەداخەوە دلدار بەنەخۆشیەكی كت وپڕ وەلە تەمەنێكی (30) سالیدا كوچی دوایی كرد.

لە ئەدەبی جیهانیدا زور رۆمان و بەرهەمی ئەو ساتە خویندوتەوە لە ئەدیب و نووسەری هەرەگەورەكانی جیهان وەكو گوگول وپوشكین وتولستوی و دیوستوفكی وچیخوف وغوركی وشولوخوف كە زیاتر بەهرەی نووسین و شیعری بوُ هاتوە وەتاكو ئێستاش رۆژانە چەند ساتێك خۆی خەریك كردوە بە خوێندن ونووسین, جگە لەوەش زۆر لە پەیامنێرانی گۆڤار و روژنامەكان جاروبار دیداری لەگەل دەكەن كە تا ئێستاش هەمو شتێكی ژیانی لەبیر ماوە وەبەم بۆنەیەوە هیوای تەمەن دریژی ولوش ساغی وتەندروستی باشی بۆ دەخوازین.

 

نووسەر لەگەل هاورێ دلزار

ژیانی روژنامەوانی/ لە سالی 1955 وە لەكاتی خۆشاردنەوە لە كەركوك لەگەل كاكەی فەلاحی هاورێی توانیان روژنامەی ئازادی بە نهینی دەربكەن تاكو شورشی (14) تەموز وە پاش شورش هەر لە هەمان روژنامە ئیشی دەكرد كە بە ئاشكرا دەردەچو، وەلە هەمو وەختەكانیدا لەگەل ئەدەبیاتی حیزبی شیوعی عیراقی ئیشی كردوە بگرە هەر لە رۆژنامەی ئازادی وگریق الشعب وبیری نوێ والپقافە الجدیدە ورسالە العراق بەرێكوپیكی كارو چالاكیەكانی بەسەر بردوە وەلە شاخا لەگەل ئەدیبەكانی یەكیتی نیشتمانی كوردستان توانیان یەكیەتی ئەدیبانی كوردستان پیك بینن وە گۆڤاری (نووسەری كوردستان) بەچاپ بگەیینن.

لەگەل ریكخراوە پیشەییەكان/ پاش شورشی (14) تەموز بوە ئەندامی یەكیەتی نووسەرانی عیراق بە سەرۆكایەتی محمد مهدی الجواهری وە ئەندامی ئەنجومەنی ئاشتی عیراقی بەسەرۆكایەتی عزیز شریف كە هەردووكیان دوستی نزیكی میللەتی كورد بون، جگە لە ئەندامیەتی لە جورەها ریكخراوەكانی ئەدەبی تردا لە كوردستان وعیراق و سوید دا.

خولی سیاسی/ لە چەند خولیكی سیاسیدا بەشداری كردوە لە موسكو وصوفیا لەگەل هاوڕێكانی لە حیزبە شیوعیەكان و سوشیالیستەكانی جیهانیدا وە دبلومی مێژووی وبزوتنەوەی كریكارانی جیهانی بەدەستهیناوە وە بوە مامۆستای ئەو بابەتە لە قوتابخانەی حیزبی شیوعی عیراقی لە دەرگەلە لە سالانی 1972 – 1973 وە بەسەركەوتوویی وانەكەی وتوە.

رێزلێنان/ رێزی زۆری لێگیراوە لە مەیدانی شیعر و ئەدەبدا وە لە جۆرەها بۆنەدا لەلایەن بەرێز مام جەلال و وەزارەتی رۆشەنبیری ویەكیەتی ونووسەران وە دەزگای گەلاوێژ وهی تریش ریزی لێگیراوە وە هەروەها بە گەیشتنی تەمەنی بە (90) سال حیزبی شیوعی كوردستان رێزی لینا بە ئاهەنگیكی قەشەنگ جگە لە رێزلێنانەكانی تریش.

شیعرەكانی/ دەتوانین شیعرەكانی دابەش بكەین بەسەر:

1. شیعری سیاسی/ بایەخیكی تایبەتی داوە بە شیعری سیاسی وە دەتوانین بلێین كە شیعرەكانی لەم بوارەدا هەوێنی ژیانی بوە وە خمخوری میللەتەكەی بوە وە هانی داوە كە تێبكۆشی بۆ ئازادی و دیموكراسی وە یەكگرتن وەك دەڵێت:

ئەگەر لەگەل یەك راست و دلپاك بین

بۆ یەكتر باب و برازا وكاك بین

بۆ سەر قەلاتی خوێنمژ ئاو ئەدەین

بەختیار ئەبین دوژمن قاو ئەدەین

داری ئازادی بەخوێن ئاو ئەدەین

وە بۆ ئازادی ئەم هۆنراوەی وتوە:

ئازادی تۆ گولاوی 

گولی گەشی بەهەشتی

تۆ عەتری نیرگز جارو

سومبولزارانی دەشتی 

جوانی گەرمێن وكویستان

بێ ئازاد بوونی ئینسان

وەك جوانی كۆشكی زۆردار

بێ بەهایە بۆ هەژار

وە دەربارەی سەربەستی دەلێ:

لەناو باغی ژیان گولیكی سوورە سەربەستی

لەناو گشت كۆمەلی عالەم بلیسەی نوورە سەربەستی

لە ئاسمانی سەعادەت دا، لە شەوق ورەنگی پرشنگدا

گەلاویژی پڕ ئاوازی شەوی دەیجورە سەربەستی

وەك وتمان كە خۆی گەیاندە رێزی حیزبی شیوعی عیراقی وەلە بارەی بیرو باوەری ئایدیو لوجیەوە زۆر شیعری لەم بارەوە هەیە، وە لەهەمووی زیاتر سەرنج راكیشراو بیت ئەوەیەكە شیعریكی هەیە بەناونیشانی (شاگردانی فەهدین) كە لەسالی 1950 لە بەندیخانەی كوت دایناوە و دەلی:

كە شاگردانی فەهدی قارەمانین

لە تێكوشانی خوینین بێ وچانین

لەبۆ لەت كردنی جەرگی ستەمكار

بە وێنەی خەنجەری تیژی دەبانین

گولی سەربەستی ئەروێنین بە چوستی

لەبۆ ئاوی ژیان ومانی كانین

دەبێ ئیسباتی كەین بۆ دوست و دوژمن 

كە شاگردانی فەهدی قارەمانین

وە ئەوەی شایانی باسە ئێمەی قوتابی لە قۆناغی سەرەتایی لە سالانی پەنجاكاندا بەیانیان لەرێزبوندا وەك سرود دەمان گۆتەوە وەلە جیاتی كە شاگردانی فهدین دەمان وت كە شاگردانی شێری قارەمانین، بەلام لەپاش شورشی (14)ی تەموز ئەو شیرە بوە بە فەهد.

وە لەیادی (32) سالەی شورشی ئۆكتۆبەر وەلە بەندیخانەی كوت ئەمەی هونیوەتەوە:

مژدەبێ ئەی چینەكاانی رەنجبەر و دوستەی هەژار

ئەی ئەوانەی بەند و گیرۆدەن بەدەست سەرمایەدار

میللەتانی بێ سەواد و رووت وبرسی و دەردار

ئەی كریكارانی عالەم كو میونستانی بەكار

جەژنی ئازادانە یادی شورشی ئۆكتۆبەرە

یادی روژی وەرگەڕانی تاج و تەختی قەیسەرە

وە بۆ خوشەویستی كوردستان و نەورۆز زور شیعری هەمە ڕەنگی وتوە، هەروەك ئەمەی خوارەوە:

مژدە بەرن بۆ دلبەر نەورۆز وا گەرایەوە

بای نەسیمی شادی هات، دەشت و دەر رازایەوە

رازایەوە دەشت ودەر، بەگول وسوسن ولیلەپەر

مژدە بەرن بۆ دلبەر نەورۆز وا گەرایەوە

گەرایەوە بە جوانی، چەندی بلێی بتوانی

لە ئایەتی یەزدانی، عەقل وحەیران مایەوە

2. شیعری سروشتی/ لەم بارەیەوە هەلبەستی جوانی هۆنیوەتەوە كە لە ناخی دل و دەرونی وخوشەویستی هاتوە وەك باسی كوردستان دەكات و دەڵێَ:

كوردستان جوانی ئیجگار شیرینی

بێ شك بەهەشتی سەر رووی زەمینی

خاوەن غیلمان وحوری نەخشینی

دایم رازاوە وجوان ورەنگینی

هەوێنی ژینی

وە لەگەل سولاڤدا ئەوها دەدوێ:

ئەم لاكەژێكە ئەو لاكەژێكە جوان وسەخت وبەرز

لە ناوەراستا دۆلی سولاڤە پڕ لە باخ و رەز

لەهەرلا چلە نەغمەی بولبولە خۆش ودلكێشە

شنەی شەمالە كانگەی خەیالە دوور ئیش ونێشە

لەپال هەر بەردێ لە قەد هەر گەردێ ئاوازی دەردێ

هی كەو و سوێكە كەغەم ناهێلی لەسەر دڵ گەردێ

وە لەگەل مانگی نیسانا هاوار دەكاو دەڵێ:

دیسان مانگی نیسانە

گەرمەی وەرزی گولانە

كاتی شایی وسەیرانە

روژی جەژنی عاشقانە

هەستە گیانەكەمم

3. شیعری دلداری (عاتیفی)/ لەم بارەیەوە زۆر بە جۆش و خرۆشی هەستی دەربریوە وە بەش بە حالی خوی گەلێ هونراوەی هۆنیوەتەوە وە بۆ نموونە وا دەدوێت لەگەل جوانی ئافرەت:

رۆژێكی من و یار

رۆژێكی بەهار

بۆ گەشت و گوزار

بۆ بینینی گول

ئەم روانی جارجار

كەچی گولبەهار

شۆخی شل و مل

كە ناسكتربوو

سەرگونای لە گول

4. شیعری عەرەبی/ وەك باسمان كرد دلزاری شاعیر هەرزوو ولە هەرزەكاریدا فیری زمانی عەرەبی بوە بە خویندنی جۆرەها كتیب و رۆمان و شیعری جیا جیا وەهەر بۆیە ویستویەتی شیعر بە عەرەبی بلێ وەهەر لە سالی 1948 وە لەكاتی راپەڕینەكەی كانونی دووەمدا ئەم هەلبەستەی گوتوە:

حكامنا ألقوا بنا فی لجە المصاعب

وأپقلوا كاهل الكادحین بالچرائب

حتی متی نُڤلم لا نبالی بالمصائب

والشعب الان كرە بین یدی اللاعب

كأننا نعیش فی معركە العجائب

ایه صالح جبر ایه أنت ابو النوائب

انت ابو الرجعیە الوحشیە المخالبی 

وە زۆر شیعری هەمەرەنگی وتوە بۆ ستایشی ئەوانەی كە شایستەی ئەوەن وە بو نموونە بەبۆنەی كۆچی دوایی مەلا گەورەی كۆیە ئەم چوارینەی نوسیوە:

ئەم وێنەیە بێ گیانە وەبێ ناو ونیشانی 

هەر زیندوە، تا چەرخی فەلەك هەیبێ گەڕانی

بۆ نووسەر وزانا وشوعەرا قەت نیە مردن

مردوو نیە هاوبیری فلاتوونی یۆنانی

لەگەل بابا تاهیری هەمەدانی (935 – 1010 ز) / بابا تاهیر بەزاراوەی لوڕی چوارینەكانی هۆنیوەتەوە، وە هەندێ لە شوڤیەنیستەكانی فارس دەلین كە گوایە لوڕی شیوەیەكە لە شێوەكانی فارسی، بەلام ئەمە هەلەیەكی گەورەیە وەلە نەزانینەوە دێت .. دلزاری شاعیر هەندیكی خستوتە سەر شیوەی كرمانجی خوارو (سۆرانی) .. وە ئەمەش چەند كۆپلەیەك لە چوارینەكانی 

لوڕی

وەگەر شەو شود كە جو جونم بسوزەد

گریبان تابە دامونم بسوزەد

بەرایی خاتری یەك سەبزە رەنگی

هەمی ترسەم كە ایمونم بسوزەد

سۆرانی

كە شەو داهات ئەمن گیانم دەسوتێ

لە یاخە تا بە دامانم دەسوتێ

لەبەر خاتر خاتر نیگارێ سەوزە رەنگێ

دەترسم من كە ئیمانم بسوتێ

*****

دەردی غەم لەگیان كردوویە ریشە

لە دەرگەی خوا دەنالینم هەمیشە

عەزیزاان با بزانین قەدری یەكتر

ئەجەل وەك بەردە ئینسان چەشنی شیتە

*****

هەركەس عاشق بێ لە گیان ناترسێ

عاشق لە كۆت وزیندان ناترسێ

دڵ عاشق بۆتە گورگێكی برسی

كە گورگ لە هێ هێی شوان ناترسێ

ئەحمەد دییەی دلزار/ ئەمەش هەولێكە هەروەك زەمانی كۆن كە فیری زمانی دەرەكی دەبوون بەشیعر وسجع دەیان هونیەوە بۆ فێربوونی بە ئاسانی وە شاعیریش هەندێ لە وشەكانی رووسی شێی كردوتەوە بەرامبەر وشەكانی كوردی بە وەزن وقافیە وە ئەمەش هەندی لە نموونەكانی:

(تیلە) لەشە (ئیمیا) ناوە

(گەلەڤا) سەرە (گلاز) چاوە

(ئووخە) گوێ یە (زووب) ددانە

(رووكا) دەستە (پلیچو) شانە

(گۆرلە) گەروو (شێیا) ملە

(روزا) گولە (ڤێتكە) چلە

دواووتە/ هەر لەبەر شیعرەكان وهەلویستی دلزار، مامۆستا وردی لە پیشەكی چەند شیعریكی كەلە ساڵی 1958 بە چاپی گەیاندوە بەناوی ئاوازی ئاشتی وئازادی دەلێت ئەم شاعیرە كوردە ئەگەر لە میللەتی سەربەست و ئازا بوایە، من گومانم نەبو ئیستا میدالیەی ئالتوونی بە سینگەوە دەبو، بەلام منیش دەلیم لە جیاتی ئەو میدالیایە كۆت وكەلەپچەو زنجیر وەك پووش بون بوًَ ئەو و هەزارانی وەك ئەو كەللە زیندانەكاندا حەشار درابون لە پێناو ئازادی وسەربەستی.

وە هەروەها پروفیسور د.عزالدین مصتفی رسول لە پیشەكی دیوانەكەی دلزار بە ناوی خەبات وژیان كە لە ساڵی 1960 ز چاپ كراوە دەڵێ:

دلزار نموونەیەكی باشە بۆ شاعیری ئەم رۆژەمان وە ئەبێ شاعیرەكانمان بەو رێگەیەی دلزاردا پەلی خوێندەواران بگرن رووەو بەرز كردنەوەی رادەی لە هونەر گەیشتنیان تا بە تەواوی بەرهەمیان بۆ گەل بێت، بەشیك بیت لە خەباتی گەڵ و بەردێك بێت لەو تەلارەی ژیانی بەختیاری گەڵدا كە بەرز ئەبیتەوە وهەر بەمە خوشیان ئەبن بە شاعیری گەڵ، شاعیری خەبات وژیان.