ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

- سمكۆ محەمەد: ئیستاتیكا بەرهەمی هونەری لەدەستی رواڵەتە ئەخلاقییەكان دەپارێزێ‌ و نایكات بە موڵكی تایبەت. 

- دۆزینەوەی ئیستاتیكا لەهەر شتێكدا، گرێدراوە بەعەقڵەوە

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی شەشەم

سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر لەم چاوپێكەوتنەیدا دەربارەی ئیستاتیكا وەكو چەمكێكی فیكری و فرە مانا، تیشك دەخاتە سەر ئەو نهێنیانەی كە بە چاوی ئاسایی نابینرێن و هەروەها لەكوێدا ئیشی پێ دەكرێت.

پێی وایە ئیستاتیكا ئەو بینینەیە كە لەرێگەیەكی زانستییەوە تەماشای شتەكان و بوونەوەرەكان دەكات و وێنایان دەكاتەوە بەستایلێكی هونەری كە وەرگر سەرەتاكەی ناناسێتەوە، چونكە لە واقیعدا ئەو ماتریاڵە یان ئەو دیاردەیە شتێكی دیكە بووە، ئەم بینینە لەژێر كاریگەری ئەو وتە و توانایە بەرهەمدێت، كە وەكو مەعریفە لەبەردەستدایە، بابەتی جوانیش بۆ ئینسان تەنها ئەوە نییە كە دەتوانێ‌ لەنێوان هێزەكاندا باڵانس بكات كە هەردووكیان دەركەوتەی جەستەن، چونكە هەموو شتێك پێویستی بە باڵانس بێت، ئیستاتیكا پێویستی نییە، بەقەد ئەوەی راهێنانی بەردەوامی جەستەیە لەژێر كاریگەری خەیاڵ بۆ شتەكان و دەوروپشت و پێدراوەكانی ژیان، بەتایبەتی ئەو جیاوازییەی لەنێوان نێر و مێ‌ دا هەیە، چەند خۆرسكە ئەوەندە جوانە. 

دەقی گفتوگۆكە

پرسیار: بەو پێیەی ئیستاتیكا چەمكێكی زانستی فرە مانایە و بەر لەوەی زاراوەیەك بێت، فەلسەفەیەكە بۆ دۆزینەوەی ئەو نهێنییانەی كە بەچاوی ئاسایی و بەبێ‌ هوشیاری نابینرێن لە سرووشتدا، چونكە هەموو ماناكانی جوانی پێكەوەنین و هەر یەك لەوانە لە سیاقی خۆیدا جێگەی دەبێتەوە، لەمڕوانگەیەوە ئێوە چۆن دەڕواننە ئەم چەمكە و لەكوێدا پراكتیك دەكرێ؟

سمكۆ محەمەد: لەپێناسەكەوە دەستپێدەكەین كە بەمانای جوانی دێت یان جوانیناسی، مێژووەكەشی ئەم چەمكە لە سەردەمی هاتنە كایەی فەلسەفەی یۆنانییەوە سەریهەڵداوە كە ئەفڵاتون لەنێو عەقڵدا بەدوای فكری جوانی و لەنێو بوونیشدا بۆ بزواندنی هەستەكان دەگەڕا، ئەرستۆ ئەم بیركردنەوەیەی لە ئەپستراكتەوە گواستەوە بۆ هونەرە جوانەكان، وەكو جۆرێك جوانی كە لەسرووشتدا هەیە و یەكسان نابن بەیەك، هەروەها لۆژیكی خەیاڵی هونەری لەبەرامبەر ئیدراكی هەستەكی راگرت كە لەرێگەی ئەزموونەوە هاتووە، هەر ئەم دەستاودەست كردنە جوانی گواستەوە بۆ زانست و ئەدەب و گوتار كە ناوی نرا ئیستاتیكا، زۆر بیرمەند لەسەر ئەم تێرمە قسەیان كردووە، هیگڵ پێیوایە كە جوانی لەهەموو شوێنێك هەیەو بەردەوام رووبەڕوویان دەبینەوە، بەو پێیە بێت هونەر ئەوكاتە دەستپێدەكات كە لاسایی كردنەوە كۆتایی پێدێت، هونەری فۆتۆگرافی یان تەلارسازی كە شوێنێكی نیشتەجێبوون باوی نامێنێت، ئەگەر جێدەستی ئینسانی لێ‌ وەربگرینەوە، بەڵام من تێڕوانینەكەی (هێربرد رێد) م لەلا پەسەندە كە لەكتێبی (المعنی الفن)، جوانی وەكو یەكەیەكی پەیوەندییەكان دەبینێ‌ لەنێوان شتەكان، ئەوانەش كە دركیان پێدەكەین لەرووی هەستەوەریەوەیە، ئەوەش كە پەیوەندیی بەسرووشتەوە هەیە، خۆی مانایەكی ئیستاتیكییە، بەڵام ئینسان پایەیەكی هونەری پێدەبەخشێت، بۆ ئەوەیە لەگەڵ خۆڕسكی خۆیدا دایبڕێنێت، لەكوێدا و لەچەند بواردا پراكتیك دەكرێ‌، ئەمەیان فەلسەفەكەیە هونەرمەند یان ئەدیب چۆن كار لەسەر ئەو لایەنەی كردەكە دەكات، من پێموایە هیچ كردەیەكی ئەدەبی و هونەری و جەستەیی و تەنانەت مێژووییش نییە بەبێ‌ ئیستاتیكای كەلێنی تیانەكەوێت، بۆیە ناتوانین بەبێ‌ ئیستاتیكا مانا بۆ هیچ تێكست یان هیچ كردەیەكی هونەری دابنێین. 

پرسیار: ئێستا بواری قسەكردنمان دەگوازینەوە بۆ ئەو پەیوەندییەی، كە لەنێوان چۆنایەتی و چەندایەتی هەیە، ئەم چەمكە لەعەقڵەوە بۆ عەفەویەتی ماناكە دەگوازێتەوە، هەروەها لەسرووشت و خۆڕسكەوە بۆ هونەر و كردە هونەرییەكان، ئایا بەبێ‌ كەرەستەكانی بەردەست، ئێمە چۆن دەتوانین قسە لەسەر ئەو جیاوازییە بكەین؟.

سمكۆ محەمەد: یەكێك لە ماناكانی جوانی بۆچوون نییە لە بارەی ماتریاڵێك، یان كەرەستەكانی نێو سرووشت بەپێی چەندایەتی، بەڵكو ئیستاتیكا خۆی مانای چۆنایەتی شتەكانە، ئەم تێرمە سەر بە ئەپستمێكی فەلسەفییە كە لەبەرهەمی ئەدەبی و هونەری و سرووشتیدا زیاتر دەردەكەوێت، ئەوەی كە مرۆڤ چێژی لێوەردەگرێت، پێی دەڵێن چێژوەرگرتن، هەر وەكو ریمۆن باییر لەكتێبی (تجلی الجمیل) هانز جیۆرج گادامیر پێیوایە ئیستاتیكا سەر بەزانستی چۆنایەتی یە، واتە ئەپستمییە، ئەگەر لە زانستدا چەندایەتی هەبێت، ئەوا بۆ ئیستاتیكا چۆنایەتییە و تایپێكی خودێتیشی پێوە دەردەكەوێت كە رەنگدانەوەی بەسەر خوددا دەبێت، هاوكێشەكە كەمێك قورسە بۆیە پێویستی بە سەلماندنە، ئێمە لەنێوان عەقڵ و سرووستی پشت عەقڵ قسە دەكەین، لێرەوە باسەكە بۆ میتافیزیكا ئاراستە وەردەگرێت، بەومانایەی لەپشت سرووشتەوە قسە لەسەر ئەو شتانە دەكەین كە جوانن، یان جوانیان تێدا دەدۆزینەوە، بەڵام بەعەقڵ نەك بەخۆڕسك، مەبەستەكەش ئەوەیە كە چەندایەتی گواستنەوەی ماتریالە لەجەستەیەكی بێ‌ روحەوە بۆ روحێكی زیندوو. 

بۆ نموونە ئێمە لەبینینی هەر شتێكدا فۆڕمێك دەبینین كە بۆمان ناكرێت بە ماتریاڵ، بەڵام لێرەدا زەمەن حوكم دەكات بۆ رەسەنایەتی، نەك گواستنەوە و دەستكاری كردن و نوێكردنەوەی ماتریالەكە، هەروەك ئەوەی لە بازاڕی ئەنتیك هەیە و بەماتریاڵی جوان ناسراوە و گەشتیارەكان وێنەی لەگەڵ دەگرن، ئێمە دەبێت لەنێوان كردە سرووشتییەكان و پارچە كلاسیكییەكان جیاوازی بكەین، شاخێك كە وێنەی پیاوێكی پیری كوڕی زەمانەی وەرگرتووە، دارێك لە چەشنی ژنێكی سەماكەر خۆی ئاڵاندووە بە دارێكی دیكەوە، بەردێك كە لەشێوەی ماسی یان ئاژەڵێك دێتە بەرچاو، تەدارەكی ژنان لە كل و كلدان و جوانكاریی جل و بەرگ و هتد لە كەلەپورێكی دیاریكراودا هەیە، جیاوازە لەو پارچەیەی كە لەرێگەی كنە و پشكینینەوە دەدۆزرێتەوە و لە پێشانگا، یان مۆزەیەك نمایشی دەكەین، هەموو ئەمانە پێمان دەڵێن ئیستاتیكای دەستكاری كراو كە لەرێگەی عەقڵەوە گواستراوەتەوە بۆ جەستەیەكی ماتریاڵی، ئەمە چەندایەتییە بۆ چۆنایەتی. 

پرسیار: باشە قسەیەك هەیە كە ئیستاتیكا تەنها لەسرووشت و لەهونەردا نییە، بەڵكو لەدەقی ئەدەبیشدا هەیە، چونكە نووسین خەیاڵێكی هونەرییە و پەیوەندییەكی هاڕمۆنی هەیە لەگەڵ جەستەی هونەریدا، كە بەشێكیشە لەئەركی زمان، ئایا زمان ئەو فاكتەرەیە بتوانێ‌ ئیستاتیكا بخوڵقێنێ‌؟. 

سمكۆ محەمەد: لەگەڵ بیستن و خوێندنەوەی هەر تێكستی جوان و جوانییەك لە تێكستدا كە خوێنەری جددی هەستی پێدەكات، پەیوەندیی رەسەنایەتی و موڵكییەت دەبینین لەزمانێكی بێ‌ روحەوە بۆ زمانێكی زیندوو، چونكە ئەدەب یەكێكە لە هۆكارەكانی بەدەستهێنان و دۆزینەوەی جوانیی لەنێو زماندا، ئەو كاتەی كە شیعرەكانی سۆفۆكلیس و مەزموورەكانی داوود پێغەمبەر و تێكستەكانی شكسپیر دەخوێنینەوە ئەو كاتەی رۆمانەكانی دایستۆفسكی و دانتی و هتد. ئەوكاتەی كە (ئاڕنۆڵد توینبی) وەكو ئەفسانە ناسێك دەخوێنینەوە، دەبینین چۆن دەڕوانێتە لاماسۆ و بۆڕاق و كەویاری زەردەشتی و كائینە ئەفسانەییەكانی ژاپۆن و هیندستان و هتد، لەوێوە تێدەگەین كە ئیستاتیكا تەنها لە فۆڕمێكی بێ‌ زمان دا نییە، بەڵكو لە شتە ووردو بچووكەكاندایە وەكو گاستۆن باشلار باسی دەكات، ئەو دەڵێت ئەگەر پرسیارم ئاراستە بكەن بۆ دەستنیشانكردنی سوودە سەرەكییەكانی خانو یان ماڵ، (بێگومان لەلای من ماڵ پارێزەرێكە بۆ زیندەخەونەكانم، ماڵ كەسانی خەیاڵ پڵاو دەپارێزن، بوار بۆ مرۆڤ دەكاتەوە بە هێمنی و بەبێ‌ ترس بخەوێت، رووداوێكی بچووك لە كاتی منداڵی و لەجیهانی هەر منداڵێكدا، رووداوی جیهانیی منداڵەكەیە) بۆ نموونە وەكو ماڵۆچكەی منداڵان كاتێك گەمەی تێداكەن و خۆیانی تێدا حەشاردەدەن و دواتر خۆیانی تێدا دەدۆزنەوە و موڵكییەتی بۆ درووست دەكەن، ئەو تۆپ و جل و بەرگە وەرزشییەی كە منداڵی هەژار لەزەمەنی خۆیدا ناتوانن بەدەستی بهێنین و گەمەی پێبكەین و خەونەكانیان پێتەدی، ئەو مەلەوانگانەی كە بەخەیاڵ وێنا دەكرێت و لەبری ئەوە پاشماوەی ئاوی زستان بەكارهاتووە، هەموو ئەمانە یادەوەریەكی جوانن و لەزماندا وێنا دەكرێتەوە، من بۆ خۆم نموونەی منداڵانی كەركوك و بەكارهێنانی رووباری ئاوی خاسەی كەركوكم هەیە، كە بەنیسبەت منداڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو بەبیر خۆمی دەهێنمەوە بۆ نووسن یان بۆ نۆستالیژیا و یادەوەرییەكی مەزنی منداڵی، دوای ئەوەش راوی ریشۆڵە و مەلەوانی كاتی پشووی قوتابخانە و شەڕی گەڕەك و هتد، یان ئەو گۆشە نادیارانەی ژیانی ماڵی بچووك و بەرتەسك بەتایبەتی ماڵی كوردی كە هیچ ئازادییەكی تاكی تێدا نەبووە بەدرێژایی ژیانیان، هەموو ئەمانە تێكستن بەڵام نووسینەوەیان دەوێت، رۆلان بارت لە كتێبی چێژی دەق، باسی ئەو ستایلە نووسینە دەكات، هەمان ئەو فەزایەیە بەڵام وەڵامێكی ئەپستیمی دەداتەوە، چونكە هیچ دەقێكی جوان نییە بەبێ‌ ئەوەی مەعریفەی لەپشتەوە بێت. 

ئیستاتیكا ئەو بینینەیە كە لەرێگەیەكی زانستییەوە تەماشای شتەكان و بوونەوەرەكان دەكات و وێنایان دەكاتەوە بەستایلێكی هونەری كە وەرگر سەرەتاكەی ناناسێتەوە، چونكە لە واقیعدا ئەو ماتریاڵە یان ئەو دیاردەیە شتێكی دیكەبووە، ئەم بینیینە لەژێر كاریگەری ئەو وتە و توانایە بەرهەمدێت كە لەبەردەستدایە، بابەتی جوانیش بۆ ئینسان تەنها ئەوە نییە كە دەتوانێ‌ لەنێوان هێزەكاندا باڵانس بكات كە هەردووكیان دەركەوتەی جەستەن، بەڵكو راهێنانی بەردەوامی جەستەیە لەژێر كاریگەری خەیاڵ بۆ شتەكان و دەوروپشت و پێدراوەكانی ژیان، بەتایبەتی ئەو جیاوازییەی لەنێوان نێر و مێ‌ دا هەیە، كە دواجار لەرێگەی خەیاڵەوە بۆ ئەو بابەتانە دەبێتە هۆكار بۆ هەڵچوونی دەروونی، لە كاتێكدا خەیاڵ خۆی بەشێكە لە رەنگدانەوەی هەڵچوونی دەروونی، بەتایبەتی ئەوەی كە لەژێر كاریگەری بیركردنەوەدایە، ئەو فكرەیەی كە بەرهەمی مومارەسەی واقیعی ژیانی ئینسانە، سابا ئەو فكرە فانتازی بێت، یان بریتی بێت لە سرووشتی ئینسان، وەكو بەشێك لە ئەخلاق و ئەزموون كە لەرابردوودا ئینسان كردوویەتی بە نەریت و بەردەوامیشە لەو نەریتە و لەرێگەیەوە هەم جوانی كردووە بە بەهانە و ئەرگومێنت،

پرسیار: بۆچوونێكی سەلمێنراو هەیە كە تێگەیشتنی (مارسیل برۆستە) و هەستاوە بە پەیوەندیی نێوان ئەدەب و هونەری وێنەگرتن لە لایەك و ئەدەب و مۆزیكیش لەلایەكی تر، ئەو پێیوایە كە تێڕوانینی هونەری تێڕوانینی شۆڕشگێڕانەیە و تەنها لەلای بەشێكی كەم لە داهێنەرانی سەدەی بیست دۆزراوەتەوە، ئەمە وەكو نمونەیەك، هەر لەمڕوانگەیەوە مەبەستمە بپرسم ئایا تێڕوانینەكان بۆ دۆخە كۆمەڵایەتیەكە چۆن دەبینی، ئایا ئیستاتیكا كاریگەری بەبارتەقای شۆڕش هەبووە؟

سمكۆ محەمەد: راستە چەند تیۆریەكی جیاواز هەیە لەسەر ئیستاتیكا، لەوانەش تیۆری هیگڵ و كانت و كرۆچە و باشلار و هتد، بەڵام ئەوەی مارسیل پرۆست ئیستاتیكای وەكو شۆڕش تەماشا كردووە، ئەو پێیوایە شۆڕشی جوان و ناشیرن وەكو نیگەتیڤ و پۆزەتیڤ وایە، یەكێك لەو تێڕوانینانەكانی ئەوەیە كە بڕوای بە نموونەی پەیوەندیی جوانی و هونەری جوانیبینییە، هەروەها ئاسانكاری بۆ ئەو پێشكەوتنە كردووە لە نێوان هونەر و ئەدەب و فۆتۆگراف هەیە لەلایەك، لەنێوان ئەدەب و مۆزیك لەلایەكی ترەوە، ئەم تێڕوانینە شۆڕشگێڕانەیە، جگە لە داهێنەرانی سەدەی بیست بەولاوە، پێشتر هەستی پێنەكرابوو، بۆیە لێرەدا سەربەخۆیی هونەر دەبینین و ئەو یەكێتیە دەبینین كە لەنێوان هونەری شێوەكاری و گوتار و نووسیندا هەیە، ئەو شتانەش كە جوانیان تیدایە و هێشتا ئاشكرا نەكراوە، وردەكاری و تێگەی تێڕامانە فكرییەكانە كە لەسرووشتەوە بووە بە سەنعەت هەر وەك ئەوەی لە خەیاڵی شیعریدا هەیە كە زۆر جار وەزیفەی شۆڕش دەبینێ‌. 

هەر لەم سۆنگەیەوە كە باسی شۆڕشگێڕیم كرد، من پێموایە كاریگەری ئیدیۆلۆژیا هەیە بەسەر ئیستاتیكاوە كە كەمتر لە مەسەلەی هونەردا باسكراوە، هەڵویستی هونەر كە هونەرێكی چینایەتییە یان هوڵوێستێكە لە ململانێی بازنەیی لەم چەرخەدا، كە لەنێوان چینی حاكم لە هێزی بەرهەمهێنان و چینە ناڕازییەكان لەلایەك هەیە، هەروەها دیاردەی كۆمەڵگە لە نێوەخنی كۆمەڵگا كە رەنگدانەوەی خودی كاری هونەرییە. لە راستیدا ئەمە بەشێكی مەسەلەی ئەخلاقی هونەرییە جا لە رووی شۆڕشی پرۆلیتاریاوە بێت، یان ئەو مێژووە بێت كە بەهای رەخنە لە حوكمڕانی، گوتارێكی ئیستاتیكییە. 

ئەم تێگەیشتنەی پرۆست لەوێوە سەرچاوەی گرتووە كە هونەرمەند و بیرمەند و داهێنەرانی رابردوو بە چاوێكی تەواو شۆڕشەوە تەماشای نوێخوازی و رووبەڕوبونەوەی ئیشكالیاتە كۆمەڵایەتییەكانیشیان دەكرد، نموونەی رەوتی سوریالی و دادائیزم و بزووتنەوەی رێنسانس تادەگاتە تێزەكەی هێربرت ماركیۆز و شۆڕشی 1968 خوێندكاران و شۆڕشی رۆشنبیری سەر شەقامی سارتەر بۆ پاڵپشتیكردنی شۆڕشی كرێكاران كە لەتێزەكەی ماركسەوە هاتووە، بەشێك لەو داهێنانەی كە لە سەدەكانی پێشوو بینیمان، هەموو ئەوانە شۆڕش بوون بەسەر تێڕوانینی كلاسیكی و سەپاندنی شێوازی ژیان بەبێ‌ جوانی، بۆیە لە زۆر شوێنیشدا ئەم بابەتە داهێنەری لەسەر تیرۆر كراوە كە نموونەی گالیلۆ و كۆپەرنیكۆس بوون، چونكە كاری بلیمەتی و داهێنەر، كاری تێپەڕاندنی گرێ‌ و گۆڵ و كێشەكانی سەدەی رابردوو بووە، لەكاتێكدا بینەر و چاودێكەری هونەر لەكاتی خۆیدا بڕوای بە شێوەی داهێنانی نوێ‌ نەبوو، تەنها ئەو كاتە نەبێت كە سەردەمێك و زەمەنێك بەسەر كارەكەدا تێدەپەڕی و نوستالیژیایەك بۆ ئازادی كاركردن لەبەرچاو گیرا، بەشێك لە چەمكی داهێنانیش شێوەیەكە لە نۆستالیژیای كار كە لەنێو شۆڕشی كۆمەڵایەتیدا هەستی پێدەكرێت، لەكاتێكدا هەر ئەو نوستالیژیایە بۆ ئازادی كار دواجار دەبێتە مایەی مەترسی بۆ سەر ژیانی داهێنەر و جوانناس، چێژی كاریش هەروەك ئەوەیە كە لە فۆڕمە مێژووییەكەیدا دیارە، لەكاتێكدا لەنێو جەوهەری كاردا كە لەڕووی مێژووییەوە سەپاندنی زۆرەملێ‌ یی بوو لەلایەن ستەمكارەكانەوە، گەڕان بەدوای ئازادیدا چێژی كار پێچەوانەوەی ئازادی كارە، ماركس لەمبارەیەوە چێژی كاری لە ناوەڕۆكی ئیستاتیكی دوورخستۆتەوە، لێرەدا پشت بە هەلومەرجی خودی و بابەتی دەبەسترێت، چونكە كرێكار لێرەدا بۆ خۆشی خۆی و بۆ بەدەستهێنانی ئیستاتیكا لە بەرهەمهێناندا كار ناكات، بەڵكو جگەلەوەی كارێك بۆ نەمری خۆی دەكات، كارێكی ناحەزیشی بەسەردا دەسەپێنرێت و لەنێو كاڵادا دەبێتە كاڵای بازاڕی سیاسەتی سەرمایەداری، خۆ زۆربەی پەیكەر و دیواربەند و دیزاینی تەلاری ئیمبراتۆر و دەسەڵاتدارە ستەمكارەكان، بەشێك بوون لەو كارە ئیستاتیكییانەی سەپێنرابوون بەسەر هونەرمەنددا. بەشێك لەو فۆتۆیانەی كە لەسەدەی رابردوو لەگۆڤار و رۆژنامەكان بڵاودەبوونەوە، فۆتۆشۆ بوون بەستایلی كلاسیكی، دواتر دەركەوت كە وێنە رەسەنەكە ئەوە نییە، بۆ نموونە من ئەلبومێكی گەورەی وێنەكانی ستالینم بینی كە وێنە رەسەنەكە ترۆتسكی تیابووە، یان دەستكەوتەكە هی ئەو بووە، بەڵام لەمیدیاكاندا دەستكاری كرابوو بۆ ستالین، ئەمە كاری هونەری سەپێنراوە كە كاریگەری نیگەتیڤی هەیە لەسەر دۆخی كۆمەڵایەتی و رەنگە شۆڕش دوابخات بۆ كاتێكی نادیار. 

بابەتی ئەوەش كە مۆزیك بەشێكی گرینگی ئیستاتیكایە، دەبینین سیمفۆنیای سێهەمی (ئۆریكا) ی بتهۆڤن كە ماڕشێكی جەنائیزی یە، ئەمەش مانای ئەوەیە كە بتهۆڤن خۆی جەنازەی ئەو پاڵەوانانە هەڵدەگرێتەوە كە لەجەنگدا گیانیان لەدەستداوە و لەبەردەم جەماوەردا دایاندەنێت، بۆیە جیاوازی لەنێوان مۆزیك و هونەرەكانی دیكە لێرەوە دەردەكەوێت، بەوپێیەی كە مۆزیك هەندێكجار چارەسەری كێشەی هونەری گەورەی كردووە، یان چارەسەری حاڵەتی سایكۆلۆژیشی كردووە، هەروەك چۆن لە هونەری شێوەكاریشدا پەیكەر یان تابلۆیەك مانایەكی تایبەتمان پێدەدات، بۆ نموونە تابلۆی جۆرنیكای پیكاسۆ، یان كاتژمێرە تواوەكەی سلڤادۆر دالی، یان گوڵەبەرۆژەكەی ڤان كوخ و هتد، لە نێو كوردەواریدا هونەری تەپڵ و دەهۆڵ و زوڕنا وەكو هۆكارێك بۆ بەختەوەركردنی چەند چركەساتێكی كۆمەڵگە لە نەهامەتییەكانی رابردوو، یان زەماوەندی كۆمەڵایەتی بە تەپڵ و گۆرانی ئاسایی، بەتایبەتی لە بووك گواستنەوە و شێوەكانی تری خۆشبەختی سووننەتی كولتوورە كلاسیكییەكان، وەكو ئەو هەستە هونەرییە وایە كە ئافریقیەكان وەختێك مۆزیكی جاز بەكاردێنن بە هەموو تواناكانیانەوە چێژی لێدەبینین، ئەم هونەرە لەلای ئەوان مانای تایبەتی خۆی هەیە، كە شێوەیەكە لە بەرانگاری كردن لە دژی ئەوانی تر كە دژی هەستە هونەرییەكانی ئەوانن، رەنگە لەلای كوردیش هەمان مانای هەبێت، هەروەك چۆن لەلای لوڕ و كرمانشانی و ماچۆ و شێوەزارە كوردییەكان كە هەمیشە ژێر دەستەی نەتەوە و مەزهەبە دەسەڵاتدارەكان بووە، وەختێك مردوویان لێ دەمرێت، ئەوان لەبەرمبەردا بە شایی و بە هەڵهەڵە و پێكەنین و گۆڕانی تایبەت، لەبری تازیە و ناخوشی ئاهەنگ دەگێڕن.

جوانی و كردەی جوان، بریتییە لەو ئەزموونەی كە لەڕێگەی خەیاڵ و رەهەندەكانی دیكەی ناكۆكییە هەستیارییەكانەوە خۆی دەنوێنێ‌، رەهەندێك كە بەرهەست و دیالیكتیكی و دەرەنجامی لێكسووییە واتە (لێكخشاندن) ی دوو جەستەی جودایە لەیەكتر، ئەمە رەهەندێكی دیكەی بینیینە و ئەوانی دیكەش موفرەدە پێویستییەكانی سێكس و كردەوە ئەخلاقییەكانە لەكایەی كۆمەڵایەتیدا، ئەم بابەتە خەیاڵمان دەبات بۆ مایەی فراوانی بینیین بۆ نۆستالیژیا كە بەشەرییەت خدووی پێوەگرتووە و بەو خودووەش دەژی، زۆر كارێكتەری ناودار لەدونیادا تەواوی شتەكان بەو كایەیەوە دەبەستنەوە كە خۆیان كاریگەر و شارەزان، بۆ نموونە فیساگۆرس ئەگەرچی هەموو شتێكی لە تێگەیشتنی بۆ دونیا لە ئەندازەییەوە دەبینی، بەڵام بۆ ئیستاتیكا پێوەرێكی فۆتۆیی داناوە، هەروەك ئەو ئەندازەیەی بۆ كەرەستەی ماڵ و چێشتخانە دانراوە، بەڵام خەیاڵ لە كونجێكی ماڵدا كەمتر مەودای هەیە بەقەد ئەوەی لە زانست هەیەتی. 

پرسیار: ئەزموونكردنی كار لەرەوتی پەرەسەندندا، یەكێكە لە هۆكارەكانی پێشكەوتن و رەنگدانەوەی بەسەر عەقڵ و گۆڕینی هەستەكانی مرۆڤ بۆ چێژی ژیان، ئەم ئەزمونی كاركردنە تا چەند فاكتەری نزیكبوونەوەیە لە هونەری كار، بەو پێیەی مێژوو سەلماندویەتی بەرهەمی كار دیالیكتیكی سروشت و خەسڵەت و تێگەیشتنی مرۆڤە بۆ شتەكانی دەورووبەر؟ 

سمكۆ محەمەد: ئارەزووكردن بۆ ژیانێكی باشتر و لەبارتر و خۆشتر، ئارەزووكردنە لە بەردەوامیدان بە كار و خۆ ئەزموونكردن لەنێو كەرەستە خاوەكانی سرووشت، بۆ نموونە دۆزینەوە و موتوربەكردنی میوە و رەگەزی ماڵات كە سەرنجی مرۆڤ بەلای ژیانی شایستەدا دەگۆڕێت، ئەو چێژەیە كە زەمینە بۆ گۆڕینی ململانێ لەنێوان ئینسان و ئینسان بە بیانووی رەگەز و نەتەوە و رەنگی پێست، دەگۆڕێت بۆ ململانێ لەنێوان مرۆڤ و سرووشت كە عەقڵ رێنوێنی كردووە، ئەویش لە رێگەی كاری ئازاد و ئازادی كارەوەیە.

بەبڕوای تۆماس هۆبز خەیاڵ گرێدراوی كۆنتڕۆڵی حوكمێكی عەقڵییە، بینینیش قودرەتێكە هاوكاری نووسین دەكات كە بیركردنەوە ئیعتیباری نوێ‌ و قەناعەت پێكەر بەرهەمدێنێ‌، بەڵام ئەمە خۆی لە خۆیدا قودرەتی عەقڵی نییە بەمانا گشتاندنەكەی، هەروەك ئەوەی شیعر وەكو دەقێكی سەربەخۆ، ستایلی نووسینەوەی ئیدیۆمە بەزمانێكی ناڕاستەوخۆتر لە زمانی قسەكردنی رۆژانە، چونكە خەیاڵ بە یادەوەرییەوە گرێدراوە، ئەمەش هەدەفی ئەدەبیاتە لەنووسینەوەی خود بەمەبەستی بە ئیستاتیكا كردنی قسە.

دیسان دێمەوە سەر سرووشت، ئەوەی كە لەپەیوەند بە سرووشتەوە هەیە بەرامبەر بە جوانی و هونەر، وەكو دۆزینەوەی حاڵەتی دووهەمی جوانی لە سرووشتدا، جۆرێكی تری شۆڕشی دیارە بەسەر نادیاردا، لەمبارەیەوە (بندیتۆ كرۆچە) كە خاوەنی تیۆری مۆدێرنی ئیستاتیكی یە و لەژێر كاریگەری هیگڵ بووە، جگە لەمەش بە زەعیمی سیاسی لیبرالی ناسراوە، بەڵام لەرووی مەعریفییەوە بۆ ئیستاتیكا، ئەو رەخنەی لەوەش گرتووە كە مەعریفە وەكو حدس تاك لە وێنەیەكی هەستەكیدایە، بەدەلیلی عەقلانی دووری دەخاتەوە، لەبری ئەوەش تاك دەخاتە ژێر كاریگەری كۆمەڵگەوە، لەرووی ئەخلاقیشەوە بڕوای بەوە هەبوو كە مەسەلە كۆمەڵایەتییە سرووشتیە چینایەتییەكان بشارێتەوە، چونكە لە پشت میتافیزیكاوە ئایدیایەك هەیە كە رەنگە ئیستاتیكا بزربكات و فۆڕمێكی لێڵ و نادیاری پێبدات، بەڵام هونەر خۆی ئامانجێكی ئیتساتیكی پێشكەش دەكات، ئەو لەوێدا هونەر و جوانی وەكو سامانی خەیاڵ دەبینێ‌، لەشوێنێكی دیكەدا بڕوای وایە كە ئینسان تەنها بەدەستی جوانی وێنا ناكاتەوە كە مەبەست لە كردەیە، بەڵكو بەخەیاڵ وێنای دەكاتەوە، لەحاڵێكدا كە ئینسان بەڕاستەوخۆ لەگەڵ شتەكانی دەوروبەری خۆیدا ناژی، بەڵكو بەناڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ سیمبولەكاندا دەكات، بۆ نموونە ئەفسانە و ئایین و زمان وەكو تۆڕێك لەدەوری ئینسان دەئاڵێن و بەناچار دەبێت بە كارپێكەری ئەو شتانەی ویستەكان و غەریزەكان دیاری دەكەن، بۆ ئەمەش هەر ئەوە شتەكان و كائینە ترسناك و شەڕانگێزەكان و دڕەندەكان نیین دەبنە مایەی ترس بۆ ئینسان، بەڵكو ئەو فكر و بۆچوونانەی ئینسانن لەبارەی شتەكانەوە ترس بەرهەمدێنن، بۆیە ئینسان توانای بەسەر سیمبولەكاندا شكاوە و خۆی كردووە بە سەنتەری عەقڵ، چونكە عەقڵی بەكارهێناوە و خۆی جیاكردۆتەوە لە سرووشت، بیرمەندێكی ئامریكی هەیە بەناوی (ستیفان كۆبرن) پێیوایە ئیستاتیكا گەڕانە بەدوای یاساكانی چێژوەرگرتن لە جوانی، ئەو بابەتانەی كە پەیوەستن بە شتەكانەوە جوانن، ئەوانی دیكە ئیستاتیكی نیین تەنها خۆشمان دەوێن وەكو هۆكارێك بۆ دۆزینەوەی جوانی لە شتەكانی تردا كە رەنگە خۆشویستنەكە كاتی بێت و لەشوێنێكدا بووەستێت، وەكو خۆشویستن بۆ پەیكەری خوداكانی سەر زەوی، سیمبولی نێو ئەفسانەكان كە ئینسان لەسەر شێوەی خۆی بەرهەمیهێناون، ئەوان دیكەش كە چێژی تایبەت دەبەخشن. 

پرسیار: وەك دەبینین زۆر لە دەقە ئەدەبیەكان جۆرێك لە جوانی بەرجەستە دەبێت، نموونەی بەرگریكردن لە چینێك یان سەرخستنی كارێكتەرێك لە كێڵگەوە بۆ مەزنایەتی، لەبەرامبەردا جوانییەك لە دەرەوەی ئیرادەی ئینسان، روئیای ئێوە بۆ ئەو دوو رەهەندە چیە، ئایا جوانیناسی ناچێتە قاڵبی كێشە فكرییەكانەوە؟ چونكە چارەسەری ئەم بابەتە تەنها لە چاودا كۆناكرێتەوە و یەكلایی نابێتەوە؟.

سمكۆ محەمەد: دەبێ‌ ئێمە ئەو جوانییە بدۆزێنەوە كە چۆن بارگاوی بووە بە عەقڵەوە كە لەپرسیاری پێشتووتر وڵامم پێدایەوە، نەك جوانییەك لەفۆڕمدا لەدەرەوەی عەقڵ، ئەمانوئێل كانت لەچەند هەڵقەیەكدا و بەچەند شێوەیەك چارەسەری كێشەی جوانی كردووە كە لەچوارچێوەی عەقڵی ئینسانیدا بووە، بەتایبەتی لە كتێبی (رەخنە لەعەقڵی پەتی)، رەخنەی میتۆدی بەكارهێناوە و دواتریش رەخنە لە عەقلی پراكتیكی دەگرێت، ئەو وەكو فەیلەسوفێكی مۆدێرن كە بڕوای بە ئەزموونگەری خود هەبووە، لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا لەژێر عێنوانی (نقد ملكە الحكم) ئەوەندەی باسی حوكمی دەركراوی جوانی لە خودی سرووشتیدا یان لەسەر كاری هونەری كردووە و بەئەخلاقەوە گرێیداوە كە لەلای ئەو وشەی ئەخلاقی جوانی یە kalon، ئەوەندە باسی هەقیقەتی نەكردووە كە بەشێكە لەفەلسەفە، (كانت) حوكمی بەسەر دوو بەشدا كردووە و لەرێگەی پێناسەكردنییەوە دابەشیكردووە، لەوێشەوە باس لە لێكۆڵینەوەی گشتی و حوكمی تێڕامانی كردووە، ئەوەندە باسی هەر ئەو حوكمەشە بۆ جوانی هەیەتی كە گرێدراوی خود و بابەتە، چونكە هیچ بابەتێك نییە پەیوەندیی بە خودەوە نەبێت مەگەر خودێك هەڵگری ئەو ئەخلاق و خەیاڵ و چێژەوە نەبێت كە بابەت خوڵقاندوویەتی، رەنگە چێژوەرگرتن لە جوانی بەشێك بێت لە نامۆبوون كە تا ئیسَتا ئێمە لە ژێر كاریگەری فەلسەفەی ئەخلاقی جوانیداین.

ماركس لە كتێبی سەرمایەدا و لەبەشی یەكەم باس لەوە دەكات كە كاری جوانترین تەلارساز لە كاری كارامەترین بوونەوەر كە هەنگەكان كەنوو دروستدەكەن بۆ خۆ بەرهەمهێنانەوە، كاری تەلارسازەكە لە تەونی جانجاڵۆكە جواترە، چونكە تەلارسازێك بەر لەوەی دەست بەكارەكە بكات، بیر لەوە دەكاتە چۆن فۆڕمێك بە تەلارەكە بدات، بەڵام ئەمە دواجار بەرهەمی دەستی كرێكارە بەر لەوەی بەرهەمی تەلارسازەكە بێت، ئەم تێگەیشتنە لەنێوان هەنگ و جانجاڵۆكە وەكو كائیناتی بەشەری سرووشتی و كاری تەلارساز وەكو دیزاین كاری شار و دەوڵەت و رازاندنەوەی سیستم، لەجوانیناسییەوە سەرچاوەی گرتووە كە دواجار خەیاڵ بەرهەمی دەهێنێت، كێشەی هەرە گەورەی فەلسەفەی ئیستاتیكا ئایدیای نەگۆڕە كە مەبەست لە ئایینە.

دەبێ‌ لەوێوە دەستپێبكەین كە جوانی ئاكتێكی سروشتییە، ئەو ئاكتەی ئەگەر چاوێكی هۆشیاری لە پشتەوە نەبێت ناتوانرێت ببینرێت، واتە جوانی ناپێورێت، چونكە ئەزموونێك لە رێگەی چەمكەوە دەركی پێناكرێت و پێناسە ناكرێت، بۆیە خۆپاراستن لە لە چەمكسازی واتە ئەخلاقێك كە عەقڵ مەبەستێتی هاندەری بینین بێت بۆ چاو، ئەمە بەشێكە لە تێڕوانینی چاوی هۆشیار بۆ سرووشت و كەرەستەكانی داهێنان. 

لێرەدا مەودایەكی كاتی هەیە كە پێی دەگوترێت (بدیعی) واتە كاری داهێنەرانە، ئەم تێگەیە لەلای هەندێك بە تێڕوانینی شەیتانی ناودەبرێت، چونكە خزانی شتی بچووك واتە دونیای شتە بچووكەكان بۆ نێو دەقێكی گەورە و باڵا، واتە (الادب الرفیع) وەكو عەلی ئەلوەردی كۆمەڵناسی عێڕاقی دەڵێ‌ (هەموو دەقێكی باڵا زیاتر لە تێڕامانێكی گەرەكە وەكو ئەوەی ئەدەبی یۆنانی و جاهیلی و ئەفسانەی كۆمەڵگەكانی وەكو هیند وچین و ئیتاڵیا و میسر و ئێران و هەموو دەوڵەتە رەسەنەكان، رەنگە هەر ئەمەش بێت كە زیاتر لە ئەفسانەیەك لە دونیای ئەو كۆمەڵگە رەسەنانە هەیە). 

گەمەی زمان بەتەواوەتی بەشێكی گەورە لەپانتایی ئیستاتیكا داگیردەكات، كەچی سەیر لەوەدایە كە بەپێچەوانەی ئەو بۆچوونانەی سەرەوە، (فینگشتاین) فەیلەسوفێكی ناسراوی ئەم بوارەیە، پێیوایە زمان پێناسەیەكی گشتی نییە و لێكیش جیانەكراوەتەوە، ئەو دەڵێ‌ (گەمەی زمان وەكو گەمەی كەرەستە پێویستەكانی ژیان وایە، خودی گەمە لێرەدا نموونەیەكی باشە بۆ بەكارهێنانی جیاجیاكانی وشەیەك، بۆ نموونە باسەكەش وەكو شەتڕەنج و زارو مار گەمەیە، بەڵام ئێمە دەتوانین قسە لەبارەی گەمەیەكی سۆسیۆلۆژیا، یان پڕۆژەیەكی كۆمەڵناسی بكەین، یان بڵێین خەڵك دەتوانن فریوم بدەن، یان بەپێچەوانەوە). 

ئامانجی جوانیناسی هەمان ئەو تەباییەی هەیە بەڵام هارمۆنیای تێكستەكە ئەگەر سرووشت بێت یان كارێكی هونەری، مەبەستە جیاوازەكە دیاری دەكات، سڕینەوەی ناكۆكی نێوان ئەو دوو پانتاییەی كە ژیانی تاك و جهانبینی تاك دەگۆڕێت، لەلایەك ئەو ئازادییە دەپارێزێت كە دوور كەوتنەوەیە لە تێڕوانینی گشت، لەلایەكی دیكەوە بەرهەمی هونەری لەدەستی كۆمەڵگە و رواڵەتە ئەخلاقییەكان دەپارێزێ‌ و نایكات بە موڵكی تایبەتی، ئەم هەقیقەتە بۆ پاراستنی جوانی هاوئاهەنگی یەكێتییەكی ماناداری هەیە بۆ هەردوو ئایدیاكە كە دژی چەواشەكردنی جوانی راستەقینەن لە تێكستی دەستكرد و سرووشتگەرایی لەلای هونەر. بۆیە ئەو گەشەیەی كە سەرمایەداری لەرووی ئابورییەوە بە خۆیەوە بینیویەتی و هەموو فۆڕمە جوانەكانی لە جەوهەرێكی بۆشدا كۆكردۆتەوە و دایپۆشیوە، ئەمە پانتاییەكی خەیاڵییە لە پێناو كوشتنی ئەو واقیعەی كە جوانی بەرهەمدێنێ‌ لە نێو دیاردە ناشیرینەكاندا، لێرەدا سەربەخۆیی لە ئایدیادا بۆ تێڕوانینی واقیعیانەی جوانی هەستی پێدەكرێت و دەزانین جوانی چییە و مانای چییە، لەحاڵێكدا رەنگە ئەم چەمكە زیاتر لە مانایەكی هەبێت. 

پرسیار: كاتێ هونەر دەبێتە شێوەیەك لەهەڵچوونی بێداری و راگرتنی باڵانسی نێوان فۆڕم و جەوهەر و یەكخستنیان لە كارێكی دانسقەدا، لێرەدا رۆڵی زانستی جوانی بە چ ئاڕاستەیەك شرۆڤەی ئەو كارە هونەرییە دەكات بەپێی پێوانەیی سەردەم، دیارە بۆ هەر سەردەمێكیش پێوانەی تایبەت هەیە، لەكاتێكدا جوانی رێژەگەراییە و رەها نییە؟

سمكۆ محەمەد: هەموو شتێك راگرتنی باڵانسی گەرەك بێت، ئیستاتیكا بەهەموو جیاوازییەكانیەوە كە فرەییە لە پێناسە ئەمەی ناوێ‌، بۆ نموونە ئاو پێویستییەكی ژیانە و موفرەدە و زادەی جوانی سرووشتە، كەچی لەدەریادا دەیان هەزار ئینسانی خنكاندووە، كەوتنە خوارەوەی ئاو لە ئاسمانەوە یان لە پانتاییەكی دیارەوە، واتە كارێكی ناوازەی دەرەوەی ئیرادەی ئینسانە، ئەگەر مەبەست لە كاری سرووشتی بێت، بەڵام بەپێچەوانەوە پیسكردن و دەستكاریكردنی سرووشت كە كردەی ئینسانە، وەكو ئەو تێگەیشتنەی دەقی (فاوست) ی گۆتەی ئاڵمانی لێدێت كە دەبێتە كاری شەیتان و شتەكان و موفرەدەكان پیس دەكەن، لێرەدا شەیتان بەمانای بۆچوونی ئیسلامگەرایی نییە، بەڵكو ئەو شەیتانەی كە مانای دژە فەزیلەتە بۆ كردەوەی ئینسانە كە زۆر جار لەنێو شتە بچووكەكاندا زیاتر دەردەكەوێت، واتە لەنێو هەموو شتە جوانەكان شتێكی خراپ و ناشیرین زەق دەبێتەوە، بۆیە بەو پێیەی كە فۆڕم وتەزایەكە كلیلی سەرەكی جوانیناسییە و لەوێوە دوالیزمەكەی خێر و شەڕ جودا دەكاتەوە لەرووی ماناوە، هونەرناسی لێرەدا دەردەكەوێ‌ كە ئایا وەكو یاسا وەزعی یە؟ یان سرووشتی؟، دەستكردی خودایە یان ئینسان كە پێی دەگوترێت داهێنان، یەكێكیان لەدەرەوەی ویست كردەی ئینسانە و ئەویتر ویستی غەریزی ئینسانە كە ئەمە موناقەشەیەكی ترە، بۆیە فیگەرێكی داهێنەرانەیە و بەكاری سرووشتی وەكو ماتریالیستی و بە كاری خودایی وەكو میتافیزیكی ناودەبرێت، هەروەك ئەوەی كە مایكڵ ئەنجیلۆ و بیكاسۆ و داڤینشی و رامبرانت و تێكستی ئەفسانەی یۆنانی و رۆمانی و سۆمەری و میسری و هیندی و چینی و تا دەگاتە رۆژهەڵات كە بریتیین لە هەردوو هونەری تەلارسازی سامەڕرا و بابل و هتد. لە حاڵێكدا ئەمە جوانییەكی هەمەگیرە كە خودێكی تایبەتیان لە پشتەوەیە. هەروەك چۆن لە پشت دوا شێو خواردنی عیسا كە لیوناردۆ داڤینشی كردوویەتی و دەیەها تێڕامانی بۆ كراوە و فرۆید سایكۆلۆژیایانە قسەی لەسەر كردووە، كەسێكی حەتمییەتی مێژوویی و تێكست و چیها قسەی هونەری لە پشتەوەیە كە تائێستاش موناقەشەی لەبارەوە دەكرێت كە پێدەگوترێت جوانیناسی رەنج. واتە كەسێك رەنجی داوە بۆیە جوانی دۆزیوەتەوە لەدەرەوەی سرووشت، ئەمەیە جیاوازی نێوان رەها و رێژەگەرایی جوانی. 

ئەو هاوكێشەیەی كە لەنێوان موزیك و دەنگی سرووشتدا هەیە لە خوڕڕەی ئاو و دەنگی باڵندەكان و هتد، لە شوێنێكدا عەفەوییەتی پێوەدیارە، بەڵام كە ئەكادیمیا و نۆتە و بەرهەمی زانستی موزیكی تێكەڵ دەبێت، جوانییەكەی بە بارتەقای پێشووتری نامێنێت، چونكە بە ناڕاستەوخۆ سانسۆڕی تێدەكەوێت، من لەدژی ئەو سانسۆڕە قسەم هەیە، چونكە هونەر وەكو رەنگدانەوەی كردەی سرووشت وایە، وەختێك سانسۆر كرا، ئیدی لە بەهای داهێنانە نادیارەكەی كەمدەبێتەوە، هەروەها بۆ بیسەر و بینەریش چێژی نامێنێت، گەڕانەوە بۆ نۆستالیژیای زەمەنی هونەری دەستكرد و خۆڕسك بۆ بەردەوامی ژیان بەتایەبتی لە ژیانی كوردەواریدا، بۆ نموونە لاوانەوەی ژنێك و داكێك بۆ منداڵ و مێردەكەی یان ئازیزەكەی كە لەدەستی داوە، یان گەڕانەوە بۆ ژیان خاكێتی لە گوندنشیندا هەمان مەبەستی پێشووترمە لە بارەی لاسایكردنەوەی زەمەنی بەسەرچوو لەبارەی هونەری خۆڕسكەوە، یان دروستكردنی قالی و بەڕە و جاجم بۆ خەوتن و خۆ گەرمكردنەوە كە كاری دەستی بووە بەتایبەتی لەلای ژنان، نوستالیژیای هونەری كوردییە. 

هەروەها دەبێ‌ ئەوەش بگوترێت كە رێژەگەراییی بۆ هەموو دیاردەیەك كە پەیوەندیی بە هیومانیزمی عەقلییەوە هەیە راستە، چونكە دەركەوتووە رەهاگەرایی دەرەنجامی بیری رەهایە كە سنوور بۆ عەقڵ و ژیان بەگشتی دادەنێت، ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم ژیانێكی نۆێین ئەویش ستایلێكی دیكەی تاكگەراییە، ئەو پارادۆكسەی كە ئینساگەلێك خۆی دوور خستۆتەوە لەسرووشت ئەوانەش كە خۆیان بە بەرهەمی سرووشت دەزانن و پراگماتیكی لە جوانی تێدەگەن، واتە سوودگەراكان خاوەن ئەم تێگەیشتنەن، ئەوەی كە ئەفسانە بۆمانی دەگێڕێتەوە و ئینسان بریتییە لە كائینێكی دیكەی دوور لەم نموونەیەی ئێستا هەیە، هەروەها ئەو چێژوەرگرتنەی ئینسانی ئێستا لەگەل رابردوو لە مەرجی ئەوەدایە كە چۆن بتوانین ئەو دوو جۆرە ئینسانە لەیەكتر جودا بكەینەوە، ئینسانی ئێستا كە رۆبۆتێكی بەكاربەرە و ئەوەی دوێنی ئینسانی راستەقینەی تێكەڵ بەسرووشت بووە. كەوابوو رێژەگەراییەكەش جێگەی گومانە ئەگەر بەراوردی بكەین بە تێگەیشتنی هۆشیارانە بو جوانی كە لەپشتیەوە عەقڵ هەیە. 

پرسیار: چۆن بتوانین خوێندنەوەیەكی مەعریفی بۆ جیاكاری نێوان جوانی و ناشرینیەكان بكەین، وەك دوالیزمێك لەیەك كاتدا، وەكو دوو حاڵەت، ئایا ئەم جیاكارییە قورس نییە لەرووی مەعریفییەوە؟

سمكۆ محەمەد: بەڵێ‌ زۆریش قورسە، چونكە دەركەوت هەموو شتێك رێژەییە و رەها نییە، با لەوێوە دەستپێبكەم كە بۆچی ژیان بریتییە لە دوالیزم، هەروەك لە پرسیاری پێشووتردا باسمان لێوەكردووە، چونكە سەرەتا و بونیادنانی ژیان ئایین و ئەفسانەی نێو ئایین و دەسەڵاتە ئاینییە ئایدیالییەكان دایانمەزراندووە، ئەمە وای كردووە كە ژیان بۆ هەموو شتێك دابەش بكرێت و لەبەرامبەر هەموو كردەیەكی خێر، كردەی شەڕ هەبێت كە دژەكەیەتی، ئەگەر دوالیزم وەكو ئایدیالیستێك تەماشا بكەین، ئەوا دەبێ‌ ناوی خێر و شەڕی لێبنێین، بەڵام من بڕوام بە دیالیكتیك هەیە بۆ سیستمی دژەكان، مادام ئیستاتیكا رێژەگەراییە، كەواتە جوانی هەیە و ناشیرینیش هەیە كە ئەمە ویستێكی سایكۆلۆژییە زیاتر، بۆیە لەبەرامبەر خۆشیدا، ناخۆشی و لە بەرامبەر جوانیشدا و ناشیرینی هەیە، ئەمەش زیاتر لە جیاوازی نێوان شەوو رۆژدا پەیدا بوو. بۆیە دەڵێم تێڕوانینەكە ئاینیی و تێگەیشتنێكی كۆنكریتی نەگۆڕە، بۆ نموونە میسرییەكان كاتی خۆی لە شوێنێكی زۆر هێمن و دوور لە كێشە دەژیان و هەموو شتێك دەستەبەر بوو، بەڵام بە هۆی نزیكییان لە روباری نیلەوە، ئیدی ساڵانە دوچاری لافاوو و كێشە سرووشتییەكان دەبوونەوە، ئەمە بووە هۆی ئەوەی ئەفسانە كەڵكی لێوەربگرێت بۆ دەسەڵات و قەناعەت پێكردنی خەڵك بەوەی روباری نیل دوو وێنەی جوانی و ناشیرینی هەیە، كاتێك جوانە كە ئارامی بە خۆیەوە دەبینێ‌ و كاتێكیش ناشیرین كە توڕە دەبێت زریان بەرهەمدێنێت و لافاو هەڵدەستێت و دەبێتە مایەی لەناوبردنی هەموو كائینەكان، هەروەها ئەهرامەكانیش هەمان ئەفسانەی تراژیدی بەشەرییان لە پشتەوەیە كە ئێستا بۆتە جوانییەك گەشتیار سەردانی دەكەن. 

با بێمە سەر نموونەیەكی تری دوالیزم بۆ دەربڕین لەسەر جوانی و ماناكانی دیكەی كە یادەوەرییە، بۆ نموونە ماڵ ئەو جێگەیەی كە شوێنی حەوانەوە و پاراستنمانە لە گەرمای هاوین و سەرمای زستان، ئەمە تێگەیشتنی كۆمەڵایەتییە بۆ شوێن، بەڵام بچینەیەكی دانەریشە لە نووسین و ئەدەب و هونەردا، بۆیە نوسەری جددی لەماڵەوە دەستپێدەكات چونكە ماڵی كۆن ماڵی منداڵییە و سەنتەری راهاتنمانە لە شتەكان و دیاردەكان، بۆیە هەركاتێك دەكەوینەوە ماڵەوە لەدیاردەكان دەڕوانین كە لەژیانی ماددی دوور دەكەوینەوە، واتە دەبینە كەسێكی روحی، چونكە دیاردە هەستكردنە بە ئەمانەت و بەرگریكردن ی مرۆڤ لە دووتوێی ماڵدا، ئەمە ماڵ لە دوالیزمی تێگەیشتنی جوانیناسی و كۆمەڵناسیدا بە دوو مانای جیاواز خۆی دەنوێنێ‌، ئەم تێڕوانینە بە گشتی بۆ دەربڕین لەبەرامبەر شێوەی جوانی كە هونەر مانای چالاكیەكی جوانە و لە ماڵدا زیاتر بوونی دەسەلمێنرێت. 

دیوێكی دیكەی ئەم دوالیزمیەی ئیستاتیكا كە هەندێكجار هەستی پێناكرێت، نموونەی سووربوونە لەسەر پێداگیری ئاست نزمی و بەرزی، ئەم بانگەشەیە بۆ دیاردەیەكە كە گوایە عەقڵمەند و ئەپستراكتە، ئەمە ئەو دەقەیە كە پڕۆژەی فۆڕمی رەخنەیی جددی و رادیكاڵی لە سەرمایەداری گۆڕیوە بۆ بۆچوونی جیاواز و قبوڵكردنی ئەویتر كە وەهمە، ئەو ستایشەی كە ناڕاستەوخۆی بەشێكی زۆر لە بیرمەندانی رۆژئاوا دەیكەن بەرامبەر ئەم سیستمە نوێیە كە گوایە لایەنەكانی گەشەسەندنی تەكنۆلۆژیا و عەقلانییەت و گەشەی مرۆیی لە بونیادە ئابورییەكەوە سەرچاوەی گرتووە، فۆرمێكی وەزیفەیی هێندە ناشیرینە كە بە ئیستاتیكای رۆژ ناسراوە و لەكەمترین كاتدا و لە ریكلامێكی چەند رۆژەی هەڵخەڵەتێنەر بۆ فرۆشی كاڵا بەولاوە هیچی تر نییە، ئەم وەزیفەیە تابلۆ یان شانۆییەك یان جەوهەری شتێكی دیار نییە، بەڵام لە دیوی ناوەوەیدا و لە كولتوورێكی رۆژانەدا كە بەسەر ئینساندا سەپێنراوە، پێویستی بە شاهید نییە، سەرمایەداری دواهەمین سەپێنراوی بەسەر ئینساندا ئەو تێكەڵكردنە كولتوورییە یە كە هەم كەڵكی لە ئیشكالیاتەكانی بینیووە و هەم ئەو فۆڕمەش كە خودی ئینسانی پێ هەڵخەڵەتاندووە و گەرەنتی ژیانێكی نوێی پێداوە، مەبەستم لەو كۆنتڕۆڵەیە كە هەموو كایەكانی جیهانی گرتۆتەوە و ئینسانی ناچار كردووە بە فۆڕمی ئیستاتیكی تەماشای بكات و لەشوێنێكی دیكەشدا بەناوی فرە كولتوور و مڵتی كەڵچەرەوە زەمینەی بۆ كێبەركێی نەتەوە و كولتوورەكان خۆش كردووە و خۆشی وەكو تەماشاكەری ئۆپێرا نیشانداوە بەناوی ئازادی یەوە. 

بەهەرحاڵ دێمەوە سەر باسەكە بەتایبەتی، قسەیەكی فەلسەفی ئیدیالیستی هەیە كە دەڵێ‌ (هیچ ئینسانێك و شتێكی ناشیرین نییە مەگەر خۆی ناشیرین بكات)، هەموو ئەو شت و كەرەستانە هەن، بەرهەمی سرووشتن و سرووشتیش هەم لەرووی ئیدیالیستی و هەم لەرووی ماتریالیستی یەك مانایان وەرگرتووە كە خاڵقەكەی دیار نییە، لەوێ‌ خودایە كە هەڵە ناكات، لەلایەكی دیكەشەوە بوونێكە لەدەرەوەی ئیرادەی ئینسان كە هێزێكی دیكەی سرووشتە و هەڵە ناكات، كەواتە شتێك نییە بەناوی ناشیرین مەگەر لەرووئیای ئینسانی تاك رەهەندەوە بێت، چونكە لەلای ئەوان هەندێك شت بە رێكەوتنێك بە جوان ناسراوە و ئەوانی دیكە بە ناشیرین، بۆ نموونە سەگ لەلای كریستانی وەكو ئایین و كولتوور جوانە و لەگەڵ ئینسان پێكەوە دەژین كە ئەمە لە یارانی ئەشكەوتدا وەرگیراوە و قورئانیش باسی دەكات، كەچی لەلای رۆژهەڵات و ئاینی رۆژهەڵاتی و ئیسلام، بەبێ‌ هیچ بیانوویەكی لۆژیكی سەگ كائینێكی ناشیرین و بەدە و لەهەندێ‌ كاتیشدا جنێودان و قسەی نەشیاوە، لەحاڵێكدا ئەم كائینە لەگەڵ ئینسان دەژی كەچی ئینسان بۆ خزمەتی خۆی بەكاری دەهێنێت ئەگەرنا بە كائینێكی ناشیرین و قیزەون تەماشای دەكات، ئەمە جیاوازییەكەیە لەنێوان هۆشاری و ناهۆشیاری و دوو گوتاری ئایینی جیاواز بۆ ئەو كائینانەی لەگەڵ ئینسان دەژین.