ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 كه‌ پاشگرى ئاڕتمان دانا بۆ چه‌مكى ئه‌بستڕاكت بێگومان واتا باسی ته‌نها ئه‌و ئه‌بستڕاكته‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌ هونه‌ردا هه‌یه‌ و به‌تایبه‌تیش هونه‌رى شێوه‌كارى، چونكه‌ ئه‌بستڕاكت وه‌ك رێباز و مه‌زهه‌بى هونه‌رى له‌ زۆرێك له‌ ژانره‌كانى ئه‌ده‌بى و ته‌نانه‌ت سیاسه‌ت و ئابووریشدا وه‌ك چه‌مك به‌كاردێت.

ووشه‌ى ئه‌بستراكت كه‌ به‌ ئینگلیزییه‌كه‌ى ده‌نووسرێت (Abstract)، له‌ كوردیدا هیچ ووشه‌یه‌كى ته‌واو گونجاومان بۆى نییه‌، ماناكه‌ى واتا داماڵراو، یان ساده‌كراوه‌، یان وه‌رگرتنه‌وه‌ى ماناى جیاجیا له‌ شتێك.. هتد.، به‌ڵام له‌ عه‌ره‌بیدا ووشه‌ى (التجرید) به‌كارهاتووه‌ و (التجریدیه‌) بۆ ره‌وته‌ هونه‌رییه‌كه‌ جێگیركراوه‌، كه‌ ره‌گى ووشه‌كه‌یان له‌ (مجرد) وه‌رگرتووه‌ به‌ ماناى (ته‌نیا) .

بنه‌ماى هونه‌رى ئه‌بستڕاكت بریتیه‌ له‌ ساده‌كردنه‌وه‌ى شێوه‌ و ره‌نگ و دارشتنه‌وه‌یان له‌ كایه‌یه‌كى هونه‌رى ره‌هادا، كه‌ هێزێكى مه‌عنه‌وى ده‌دات له‌ بینیندا، بێگومان ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌ماى تێگه‌یشتن و ئاستى ئیستاتیكى هونه‌رمه‌ند و بینه‌رى كاره‌كه‌ پۆلێن ده‌كرێت.

ئه‌م جۆره‌ هونه‌ره‌ وا داده‌نرێت زۆر دووره‌ له‌ واقیعیه‌وه‌ و له‌و شێوه‌ بینراوه‌ مه‌ئلوفانه‌ى كه‌ مرۆڤ رۆژانه‌ به‌ریه‌ككه‌وتنى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵیان، چونكه‌ له‌ میانى داماڵینى شێوه‌كان و گۆڕینیان بۆ فۆڕمى تازه‌ و بنیاتنانى كوتله‌ و ره‌نگى دیكه‌ بۆ كارى هونه‌رى به‌هاى واقیعییانه‌ى خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن و ته‌نیا شێوه‌یه‌ك ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ چاو یه‌كه‌مین جارییه‌تى بیبینێت.

هونه‌رمه‌ند له‌ پانتایی كاركردنیدا خۆى دورده‌خاته‌وه‌ له‌ بابه‌تگه‌رایی و نواندن و ده‌ربڕینى ته‌فسیركراو، چونكه‌ ئازادى له‌ كاركردندا ئه‌و سنووره‌ زهنییانه‌ى بۆ لاده‌بات و ته‌نها موماره‌سه‌ و ئه‌زموونه‌كانى خۆى ده‌توانێ بارسته‌ى هاوسه‌نگ نیشان بدات له‌ فۆرمه‌كه‌ ئه‌مه‌ش بێگوومان به‌ په‌یڕه‌وكردنى هاوسه‌نگى ئیستاتیكى كه‌ له‌ نێوان ره‌نگ و هێڵ و بۆشاییدا ده‌خولقێت.

هه‌ڵه‌یه‌كى زۆر گه‌وره‌ ده‌كه‌ین ئه‌گه‌ر پێمان وابێت هونه‌رى ئه‌بستراكت پێویستى به‌ توانا و به‌هره‌ى تۆكمه‌ و توند و تۆڵى ئاست به‌رزى هونه‌رى نه‌بێت، هه‌روه‌ك چۆن هه‌ندێك بۆ خۆدزینه‌وه‌یان له‌ شاردنه‌وه‌ى ناكامڵى تواناكانیان په‌ناى بۆ ده‌به‌ن، به‌ڵام بێگوومان كرچ و كاڵى ته‌كنیك و هاوسه‌نگى و ده‌ربڕینه‌ ئیستاتیكییه‌كان پێگه‌ى كارى هونه‌رى ده‌رده‌خه‌ن و بێئاگاییه‌ ئه‌گه‌ر پێمان وابێت ئه‌بستراكت پێویستى به‌و هێزه‌ هونه‌رییه‌ نییه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند هه‌یه‌تى.

له‌ پانتایی هونه‌رى هاوچه‌رخ و تازه‌ دا ئه‌بستراكت زۆرترین به‌ها هه‌ڵده‌گرێت بۆ درێژكردنه‌وه‌ى ئه‌و پێگانه‌ى كه‌ له‌دواى قۆناغه‌ گرنگه‌كانى ئیمپرێشینیزم روویانداوه‌، هه‌روه‌ها له‌دواى دادایى و سوریالیزمیش هێنده‌ى تر تۆخبوونه‌وه‌ى ره‌هه‌نده‌كانى ئه‌م هونه‌ره‌ هه‌ست پێده‌كرێت.

مێژووى ئه‌م هونه‌ره‌ وه‌ك رواڵه‌ت زۆر كۆنه‌ چوونكه‌ ده‌توانین هه‌موو ئه‌و نه‌خش و زه‌خره‌فانه‌ى سه‌ر لە‌گه‌ن و ده‌فره‌ قوڕینه‌ییه‌كانى كۆتاییه‌كانى چاخى به‌ردینیش ئاماژه‌ پێبده‌ین، به‌ڵام وه‌ك چه‌مكى هونه‌رى رێكخراوو مێژوه‌كه‌ى بۆ ئه‌و كاته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند كاندنیسكى سه‌رنجى ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر كراسێكى گوڵ گوڵى ره‌نگاوره‌نگى كچێك كه‌ با لێیده‌دات و شه‌پۆلێكى ره‌نگى ناوازه‌ درووست ده‌كات، هه‌ر له‌و روانینه‌شه‌وه‌ كاندنیسكى باوه‌ڕ به‌ جوانى بێ ده‌ربڕین ده‌هێنێت و تابلۆكانى درووست ده‌كات ، كه‌ مێژووه‌كه‌ى بۆ سه‌ره‌تاكانى سه‌ده‌ى بیسته‌م ده‌گه‌رێته‌وه‌ به‌ دیارى كراوى ساڵى .1911

 

تایبه‌تمه‌ندیه‌كانى هونه‌رى ئه‌بستراكت

وا ده‌بینرێت هونه‌رى ئه‌بستراكت كۆمه‌ڵێ تایبه‌تمه‌ندى و رواڵه‌تى جیاجیا له‌خۆى ده‌گرێت كه‌ گرنگه‌ كه‌سی هونه‌رمه‌ند بزانێت، ‌ لە دیارتریین ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ بریتین له‌ :-

ده‌ستنیشانكردنى دیارده‌ى ده‌روونى..

ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ نه‌گه‌رانه‌وه‌یه‌ بۆ شێوه‌ى بینراو كه‌چاو پێى راهاتبێت، وه‌گه‌رانه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌و لێككه‌وته‌ ده‌روونیی و هه‌سته‌وه‌رانه‌ى كه‌ له‌ قوڵاییه‌كانى مرۆڤه‌وه‌ به‌ ره‌هایی سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، سه‌ربارى خستنه‌سه‌ر وته‌وزیفكردنى ئه‌و كه‌ش و واقیعه‌ى كه‌ هونه‌رمه‌ند تێیدا گوزه‌رده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ى بگه‌ینه‌ فۆڕمێكى تاراده‌ى به‌ریه‌ككه‌وتنى چه‌مكگه‌رایی یان خستنه‌ رووى فۆِمى مه‌درووس بۆ پانتایی بینراوو، واته‌ كاردانه‌وه‌ى هه‌سته‌وه‌رى وده‌روونى یه‌كانگیر ده‌بێ له‌گه‌ڵ كه‌شى ژیان و ده‌ورووبه‌ر و واقیع و هه‌مویان له‌ بۆته‌ى مانایه‌كى ئه‌بستراكتیڤدا ئیستاتیكایه‌ك ده‌خولقێنن كه‌ چاو شادوومانى پێده‌گات و ده‌روونى بینه‌ر ده‌گاته‌ ئه‌و بایه‌خه‌ چه‌مكگه‌رییه‌ قوڵه‌ى كه‌ له‌ فۆڕمى كارێكى هونه‌رى داماڵراودا به‌ردیده‌ى ده‌كه‌وێت، بێگوومان ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا جۆرێكه‌ له‌ كامڵ بوون و هه‌ڵێنجانى تواناى هونه‌رى له‌ ئه‌زموونى زۆر.

ده‌رخستنى ده‌ربڕینى وێنه‌گه‌رایی.

پشت به‌ستن به‌ ده‌ربڕینى ناراسته‌وخۆ و كردنى به‌ بابه‌تێكى شێوه‌گه‌رایی، یان لێكدانه‌وه‌ى ده‌ربڕینخوازانه‌ بۆ شێوه‌ى دژه‌سیسته‌مى ده‌ربرینى راسته‌و خۆ ، واتا كاتێك تۆ شێوه‌یه‌كى نا مه‌ئلوف ده‌به‌خشیت به‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كى ده‌ربڕین ئامێز بۆ رووداوێك یان به‌ركه‌وته‌یه‌كى مرۆڤیی.

كه‌مێك تێگه‌یشتن له‌و سه‌بكه‌ ئاسان ننیه‌ چونكه‌ ده‌ركه‌وته‌ى رۆحى و عاتیفى تێكراى شێوه‌ى فۆڕمه‌كه‌ داده‌پۆشن، و ره‌نگه‌ سانا نه‌بێت له‌ دووتوێى دیده‌نى چاوو و گواستنه‌وه‌ى شه‌پۆله‌كانى بینین ئه‌و ده‌ربڕینانه‌ بگه‌نه‌ شوێنى خۆیان، چونكه‌ ده‌ربرینه‌كانیش به‌گشتى روون نین ته‌نها هه‌ندێ ئاماژه‌ و ره‌مزى هه‌سته‌وه‌رى و حسى له‌رێگاى هێڵ و بارسته‌ و ره‌نگه‌وه‌ كاره‌كه‌ به‌رێوه‌ده‌به‌ن، كه‌ له‌ دوا ئاكامدا شێوه‌یه‌كى رواڵه‌ت ئامێزى گوزارشتى ده‌رده‌كه‌وێ .

هۆشیارى زهنى و عاتیفه‌ى رۆحى.

ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ گرنگى خۆى هه‌یه‌ و كارده‌كات له‌سه‌ر هاوسه‌نگى له‌ نێوان هۆشیارى و عاتیفه‌ى هونه‌رمه‌ند، یان روونتر به‌راورد كارییه‌كه‌ له‌ نێوان رۆحى ئینسان و رێكخستنى جه‌وهه‌رى شته‌كان بۆ ره‌زامه‌ندى وه‌رگرتنى ئیستاتیكى، هۆشیارى زهنى له‌ به‌رهه‌مى هونه‌رییدا كارده‌كات بۆ رێكخستن و دابه‌شكردن و سیسته‌ماتیككردنى شێوه‌ و درووستكردنى په‌یوه‌ندى هۆشمه‌ندانه‌ له‌ نێوان جه‌وهه‌رى بابه‌ت و فۆڕمى بابه‌ته‌كه‌ كه‌ ئه‌ویش بریتیه‌ له‌ ده‌رخسته‌ى ئه‌زموون و ماتریاڵى به‌كاربه‌ر له‌ كاره‌ هونه‌رییه‌كه‌دا، به‌ڵام هه‌ستیاریی رۆحى كارده‌كات له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵچوون و ته‌ڤگه‌رانه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ ده‌روونیدا سه‌ر هه‌ڵده‌دات و له‌ شوێنێك پێویستى به‌ په‌خشكردن ده‌بێت كه‌ قۆرمى كاره‌كه‌یه‌، به‌بێ گوێدان به‌ جۆرى ماتریاڵ و ئه‌ندازه‌ى پانتایی، به‌ڵام هۆشیارى رێكخه‌ر فریاى ده‌كه‌وێت و ناهێلێت به‌هاكانى پێكهاته‌ى ئیستاتیكى و تاراده‌یه‌ك ده‌ربڕینه‌كانیشى له‌ده‌ست بدات .

نه‌شونماكردنى هونه‌رى ئه‌بستراكت

گه‌شه‌سه‌ندن و مێژووى درووست بوونى ئه‌بستراكت وه‌ك رواڵه‌تێك زۆرله‌ مێژه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ره‌نگه‌ وه‌ك چه‌مكى دارێژراو و گوزارشتى رێكخراوو بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیسته‌م، ئه‌وه‌ى كه‌ مرۆڤ ئیدراكى به‌ پێگه‌ى ئیستاتیكى شێوه‌كانى ده‌ورووبه‌رى كردووه‌ و به‌كارى هێناوه‌ وه‌ك نموونه‌یه‌كى جوان له‌ كه‌ل و په‌له‌كانیدا و شێوه‌ و ئایكۆنى دووباره‌بوه‌وه‌ى وه‌ك زه‌خره‌فه‌ و نه‌خش و نیگارى سه‌ر ده‌فر و گۆزه‌ و جه‌ڕه‌ى كۆنى چاخه‌ كۆنه‌كان ده‌چنه‌خانه‌ى هونه‌رى ئه‌بستراكتى ساده‌ و دوور له‌ قۆناغى پۆلێنكراوو، زۆربه‌ى ئه‌و گۆزه‌ و له‌گه‌نه‌ له‌قوڕ درووستكراوانه‌ى كه‌ له‌ چاخى به‌ردینى تازه‌ و هونه‌رى ناوچه‌ى میزۆپۆتامیا دۆزراوونه‌ته‌وه‌ جۆرێكن له‌ ئه‌بستڕاكتى ساده‌، به‌ڵام هه‌ندێكیشیان ره‌هه‌ندى ده‌ربڕینخوازانه‌ و پڕمانان بۆ داستان و رووداوى مێژووى سه‌رده‌مه‌كانى خۆیان، نموونه‌ى ئه‌و كاره‌ ئه‌بستڕاكتییانه‌ى ناوچه‌ى میزۆپۆتامیا له‌ ده‌ڤه‌ره‌كانى چه‌رمۆ و شانیده‌ر و شوێنهاى دیكه‌ى كوردستانى ئێستا دۆزراوونه‌ته‌وه‌، مرۆڤ كاتێك فێربووه‌ قوڕ به‌كاربهێنێت بۆ خواست و پێویستییه‌كانى رۆژانه‌ى، بیرى له‌وه‌ش كردۆته‌وه‌ كه‌ جۆرێك له‌ جوانكارى بخاته‌ سه‌ر ئه‌و به‌رهه‌مه‌ قوڕینیانه‌ى كه‌ ده‌كه‌ونه‌ خانه‌ى هونه‌رى گۆزه‌گه‌رى، وه‌دواى ئه‌وه‌ى ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ى سوركردۆته‌وه‌ به‌ ئاگر و وه‌ك كوتله‌یه‌كى ره‌ق خستوویه‌تیه‌ به‌رده‌ست، خواستى ئه‌وه‌ى بۆ درووست بووه‌ كه‌ نه‌خش و نیگارى له‌سه‌ر درووست بكات، بۆ نموونه‌ هه‌ندێك له‌و گۆزه‌ گڵینه‌ییانه‌ى له‌ مۆزه‌خانه‌ى نیشتمانى عێراقى پارێزراوون و مێژووه‌كه‌یان بۆ 2800-2600 ساڵ پێشى زایین، كه‌ هه‌ندێ زه‌خره‌فه‌ى بازنه‌یی و ئه‌ندازه‌ییان تێدایه‌ یان نه‌خشى رووه‌كى خراوه‌ته‌ سه‌ریان كه‌ زۆربه‌یان به‌ ره‌نگى سوور و ره‌ش ره‌نگكراوون، جگه‌ له‌مانه‌ هه‌ندێك شێوه‌په‌یكه‌رى سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ى ئه‌بستڕاكتكراو كه‌ له‌ شێوه‌ى نامۆ درووستكراوون بۆ جوانى و له‌ ناوچه‌ى (ئوڕ و ئه‌ریدۆ) دۆزراونه‌ته‌وه‌ و مێژووه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ (4000-3500) ساڵ به‌ر له‌زایین، وه‌هه‌روه‌ها هه‌ندێ ده‌فر و گۆزه‌ى دیكه‌ كه‌ له‌سه‌ریان نووسراوه‌ له‌ باكورى عێراق و له‌سه‌رده‌مى درووستكردنى به‌نداوى دووكان دۆزراونه‌ته‌وه‌ و مێژووه‌كه‌یان ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ (4000-3500) ساڵ پێش زایین، و له‌ مۆزه‌خانه‌ى نیشتیمانى عێراق له‌ شارى به‌غداد پارێزراوون، كه‌ ئه‌مانیش له‌و كۆمه‌ڵانه‌ن كه‌ زه‌خره‌فه‌ى رووه‌كى و گیاندارییان له‌سه‌ر دووباره‌كراوه‌ته‌وه‌ به‌ ره‌نگى سوور و ره‌ش.

له‌ تێكڕاى ئه‌و بابه‌ت و پاشماووه‌ مێژووییانه‌ى ناوچه‌ى میزۆپۆتامیا و ناوچه‌كانى دیكه‌ش كه‌ ژیانى تێدا بووه‌ له‌هه‌وڵى جوان نیشاندانى كه‌ره‌سته‌كانیان ئایكۆنى ئه‌بستراكتییان به‌كار هێناوه‌، ته‌نانه‌ت هۆزه‌كانى خوارووى ئه‌فریقا و ئه‌وانه‌ى ناو دارستانه‌كانى ئامازۆنى ئه‌مریكا و ته‌نانه‌ت درێژبۆته‌وه‌ بۆ شارستانییه‌ته‌ كۆنه‌كانى وه‌ك سۆمه‌رى و ئاشورى و بابلى و ئه‌كه‌دى و ته‌نانه‌ت سه‌رده‌مى فیرعه‌ونه‌كانى میسڕ و شارستانیه‌ته‌كانى گریكى كۆن و زنجیره‌ى ده‌سه‌ڵاته‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى مێژووى مرۆڤایه‌تى هه‌موویان بایه‌خى جوانى و ئاستى ئیستاتیكى له‌لایان گرنگ بووه‌ بۆیه‌ له‌ كه‌ره‌سته‌كانیان و له‌ روكارى خانوو و ناو ماڵ وته‌نانه‌ت جلوبه‌رگیشیان ئایكۆنى ئه‌بستڕاكتكراوى ساده‌و دوور له‌ ده‌ربڕینیان جێبه‌جىِ كردووه‌.

به‌ڵام ئه‌وه‌ى مێژووى تایبه‌ت به‌ هونه‌رى ئه‌بستڕاكت وه‌ك قۆناغى نه‌شونماكردنى ئه‌م هونه‌ره‌ وه‌ك رێباز و مه‌زهه‌بى هونه‌رى ناو لێده‌نێت ده‌گه‌رێینه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانى سه‌ده‌ى بیسته‌م و ده‌ركه‌وتنى هونه‌رمه‌ندى ئه‌بستراكتى ره‌ها، به‌ڵام ئه‌م قۆناغه‌ هونه‌رییه‌ش بناغه‌كانى له‌سه‌رده‌مى ده‌ركه‌ووتنى (ئیمپرێشینیزم)ه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، چونكه‌ له‌ ده‌ركه‌ووتنى ئیمپرێشینیزمه‌وه‌ هونه‌رمه‌ند جۆرێك سه‌ربه‌ستى كاركردنى وه‌رگرت له‌ فۆڕم و تاڕاده‌یه‌ك رایه‌ڵه‌ى هونه‌رى ئه‌كادیمى و كلاسیك و واقیعى كاڵ بۆوه‌، ئه‌م به‌ده‌ستهێنانى ئازادییه‌ جۆره‌ها تێڕوانینى دیكه‌ و رێبازگه‌لێكى دیكه‌ى هێنایه‌ پێشه‌وه‌، وه‌ك دادایی و سوریالیزم و كۆبیزم و هونه‌رى ئاینده‌خوازى و ئه‌بستراكت، كه‌تێكڕایان له‌ گۆشه‌ نیگایه‌كه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماو فه‌لسه‌فه‌ى هونه‌ر بۆ هونه‌ر دامه‌زراوون ، به‌ڵام دواتر به‌ هۆى بیردۆزی تازه‌وه‌ ماناو ده‌ربڕینى جۆراوجۆریان بۆخۆیان داتاشى.

له‌ ساڵى 1890 هونه‌رمه‌ند (مۆریس دینیس) قسه‌یه‌ك ده‌كات و ده‌ڵێ : (شێوه‌ى فۆڕم درووست ده‌بێ به‌رله‌وه‌ى چیرۆكى بۆ دابتاشرێت) ئه‌م ووته‌ سه‌رنج راكێش و بناغه‌یه‌كه‌ بۆ بیركردنه‌وه‌ى شێوه‌ و رواڵه‌تى تابلۆ به‌بێ چیرۆك و ده‌ربڕین .

پێشتر باسمان كرد كه‌ هونه‌رمه‌ند (ڤاسیلى كاندینسكى) له‌ ساڵى 1911 تابلۆیه‌كى كێشاوه‌ته‌وه‌ كه‌ كاریگه‌رى شه‌پۆلى ئه‌و كراسه‌ گوڵ گوڵییه‌ى له‌سه‌ر بوو كه‌ له‌به‌رى ژنێكدایه‌و با لێیده‌دات و بوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى نامه‌ئلوف و ئه‌بستراكتى ره‌ها كه‌ته‌نها پێگه‌ى ره‌نگ و هێڵ و بارسته‌ تێیدا ده‌رده‌كه‌وێ به‌بێ مه‌به‌ست و گوزارشتى دارێژراو ئیستاتیكایه‌كى پوخت ده‌خاته‌ روو.

بێگوومان دواتر هونه‌رمه‌ندانى دیكه‌ هاتوونه‌ته‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ وه‌ك بیت مۆدریان و مالیفیتش و پیكاسۆ، جۆرج