ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی یەكەم

بۆ هەر چاوپێكەوتنێكی نوسەر و رۆناكبیر سمكۆ محەمەد، لەئەنجامی دیداری دۆستانەمان، هەوڵمداوە وەك دەرفەتێك چەند پرسیارێكی ئاڕاستە بكەم و هەر جارەو بەشێكی دانیشتنەكەمان بۆ قسەكردن لەسەر تەوەرێك تەرخان بكەین، كە بەنیازم لە ئایندەیەكی نزیكدا وەكو پڕۆژەیەك لە دووتوێی كتێبێكدا بەچاپیان بگەێنم، كە دەربارەی بابەتی فیكری و ئەدەبی و رۆشنبیرین، بەو پێیەی تا ئێستا خاوەنی سەدان وتار و نزیكەی بیست كتێبی ئەدەبی و فیكری و سیاسی.. تاد. هەروەها بە ئاگاداری نووسەر هەوڵمداوە پێداچوونەوە بەچەند چاوپێكەوتنێكی پێشووی بكەم، كە لەگەڵ میدیاكان سازیدابوو و دووبارە داڕشتنەوە بۆ پرسیارەكان بكەمەوە كە زۆربەیان ناتەندروستانە ئاڕاستەی كراون، چونكە پرسیاری ناتەندروست وەڵامی ناتەندروست بەرهەم دێنێ.

هاوكات سەرباری ئەو تەوازوعە زۆرەی كە هەیەتی، ئەڵبەت جورئەتی ئەوێ لەبەردەم نووسەرێكی وا مەزن دەست بۆ هەموو تەورێك ببرێت و موناقەشەی بكرێت، بۆیە بۆ ئەم بەشەی چاوپێكەوتنەكەمان هەوڵمداوە هەندێ پرسیاری سەرەتایی لەبارەی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنەی لەتەكدا بووروژێنم، بەمەبەستی زیاتر بەرچاوروونی خوێنەر لەمبارەوە.

دەقی گفتوگۆكە:

پرسیار: مۆدێرنە وەك چەمكێك یان فاكتەرێكی گۆڕان ئامێزی بەردەوام لە تێكشكانی پێوەری رۆشنگەرایی تەقلیدی و هۆكارێك بۆ گەشەی فكری نوێی خۆرئاوا تا گەیشتنی بەم سەردەمە پرسێكی زیندوو بووە، ئایا هۆكارەكانی سەرهەڵدانی ئەم چەمكە بۆچی دەگەڕێتەوە؟

سمكۆ محەمەد: بالەوێوە دەستپێبكەم كە مۆدێرنیزم چەمكێكی كۆمەڵناسییە، چونكە لەبەرامبەر هەموو كولتوورێكدا رادەوەستێت و هەڵیدەلوشێت، مەبەستەكەش بۆ نووێكردنەوەی كولتوور و سیاسەت و تەلارسازی و ئەدەب و مۆزیك و تەكنیكی نوێ‌ بوو، تائەوكاتەی رەتكرایەوە لەنێو فكردا كە ژان بوردیار سەرمەشقیانە، بەڵام جیاوازییەكە ئەوەیە كە مۆدێرنە سەرەتا ئامانجێكی دیكەی هەبوو، دواتر بوو بە چەمكێكی جیهانی بۆ هەموو كایەكان و ئامانجەكەشی پێكا.

پرسیار: كاتێ مۆدێرنە دەبێتە چەمكێكی جیهانی، ئایا كورد تاچەند توانیوێتی كەڵك لەم چەمكە وەربگرێت و لەكوێیدا خۆی بینیوەتەوە؟

سمكۆ محەمەد: ئەم چەمكە لەنێو كورددا نیو هێندەی نەتەوە و ئەو كۆمەڵگەیانەی كە خاوەن رۆشنبیری ناسراون موناقەشە نەكراوە، بەڵام یەكێك لەو هۆكارانەی كە لەپشت چەمكەكەوە راوەستاوە و زەمینەی بۆ موناقەشەكردنی جددی خۆش كردووە، ئەوەیە كە مەبەستێكی عەقڵخوازانە و پێشكەوتووخوازانەیە بۆ كۆمەڵگە بەتایبەتی، لەكاتێكدا كورد هێشتا لەدەرەوەی بازنەی ئەو مێژووەیە كە مۆدێرنەی بەرهەمهێنا.

مۆدێرنیزم كەبوو بە ئاراستەیەكی فكری، دەورێكی گرینگی هەبوو لەبواری سیاسەت و رۆشنبیری كە جگە لە كایەكانی دیكە، پەیوەندیی كۆمەڵایەتی بگۆڕێت لەگەڵ هەلومەرجی ژیاندا، یان لەرێگەی كەرەستەی تەكنۆلۆژییەوە رەفتار و هەڵسوكەوتی ئینسان بگۆڕێت، بەڵام بنەچە رادیكاڵیەكەی كارێكی ئایندەخوازی بووە، بۆیە مۆدێرنیتە وەكو پڕۆسەیەك وایە كە نەڕادەوەستێت و نە كاردانەوەكانی رادەوەستن، (جۆن ستیوارت میل) كە بەدانەری چەمكی لیبڕالیزم لە سیاسەتدا دادەنرێت، رەخنەی لە سیستمی بەڕێوەبردنی دەوڵەت گرتووە و تەكانێكی نوێی داوە بەدەوڵەتی نوێخواز و پێشكەوتوو لەرووی سیاسیەوە، ئەم گۆڕانكارییە بوو بەمۆدی سیاسی، ئیدی ئەوەی لەمێژووی ژیاری ئینسانیدا جێكەوتە ببوو، شێوازێكی نوێی لەگەڵ خۆیدا بارهێنا كە چەمكی ئازادی و عەقلانیەتی لەبەرامبەر توندڕەوی ئایین و سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا فراوانتر كرد، ئایندەگەرایی لەفكردا بوو بە یەكێك لەو داهێنانەی كە لۆژیكی رۆمانسیانەی پەراوێزخست و بەكردەوە سەلماندی دیاردەی نوێ‌ ئەویدیكە وەلادەنێ‌، هەڵبەت چەمكەكە لەئاستی جیهانیدا بۆ هەموو كایەكان و بەتایبەتی بۆ گەشەسەندنی تەكنۆلۆژیا و ماشین و تەلارسازی و كەرەستەكانی دیكەی ژیان و سیاسەتیش كاردانەوەی هەبوو، بەڵام بۆ كورد تەنها لەفەزای ئەدەبیدا رەنگیدایەوە، ئەویش تەنها خۆبەدەستەوەدانی زمان و كولتوور بوو و هەرچی ئەدەبی كلاسیك و هونەر و كولتووری بوو پشتگوێ‌ خرا، بەبیانووی ئەوەی مۆدێرنە وەكو رەوتێكی زیندوو هاتووە و دەبێ‌ كورد پشكی هەبێت، لەكاتێكدا مۆدێرنە فودانەیەك بوو تەنها كەڤەرەكەی دیاربوو، لەبەرامبەریشدا ناوەڕۆكێكی وەحشیانە بوو بۆ كۆمەڵگە بندەستەكان، ئەویش كوشتن و سڕینەوەی كولتوورەكەیان بوو، هەروەكو ئەوەی ئالان تۆرید لە كتێبی رەخنە لە مۆدێرنیتە دەگرێت.

ئەم چەمكە لەسەرتاسەری دونیادا زیاتر لەبواری ئەدەب زیاتر پەڕەی سەند، بەدەیان ئەدیبی ناودار كە پێویست ناكات ناوەكانیان ریزبكرێ‌ لەپەراوێزی ئەم چەمكەدا جێگەیان دەبێتەوە، هەروەها بزووتنەوەی جیاوازی فكری لەبواری هونەریدا سەریانهەڵدا، كەوابوو هۆكارەكە دەركەوت بۆچی مۆدێرنە سەریهەڵدا و لەكوێدا خزمەتی كردووە بەهەموو كێشە و گرفتەكانییەوە، وەختێك سیستمی سیاسی نەگۆڕبوو، وەختێك ژیان لەچەقبەستوویدا بوو، وەختێك ئایین و شێوازە جیاوازەكانی خوداپەرستی لەوپەڕی توندڕەویدا كەنیسە و پەرستاگاكانی داگیر كردبوو بۆ بەرژەوەندی دەسەڵاتی سیاسی، وەختێك لەبواری ئەدەب و فكر جێگەیەك بۆ ئازادی نەمابوو جگە لەئیدیۆلۆژیای بەرتەسك، لەوێدا مۆدێرنە لەرێگەی رەخنەوە لەژیار و كلاسیكیزم و سیستمی كۆنی تەلارسازی و هتد، هەرچی دەقی پیرۆز و نەگۆڕ هەبوو تێكیشكاند و ئەلتەرناتیڤی پێشكەش كرد، سا با ئەلتەرناتیڤەكە هەرچەند جێگەی رەخنە بووە.

هۆكارێكی دیكەی سەرهەڵدانی چەمكەكە بۆ تاك بوونەوەی دەوڵەت بوو پێشتر كە ئێستا كۆمپانیاكان لەرووی ئابوری و ئینجا سیاسیەوە جێگەیان گرتووە، بەومانایەی گوتاری سیاسی بەپێی چەمكی مۆدێرنە ئاستێكی دیكەی هەیە كە بەشێوەیەك لەشێوەكان شەرعیەتی بە موڵكایەتی تایبەتداوە، دەسەڵاتی بیرۆكراتیەت لەژێر عینوانی تەكنۆكراتیزم كە گوایە سیستم بەو شێوەیە بەڕێوەدەچێت، دواجار بەبارتەقای جاران واتە سەدەكانی رابردوو بواری بۆ بەرفراوانبوونی ئابوری سیاسی سازكرد كە لەموڵكایەتی تایبەتدا فۆڕمێكی دیكەی وەرگرت و لەلایەكی تریشەوە بەرهەمهێنانی فاشیزمی لۆكاڵی لەبەرگی ئیدیۆلۆژیای ئایینی، ئەمە سەرلەبەری ژیانی گرتەوە وەكو رەوتێك بۆ دەسەڵاتخوازی مۆدێرن كە قەیرانەكانی دەوڵەت بخاتە دەرەوەی خۆی وەكو هێزێكی مەعریفی رزگاركەری قەوارەی سیاسی ئەو دەوڵەت، ئەم فەزایە لەهۆكارە بنەڕەتیەكانیەوە سەرچاوەی گرتووە كە سیاسەت وەكو زەرورەتێك مۆدێرنەی لەبەرچاو گرت و تاكو كەڵكی لێوەرگرت بۆخۆی و دواتریش هەناردەی وڵاتاانی پاشكۆی ئەوروپا كرا، بەو مەرجەی ئەوكاتەی كە لەبوارەكانی مەعریفە و تەكنۆلۆژیاو سیاسەت و كۆمەڵایەتی و پەروەردە و تەنانەت وەرزشیش كە بەپیشەسازیەوە گرێدرا، چەمكەكە بەناڕاستەوخۆ رەنگیدایەوە و بوو بە مۆدێلی ژیان بۆ تاك و كۆمەڵگەش، چونكە كارپێكردن بەشێوازی جیاواز لەلایەن شارەزایانی دەوڵەتخوازییەوە، توانی یارییەكی ژیرانە بكات لە نێو تەكنۆلۆژیا و پێشكەوتن، بۆیە نەتوانی ببێتە هۆشیاری تاك و نە سەربەخۆیی لە عەقڵمەندیدا، بەڵام تاكی ناچار كرد كە لەروخانی شتەكانی پێشوو و هاتنەئارای شتی نوێ‌، گرینگی بە بایەخپێدانەكەی بدات و نامۆ نەبێت لە پێدراوەكانی دیكەی چەمكەكە كە لەپەراوێزیدا روونتر دەبینرێ‌، لەحاڵێكدا دەركەوت كە تاك گەراییی تاكە ئامانجێك بوو بۆ لێدانی داهێنان و عەبقەرییەت، ئەم بیروڕای میشیل مافیولی دا هاتووە كە رەخنەی مۆدێرنیتەی كردووە.

بەشێكی دیكە لەهۆكاری سەرهەڵدانی ئەم چەمكە كە سەرمایەداری تەواو دڵنیابوو لە سەركەوتن و جێگیر بوون و پتەوكردنی پایەكانی خۆی، بانگەشەی ئەوەی كرد كە ئامانجەكە بۆ نەهێشتنی پێوەرە ئەخلاقیەكان و شۆڕشە دژ بە سیستمی سەرمایەداری و گەڕاندنەوەی بەها كۆمەڵایەتیەكانە لەنێو ئەدەب و كۆمەڵناسی و هونەر و هتد، بەلام دواتر دەركەوت پێچەوانەكەی راستە و بۆ كۆڵۆنالیزەكردنی كولتووری شۆڕشگێرییە كە شۆڕشێكی سپیە بەزمان و كوولتوور دەكرێت، چونكە ئەم سیستمە ترسی ئەوەی هەبوو ئینسان بگەڕێتەوە و گەمارۆی بدات، یان لانیكەم پایەكانی لاواز بكات و ئیدیۆلۆژیای دیكە سەرهەڵبدەن وەكو دابڕانێك لەگەڵ ئەو مۆدێلەی بۆ ئینسان داهێنرا بەبێ‌ بنەما، هەروەك ئەوەی دەبینرێت. سەرهەڵدانی شاری هاوچەرخ و چڕی دانیشتوان بە فرەیی لەرەنگ و رەگەز و نەتەوە و ئایین و هتد، هەروەها بازاڕی سەیرو سەمەرەو ژیانێكی نائاسایی كە پێشتر نەبینرابوو وەكو سیحر گەشەی كرد، ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی خەیاڵی ئەدیب و رۆماننوسەكانیش فراوانتر ببن لەگەڵ فراوان بوونی شاری مۆدێرن كە زۆر جیاز بوو لەگەڵ شاری سەدەی 19، هەروەك ئەوەی بڕوایان بەوە هەبووە بەپێی پێشكەوتنی شار لەرووی جوگرافییەوە شاری كۆن و كلاسیك جێبهێڵن، بۆ ئەوەی جیهانی ماددی ببینن و واقیعێكی تر كە سیحراوییە لە ئەدەبەكەیاندا رەنگبداتەوە، نموونەش كەسانی وەك (ستاندال و باڵزاك و دیكنز و دایستۆفسكی و ئەلیوت و هتد) ئیدی شاری راستەقینە نەك هەر ژیانی واقیعی كۆمەڵایەتی گۆڕی، بەڵكو شێوەی بیركردنەوەشی گۆڕی و پانتاییەكی زیاتر لەجاران داگیركرد لەخەیاڵی ئەدیب و هونەرمەنددا، ئەم كاریگەرییە ئەرێنییە بەرەنجامی گەشەسەندنی چەمكی مۆدێرنیزم بوو كە بەمانا و پێناسەی جیاوازەوە خۆی كرد بەنێو فكردا، بەڵام رووەكەی تری كە نەرێنیە و مۆركێكی رەشی لەنێوچەوانی خۆیدا نەخشكرد، بەرهەمهێنانی نازیزم و فاشیزم بوو لە ئاڵمان و ئیتاڵیا و دواتریش لەدوای هەزارەی سێهەمەوە ستایڵێكی دیكەی كۆنتڕۆڵ كردنی ئیرادەی بەشەر، چونكە بووە مایەی بەدبەختی بۆ بەشەرییەت لەو مێژووەدا، دواجاریش وەكو لەپێشدا باسم كرد ئەم رەوتە خۆی لە وڵاتانی عەرەبیدا بەرهەمهێنایەوە و بوو بە بازاڕێكی سیاسی نوێ‌ و ململانێی جیاواز لەژێر عینوانی نەتەوەخوازی و دەوڵەتخوازی و ئۆپۆزسیۆن و زوڵملێكراو زاڵم و هتد كە نموونەی وەكو سەدام حوسێنی بەرهەمهێنا و بووە بیانوویەك بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەموو بەها ئینسانییەكان.

پرسیار: پۆزەتیڤیزم بۆخۆی چەمكێكە لەدوای هاتنە ئارای مۆدێرنە وەكو سیستم كاری پێكرا، ئێوە دیوە نەرێنیەكەی ئەم چەمكەتان باس كرد، ئایا بۆ دیوە ئەرێنیەكەی چی دەڵێن؟

سمكۆ محەمەد: هیچ چەمكێك موجەڕڕەد نییە، بەقەد ئەوەی فكرێكی نوێیە پێشنیار كراوە و ئینسان كەڵكی لێوەردەگرێ‌، بەو مانایەی یان وەكو پێشتر باسم كرد، یەكێك لە رائیدەكانی ئەم چەمكە جۆن ستیوارت میل بوو كە فكری لیبرالیزمی بەرهەمهێنا و دواتر فۆكۆ رەخنەی لێگرت وەكو خەیاڵی دەوڵەتی تەماشای كرد، چونكە ئەو بینی چۆن مامەڵە لەتەك مەعریفە دەكرێت چۆن مامەڵە لەتەك چەمكی دەسەڵات دەكرێت بەناوی عەدالەتخوازییەوە، چۆن مامەڵە لەتەك شێتی و سێكس و كەرەستەكانی دیكەی ژیان دەكرێت لەژێر عینوانی جیاواز كە نا مرۆڤدۆستانە بوو، بۆیە نیگەتیڤ و پۆزەتیڤ مانای لەبێژنگدانی چەمك نییە تاكو سیاسەت و فكر لێی دوور بكەونەوە، هەروەك چۆن پسپۆڕانی شارەزا لە تەندروستی ئامۆژگاریمان دەكەن لەو جۆرە خواردنانە دوور بكەونەوە و خۆتان بپارێزن كە زیانی بۆ جەستەی نەخۆش هەیە، ئەگەر وابوایە دەبوو هەموو گروپ و دەستەبژێرە سیاسیەكان لە ماكیاڤیلیزم دوور بكەونەوە، یان تەنانەت لەو دیموكراسیەتە درۆیینەیە دوور بكەوینەوە كە دەیان عینوانی بۆ خۆشگوزەرانی و دادپەرەوەری بەرهەمهێناوە كە لەخەیاڵ بەولاوە هیچی تر نییە، بۆیە بەپێچەوانەوە چاندنی هەر چەمكێك لە زەینی ئەو نەوەیەی بەدوای مەعریفە یان سیاسەتەوەیە بەتایبەت ئەو نەوەیەی لەدوای هەزارەی سێهەمەوە چاوی بەدونیادا كراوەتەوە، یەعنی رەگداكوتانی بەجۆرێك تا مومارەسە دەكرێت، هەرچی مۆدێرنەیە لەگەڵ خۆیدا كۆمەڵێك مانای جیاواز و بەهای جیاوازی بۆ فكر و سیاسەت و فەرهەنگ دانا، تەنانەت مانای شۆڕشی گۆڕی و كردی بە پێوەرێكی ئەخلاقی، مانای نیشتیمانی كرد بە پێوەرێكی ئابوری لەسەر بنچینەی سیستم، ئەم بەراوردە تایبەتمەندی هەموو جۆرە دونیابینییەكی رابردووی گۆڕی كە رۆمانسیانە تەماشای چەمكەكانی دەكرد، باشترین نموونە ئەوەبوو كە لەتونس و سوریا و میسر و لیبیا بینیمان بەناوی بەهاری عەرەبییەوە و ناوی لێنرابوو شۆڕشی فەیسبووك، كەچی سیناریۆیەك بوو كە ئیدیۆلۆژیای پراكتیكی كردە كەرەستەی بەرهەمهێنانی سیاسەتێكی نوێ‌ كە داگیركاری نوێ‌ بوو، لایەنە نیگەتیڤەكانی ئەم چەمكە، لەسەرووی هەموویانەوە ئەوەبوو كە بووبە ئایدیۆلۆژای مەعریفە بۆ لایەنگرانی، هەروەها هەموو ئەو كولتوورە سوننەتیانەی نەتەوەكانی پەراوێزخست یان پشتگوێی خست، لەبەرامبەردا قەیرانی خوڵقاند، چونكە خاپووركردنی هەموو ئەو شتانە بوو كە بەهایان هەبوو، هەروەها چەمكەكە مانای دیالیكتیك و مێژوویی نییە، بەڵكو خۆی رووداو و خوڵقاندن نمایشكردنی شتە حازرەكانە، بۆیە ناكرێ‌ ناوی شۆڕشی لێبنرێ‌ بەسەر كلاسیزمدا، تەمەنی كورت بوو لەناو قەوارەی دەوڵەتە نەتەوەییەكان كە مەشروعیەتی هەبوو، تاكو هاتنی دەوڵەتی فرەیی و كۆمەڵگەی پیشەسازی بەمانا گشتگیرەكەی.

پرسیار: هاتنی هەر پۆستێك لەدوای هەر چەمكێك یان تێرمێك، بەواتای قبوڵ نەكردنی دەگەێنێت، چ وەكو پڕۆژەیەك یان هەر دەستپێشخەرییەك بۆ مانەوە لە چوارچێوەی خۆیدا، ئایا بەهاتنی پۆستمۆدێرنە، مۆدێرنە تا چەند لەناو بازنەی مێژوودا جێ خۆی كردۆتەوە؟

سمكۆ محەمەد: بەر لەوەی باسی پۆست مۆدێرنە بكەین، دەبێ‌ِ ئەوە بڵێین كە مۆدێرنە لەسەروەختی خۆیدا كاری خۆی كرد و كاریگەری خۆی لەسەر تەواوی دیاردە و شتەكان دانا، مۆدێرنە ئەو چەرخەی بەهەموو موفرەدەكانی ژیانەوە بینی كە عەقڵمەندی بوو، بۆیە پراكتیكیشی كرد و رەخنەشی لێگیرا، كەوابوو پۆست سەریهەڵدا، پۆستمۆدێرنیزم رەوتێكی فكری یە كە بریتیە لە وەلانانی عەقڵگەرایی سەردەمی رۆشنگەری، هەروەها گەڕانەوەی رۆڵی میتافۆر بوو بۆ هەموو كایەكان، پێوەر بۆ كوالیتی و گەڕانەوە بۆ سرووشتگەرایی و هتد.

ئەگەرچی چەمكی پۆستمۆدێرنیزم لەبواری رۆشنبیر و فەرهەنگی بەگشتی لە ساڵەكانی 1969 وەكو ئالان تۆرین باسی دەكات، لە ئەدەبیاتی ئیسپانیدا رەنگیدابووەوە، واتە لەرێگەی ئەو شیعرانەی كە رەخنە بوون لە مۆدێرنیتە، بەو مانایەی كە نابێ‌ و ناكرێ‌ سەرمایەداری بەو شكڵەی خۆیەوە بمێنێتەوە و هەمان فەرهەنگ ژێرخانەكەی بێت، بەڵام دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە ئەم گوتاری چەمكە دەورێكی بنبەستی خوڵقاند، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كاریگەرییە نیگەتیڤەكان سێ‌ رەهەند وەربگرن، یەكەم بەفیڕۆدانی كات لە كۆمەڵناسیدا، دووهەم لاوازكردنی چەپی ماركسی، سێهەم هێنانە ئارای فەرهەنگی تەماوی و ئاڵۆز بۆ تەواوی كایەكان.

لەگەڵ سەرهەڵدانی چەمكی پۆستمۆدێرنە كە وەكو كاڵایەك لە بازاڕی فەرهەنگی و رۆشنبیری جیهانی كاردانەوەی خۆی هەبوو، موناقەشەیەكی دیكە هاتە ئاراوە كە ئایا پۆست مۆدێرنە چەمكێكی سەربەخۆیە یان تەواوكەری مۆدێرنەیە، لەكاتێكدا چەمكێك لەزمانی ئیگلیزیدا زیاتر گەشەی سەند، یۆرگن هابرماس كە بیرمەندێكی هاوچەرخی پاش بونیادگەرییە و لە شونێكی دیكەشدا تەواو لاگیری لە لاكانی دەروونناسی چەپ و نەخشەی فەلسەفەی كردووە و دوا هەڵقە و دوا قۆناغی فەلسەفەیە و گوتویەتی "پۆست مۆدێرنە ئەو چەمكەیە كە پڕۆسەی مۆدێرنە تەواو دەكات، چونكە تەمەنی هەردووكیان لەژێر سایەی یەك سیستمدا بەڕێوەدەچێ‌ كە ئاڵوگۆڕ لە سیستم نەكراوە، بۆیە پۆست مۆدێرن ئایدیایەك نییە كە دابڕان بێت لەتەك مۆدێرنیزم، بەوپێیەی مانایەكی ئیتیكی نییە، وەكو ئەوەی كە مۆدێرنە شێوەیەكی دیكەی ژیانی ئەدەبی و هونەری و سیاسی پێشكەشكرد، چونكە من نابینم هیچ فەلسەفەیەكی لەپشتەوە بێت"، خوڵقاندنی رەوایەتی لەبواری سیاسی و فكریدا، كێشەیەكی دیكەی بەردەم بە ئارگومێنت كردنی هەموو شتەكانە كە بەرهەمی رابردووە بۆخۆی، بەڵام ئەگەر بیانووە سیاسی و فكرییەكە ئەوەبێت كە گەڕانەوە بێت بۆ بیری میتافیزیكی و هاریكاری ئیدیالیزم بكات، رەنگە واقیعییەتێكی تێدابێت، بەوپێیەی كە بانگەشەكەرانی خوازیارن بەگژ ئەو بەرهەمە فكری و ئەدەبی و هونەریانەدا بێنەوە كە لەسەردەمی مۆدێرنەدا سەریانهەڵداوە، بەڵام ئەوە سەلمێنراوە كە پۆست مۆدێرنیزم نەمری و واتا رابردووەكان هەڵناوەشێنێتەوە و ئەو توانایەشی نییە، چونكە ئەو بیری رەخنەگرانەی كە مۆدێرنە بەرهەمی هێنا، تازە گەڕانەوەی تەنها مەگەر لە رەخنەگرتن لەو عەقڵگەراییە بێت كە سیستمی ئێستای جیهانی بەرهەمهێناوە كە بەشێكی زۆری بیرۆكە تەكنۆلۆژییەكان چەند لەخزمەت بەشەرن، ئەوەندەش لەدژی بەشەرن، لەحاڵێكدا هەمو ئەوشتانەی بوون بە كولتوور لەسەدەی رابردوودا، وەكو بزاڤی ئەنتی كولتووری نمایشكران، ئەمەش لەوێوە سەرچاوەی گرتووە كە تەواوی ئەو فۆڕمانەی بۆ بیركردنەوە لە چەمكە فكرییەكانی دیكە كاریان پێدەكرێ‌، بەشێكن لەدژكاری چەمكەكانی رابردووە، چونكە پۆست بۆخۆی واتای كۆتایی هاتن دێت بە پێشگرەكەی كە خۆی بووە بە پاشگری چەمكەكە، ئەم هەوڵدانە لەنێو ئەدەبیشدا پڕۆسەیەكە لە وشەوە بۆ وێنە لە گوتارەوە بۆ ڤیگۆر هەیە، كەواتە ئەو هێزەی لەپشت بەمۆرالی كردنی چەمكەكەوە راوەستاوە، هێزێكە تەنها بۆ ئەوەیە كە مۆڕاڵی هاوبەش تێكبشكێنێ‌، لەكاتێكدا ئەو بیرۆكەیە هێشتا یەكلایی و ساغ نەبۆتەوە كە تەواوكاری مۆدێرنەیە كە وەكو بزاڤێكی چەپگەرایی خۆی نمایش دەكات، بەتایبەتی دوای تیۆریزەكردنی چەمكەكە لەلای لیوتار كە بەمەرگی داستانەكانی ناوبردووە، ئیدی لەدوای ئەو ناساندنە هەواداران و لایەنگرانی تیۆرەكە، كەوتنە وێزەی ئەوەی كە بڕوایان بە شتە لۆكاڵیەكان بێت و كار لەسەر ئیشكالیاتە لۆكاڵیەكان بكەن.

بەرهەحاڵ ئەگەر لەرێگەی ئەدەبەوە تەماشای ئەو چەمكانە بكەین، دەبینین چۆن موناقەشەی مۆدێرنە و دەركەوتەكانی كراوە، بۆ نموونە كافكا یەكێك لە سەرسەختترین ئەو ئەدیبانە بووە كە وێنەی مرۆڤی سەردەمیانەی نەخشاند لە رۆمانی دادگایی و لە مەسخ كە هەمووی بەشێكن لە ململانێی نەبڕاوەی كارێكتەرە ناكۆكەكان لەدژی یەكتر كە هەلومەرج خوڵقاندبوونی، بیرەوەرییەكانی پیسوا كە نووسەرێك بوو تەنها بۆ خۆی دەینووسی و دواتر كە دەمرێت هاوڕێكەی نووسینەكانی بە چاپ دەگەێنێت و هەمووی رەخنەیە لەو ژیانە فەرزكراوەی سەر بەشەرییەت لە سایەی ئەو سیستمە زاڵەی كە مۆدێرنە لەگەڵ خۆیدا بەكێشی كرد، هەروەها بۆرخیس و دەیان نوسەری دیكە كە لەخەیاڵدانیاندا چیرۆكی ئەژدیها و دەقەكانی تر بەیانیان كردووە، لەلای كوردەواریش هونەرمەندی وەكو قالە مەڕە و حزسیچن عەلی و ئەحمەد شەماڵ و ئەسیری شاعیر و شێخ رەزا و جان دەمۆی كەركوكمان هەیە، ئەمانە هەموو رەخنەبوون لە عەقڵی سەردەم و مۆدێرنە كە گوایە پۆست مۆدێرنە جێگەی دەگرێتەوە، هەرواشە هەموو سەردەمێك پاڵەوانێكی تایبەتی خۆی هەیە، بۆیە پۆست مۆدێرنە بەدوای پاڵەوانە تایبەتەكانی خۆیەوەیەتی.

پرسیار: تیۆرە رەخنەییەكان لە سیستمی نوێی جیهانیدا وێنەیەكی دیكەیان وەرگرتووە، ئایا مۆدێرنە كارێكی تەواوی كرد لەپرۆسەی بەرهەمهێنانی عەقلانیبووندا ؟

سمكۆ محەمەد: سرووشت و لۆژیكی كۆمەڵناسی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە مرۆڤ بگاتە ئاستێك كە ژێردەستە و كۆیلەی سیستمی نوێ‌ نەبێت و ئەو هەقیقەتە لەبەرچاو نەگرێ‌ كە وەكو واقیع پێشنیاركراوە و لەراستیشدا وەهم و خەیاڵێكی سیاسییە، چونكە هیچ روانگەیەك لەو روانگانەی كە وەكو هەڵبژاردە دانراون بۆ مرۆڤ و چارەنووسی، روانگە گەلێك نیین كە دڵخۆشكەر بن، بۆ نموونە دەركەوت سەنعەتكردن بە كۆمەڵگەی فرە كولتور و ئایین و نەتەوە، راسیزمی لێبەرهەمدێت، ئەو سیناریۆیەی كە رۆژئاوا بۆ بەرژەوەندی خۆی لەسیاسەت و فرە كولتووری پیادەی دەكات، نەك هەر عەقلانیەت نییە لەهەمو بوارەكانی ژیان، بگرە متمانەی لەو ژیانەش سەندۆتەوە كە مرۆڤ هەوڵبدات بگەڕێتەوە بۆ سادەیی و خاكی بوون، رەخنەگرتن لە پۆزەتیڤیزم كە هابرماس یەكێكە لەو بیرمەندانەی ناوی لەپێشەوەی بیرمەندانی سەدەی بیستەمەوە دێت، تیۆرێكە قسە لەسەر ناسین و دەروبەری مرۆڤ دەكات لەرێگەی هەڵسوكەوتی خۆیەوە، تیۆری ناسین زانست و ناسین وەكو یەك تەماشا دەكات، لێرەوەیە تێدەگەین كە پۆزەتیڤیزم عەقڵ پارچە پارچە دەكات و دونیای كۆمەڵایەتیش دابەشدەكات، عەقلانیەت گرەوەكە دەخاتە باوەشی مرۆڤ خۆی، ئیدی چۆنی بەكاردەهێنێ‌ ئەوە ویژدان حوكم دەكات، چونكە ئەزموون وەكو كانت دەڵێ‌ بەشێكی زۆر لەپێویستییەكانی ژیانی رۆژانەی ئینسان داگیر دەكات، بەبێ‌ ئەزموون شتێك نامێنێت بەناوی پراكتیك كردنی تیۆری عەقلانییەت، ئەوەی كە ئێستا لەدونیای ئەدەبی و سیاسیدا دەگوزەرێ‌ و كاریگەری نیگەتیڤی خستۆتە سەر هەموو كایەكانی تر، مەسەلەی عەقلانییەتە كە خودی ئینسانییەتی كردووە بە كارێكتەری ئەزموونگەرایی لە هەموو بوارە جیاجیاكاندا، ئەمەش بەخاتری بەرژەوەندییە جیاوازیەكانە، بەوپێیەی سیاسەت بووە بەداڕێژەری ژیانی ئینسان و دووركەوتنەوە لە سرووشتگەرایی، هاتنی تەكنۆلۆژیا و بەتایبەتیش تەكنۆلۆژیای سەربازی كە بازاڕێكی گەورەی سیاسەتە و كێبەركێی جۆراو جۆری تێدادەكرێ‌، هەموو جۆرە رێگەیەكی گرتووە بۆ رزگاربوون لەو قەیرانانەی كە خودی ئینسان خۆی درووستی كردوون و بووە بەكێشە بۆخۆی، ئەلێرەوەیە كە عەقلانییەت راستە لەهەناوی مۆدێرنەوە گەشەی سەند و دەیهەوێ‌ ژیان بەردەوام بەو شێوەیە ئاراستە بكات، بەڵام تێپەربوون بەپڕۆسەی مۆدێرنەدا كە مۆدێلی بەسەرچووە، دیاردەیەك ناخوڵقێنێ‌ كە لانیكەم كاریگەری لەسەر فەرهەنگی سیاسی و ستایلێكی نوێ‌ بەرهەمبهێنێ‌ جگە لەوەی كە ترامپ ی بەرهەمهێناوە، جارێكی تر راسیزمی بەرهەمهێنایەوە كە ئێستا تەواوی ئەوروپا و ئامریكاشی گرتۆتەوە، رووداوەكانی ئەمدواییە باشترین سەلمێنەرن.

پرسیار: ئایا دەكرێ بڵێین مۆدێرنە دوا شەپۆلی وشیاری مرۆیی سەردەمی خۆی بوو، یان ئێستاش بەردەوامی هەیە؟

سمكۆ محەمەد: مۆدێرنە لەگەڵ كۆتایی هاتنی شەڕی ساردی نێوان دوو جەمسەری ئامریكا و سۆڤیەتی كۆن، كۆتایی بەتەمەنی هات، ئەوەی ئێستا پاشماوەی ئەو مۆدێرنەیە لەهەموو رووەكانییەوە، هەموو هەوڵێكی سیستمی سیاسی ئێستا ئەوەیە كە پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان لاواز بكات و لەنێو تەكنیكی نوێ‌ كە فەیسبوكە نوێ‌ بكاتەوە و وەكو دیاری بیبەخشێ‌ بە ئینسان، لەكاتێكدا مەرجی ساغڵەمی ئینسان لەلای سیستمی نوێ‌ و كاپیتالیزمی هاوچەرخەوە، لەهەموو رووەكانەوە جێبەجێكراوە و سیستماتیك كراوە، بەڵام تاكە شتێك كە ناتوانێ‌ بیبەخشێ‌ بە ئینسان ئەوەیە رزگاری بكات لەو تاكگەراییەی كە چارەنوسی یان شێت بوونە، یان خۆكوشتن یان مردنی بەكۆمەڵ، یان مردن وەكو حەتمییەتی ژیان، تاك گەراییش وەكو پێناسەی پێشووتر باسم كرد، شێوەیەك بوو لەكوشتنی تواناكان، ئەمەیە سیحری پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا و بەكارهێنەرەكانی و ریكلام بۆ كردنی لەرێگەی راگەیاندنەكانەوە كە بەشێكن لەو سیستمە نا ئینسانییە، هەر ئەمەش سەرچاوەی تەواوی كێشەكانی مرۆڤن، بەتایبەتی ئەم فەزایە لە رۆژئاوا باشتر هەستی پێدەكرێ‌، وەختێك ئینسان بووە بەكۆیلەی كار و خزمەتی كۆمپانیاكانی پەراوێزی كۆمپانیا زەبەلاحەكان و لەوێشەوە بوون بە كائینی ریكلام كەر و بەكاربەر و بێئاگای نێو میترۆ و ترام و پاسەكان و هیچی تر، ئەم حاڵەتە كە گوایە پاشماوەی پێشكەوتنی مۆدێرنەیە وەكو قۆناغ و سیستمی سیاسی و ئابوری، نیگەتیڤ ترین حاڵەتە لەمێژووی بەشەری، بەوپێیەی كە هەرچی ئیرادەی سیاسی هەیە لەدوتوێی مۆركردنی پەنجەدا لەهەڵبژاردنەكاندا كۆكراوەتەوە و هەرچی ئیرادەی سیاسی هەیە لەیاسا و دەستووری خوڵقێنراودا كۆكراوەتەوە، هەر لەوێشەوە رادەستی گروپێك كراوە بەناوی سیاسەتوانەوە كە لەخۆڕا چارەنووسی ئینسان بەبازاڕ دەكەن. كەواتە ئەو شەپۆلەی كە ئێوە باسی دەكەن و گوایە مۆدێرنە سواری پشتی بووە، ئەمەش موژدەبەخش نییە بۆ خۆشگوزەرانی ئینسان، بەڵكو تەواوكەری ئەو كولتوورە سیاسیەیە كە لەپشتیەوە عەقڵێكی روخێنەری روحیەتە ویژدانی و ئینسانی هەیە كە بەناوی تاكگەراییەوە باوك و دایكی كردووە بە قوربانی تەكنۆلۆژیا و وەرزش بۆ منداڵەكان و وەچە نوێیەكان، ئەو عەقڵەی كە بەرلەوەی بەختەوەری بێت بۆ ئینسان وەكو زانست باسی دەكات، بەپێچەوانەوە مەترسییە بۆ چارەنووسی هەمووان.

حاڵەتێكی دیكەی رەخنە لەعەقلانیەت ئەوەیە كە مرۆڤ باركراوە بە شێوازە جۆراوجۆرەكانی ئینتیما، تادەگاتە ئینتیما بۆ تیپی وەرزشی و تێنس و كاڵای بەرهەمهاتووی كۆمپانیا خاوەن لۆگۆكانی وەكو ئیسس و ئیكۆ و بۆرن و هتد، ئەم بەبازاڕكردنە كە قورسترین بارە بەسەر شانی مرۆڤەوە، لەو عەقلانیەتەوە سەرچاوەی گرتووە كە گوایە مرۆڤ لەسەرییەتی داهێنان بكات لەنێو شتە داهێنراوەكانی رابردوو، واتە بەجوڵەخستنی ئەو پەیوەندییەی كە رۆژئاوا دەستبەرداری بووە و لە رۆژهەڵات ئاڵۆزترین پەیوەندییە و ناتوانێ‌ دەستبەرداری بن، لەهەردوو بارەكەدا دەركەوتووە كە مرۆڤ لەرێگەی ئەو بەعەقلانیكردنەوە، باشترین كەرەستەی ململانێكانی كۆمپانیان كە سیاسەت كاری لەسەر دەكات، هەڵبەت دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە ئیدیۆلۆژیا ئەگەر پێشتر مانایەكی هەبوو بۆ ململانێی سیاسی و فكری، ئێستا بەپێچەوانەوە بووە بە كەرەستەیەكی زیندووی بەردەست و مەلمووس، واتە كێشەی پراكتیككردن و بەكارهێنانی بۆ نێوانەكانی دیكە كە هەموو سیما كۆنەكانی پێشووی سیاسەتی گۆڕی و لەجیاتی فاشیزم و دیكتاتۆرییەتی بەرهەمهێنا، بە پێناسە نوێیەكە كە بەرهەمی كاپیتاڵیزمی هاوچەرخە، لەبەرامبەر ئەوەشدا هێز و گروپی لۆكاڵی نوێی بەرهەمهێنا كە رەخنە نەتوانێ‌ بە گشتی و بەرفراوانی رێگەی لێبگرێت و بیكات بە ئایدیایەك بۆ تێگەیشتنی ئینسان لەو كەرەستانەی كە كە پێشتر ناویان ئیدیۆلۆژیا، بۆیە دەركەوتووە كە عەقلانیەت كێشەیەكی دیكەی درووست كردووە، ئەویش تێنەگەیشتنە لەو چەمكانەی كە مانایان گۆڕاوە و رەخنەش نایان گرێتەوە.

پرسیار: پێدەچێ‌ هەژموونێكی دیكەی پۆستمۆدێرنە لەنێو فكردا كاریگەری لەسەر هەموو كایەكان دانابێت، ئایا چارەنووسی مۆدێرنە بە كوێ‌ دەگات و چۆن مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت؟

سمكۆ محەمەد: من لەراستیدا زۆر لەژێر كاریگەری فكری هابرماس نیم، بەڵام هەندێك بیركردنەوەی بەخەیاڵمدا دێت و بەكاریان دەهێنم و پێشموایە درووستن، بەهەرحاڵ هابرماس پێیوایە پۆست مۆدێرنە تەواوكەری پڕۆژەی مۆدێرنەیە، چونكە عەقلانیەتی كرۆدتە باو بۆ هەموو كردەیەك، ئەمە لە كتێبی (للسیاسە بالسیاسە) باسی دەكات، لەوێ‌ باسی بەشتبوون و بەئامراز بوونی ئینسان دەكات لەنێو فەزای سیاسی و فەرهەنگیدا چینەكان دەتوێنەوە و جیاوازیان نامێنێ‌، جگە لەوەی كە تواناكان لەپێناو بەدەستهێنانی خواست بۆ تاك جیاوازی دەبێت، باڵادەستی سیاسەت لەدەوڵەتانی پەراوێزی وەكو بەشێك لە رۆژئاوا و ئاسیا و هتد، بەشێكی بۆ رێكخستنی ژیانی ئینسانە بەپێی ویستی دەوڵەتمەدار و سیاسیەكان و هاوسەنگی نێوان هێزەكان كە زۆرجار بەناو سۆسیال دیموكراتەكان باسی ئیرادە دەكەن وەكو ئیدیعایەك بۆ فەزای ئازاد، كە لەراستیدا ئەوەندەی سیستم قەیرانی بۆ ژیانی ئینسان درووست كردووە، هێندە خۆشگوزەرانی نەخوڵقاندووە، رەخنەگرتن لەو ئابوریەی كە ئێستا لە رۆژئاوا دەگوزەرێ‌، لەوێوەیە كە ئینسان بووە بەشتێك لەنێو ئەو سیحرەی كۆمپانیاكان خوڵقاندوویانە، تەنانەن لەنێو ئەدەبیشدا كە نۆبڵ وەكو سیحرێكی ئەدەبی دابەشدەكرێ‌ لەسەر زانست و ئەدەب و ئاشتی، هەر ئەوكاتە رۆڵی هەموو تواناو لۆژێك و داهێنان لەنێو دەچێ‌، چونكە بەپێوەرەی توانا نادرێن بەكارێكتەری ئەدەبی و سیاسی و زانستی و هتد، من نموونەیەكی زۆر واقیعی دەهێنمەوە كە زۆركەس ناتوانن پشتگیریم نەكەن، نموونەی یەكەم ئەوەیە كە هێشتا ئۆباما نەهاتبووە سەر تەخی سەرۆكایەتی و بە پراكتیك كاری نەكردبوو، نەرویژ نۆبڵی ئاشتیان پێبەخشی و لەدواجاریشدا دەركەوت پیاواێكی ئاشتیخواز نییە و زۆرترین جەنگیش لەسەر وەختی دەسەڵاتدارێتی ئەو بوو، كەچی كەسیش نەیكرد بە رەخنەی سیاسی، هەروەها نۆبڵی ئەدەبی درا بە كەسێكی یۆگسلافی بۆ كورتە چیرۆك كە دواجار دەركەوت و رەخنەشی لێگرا ئەو توانایە لە چیرۆكەكان و فكرەكانیشدا نییە كە نۆبڵ وەربگرێت، مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، كاتێك كە نۆبڵ لەنێوان ئالبێر كامۆ و نیكۆس كازانتزاكی مابوو، هەق بە كازانتزاكی بوو وەكو كامۆ خۆی ئیعتراف دەكات، كەچی نۆبڵ درا بە كامۆ، ئەمەیە نۆبڵ كە سیحرێكی بەتاڵە بە بڕوای من، چونكە دەستی سیاسی لە پشتەوەیە نەك هەڵسەنگاندنی ئەدەبی و توانای تاكە كەسی رووت.، ئێمە تا ئێستاش بە وردی باسی ئەو عەقلانییەتەمان نەكردووە كە هێشتا بە تەواوەی نەگەیشتووە بە كۆمەڵگەی رۆژهەڵاتی و ناوچەكە، هێشتا بەتەواوەتی مومارەسەی تاكگەرایی و نەمانی چینی ناوەڕاستمان نەكردووە كە چەند كاریگەری نیگەتیڤی هەیە، هێشتا نەمانزانیوە تاكگەرایی چ كێشەیەكی روحی و ویژدانی دەخوڵقێنێ‌ و چ قەیرانێك درووست دەكات كە بە خۆكوژی راناگەین و هتد.