ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

عومه‌ر خدر كاكیل

ئه‌م كتێبه‌ی نووسه‌ر و لێكۆڵه‌ر و مامۆستای زانكۆی سه‌لاحه‌ددین (د. كامه‌ران مه‌نتك*)، بریتیه‌ له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمی، كه‌ له‌ ده‌زگای په‌خشی سه‌رده‌م له‌ ساڵی 2020 به‌ تیراژی 500 دانه‌ چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. پێك دێت له‌ پیشه‌كیه‌ك و ده‌به‌ش، هه‌ر به‌شێك له‌چه‌ند باسێك پێك دێت. له‌ كۆتاییش سه‌رئه‌نجام و بیبلۆگرافیای سه‌رچاوه‌كانی لێكۆێكۆڵینه‌وه‌كه‌ خراوه‌ته‌ روو، هه‌مووی به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ 241 لاپه‌ڕه‌یه‌. 

باس له‌ گرینگی ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی وڵاتی چین ده‌كات، كه‌ به‌ناوی (پشدێنه‌و رێگا) كه‌ سه‌رۆكی چین (شی جین بین) ساڵی 2013 له‌ (داغستان) رایگه‌یاند. مه‌به‌ستیش له‌ راگه‌یاندنی ئه‌م پڕۆژه‌یه، فراوانكردنی هه‌ژموونی ئابوری و جیۆپۆله‌تیكی و ئامانجی ستراتیژی تری وڵاته‌كه‌یانه‌ به‌سه‌ر ته‌واوی جیهان به‌ گشتی و ئۆراسیا به‌تایبه‌تی، ئه‌ویش له‌ رێگای بنیاتنانی تۆڕێكی زه‌به‌لاحی گواستنه‌وه‌ی وشكانی و ده‌ریایی و ئاسمانی و ژماره‌یی.

له‌ به‌شی یه‌كه‌م : چه‌مك و كاریگه‌ری رۆشه‌نبیری پشتێنه‌و رێگا و ئالیگاری و كۆسپه‌كانی شی ده‌كاته‌وه‌ و له‌ به‌شی دووه‌م: ئامانجه‌كانی ده‌ستپێشخه‌ریی پشتێنه‌و رێگا و له‌ به‌شی سێیه‌م: رێگه‌ نوێكانی ده‌ستپێشخه‌ریی پشتێنه‌و رێگه‌ و له‌به‌شی چواره‌م: رێگه‌ی ئاوریشمی ئاسمانی و له‌ به‌شی پێنجه‌م: پرۆژه‌ی ئۆراسیا و به‌شی شه‌شه‌م: باسی ئۆراسیای چینی و ئۆراسیای رووسی و ئاسیای ناوه‌راست له‌ پشتێنه‌و رێگه‌ و به‌شی حه‌وته‌م: باسی رۆژئاوا له‌ ده‌ستپێشخه‌ری پشتێنه‌و رێگه‌ و له‌ به‌شی هه‌شته‌م تا كۆتایی دێته‌ سه‌ر باسی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. 

ئه‌وه‌ی زۆر گرینگه‌ له‌و لێكۆڵینه‌ وه‌یه بۆ ئێمه‌ی كورد له‌ به‌شی هه‌شته‌م: رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌روازه‌كانی ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست (توركیا و سوریا). به‌شی نۆیه‌م: رێڕه‌وی باشوور- ئێران- عێراق- كوێت. به‌شی ده‌یه‌م: كوردستان و ده‌ستپێشخه‌ری پشتێنه‌ و رێگا. یه‌ به‌جوانی پوختی كاریگه‌ری له‌سه‌ر ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ گشتی و كوردستان به‌تایبه‌تی خراوه‌ته‌ روو.

بیگومان ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ له‌لایه‌ن زۆربه‌ی وڵڵاتان به‌رهه‌ڵستی ده‌كرێت. به‌نموونه‌ ئه‌مریكا و روسیا و ئه‌ورووپا و هیندستان، به‌تایبه‌تیش ئه‌مریكا، چونكه‌ نایه‌وێ باڵاده‌ستی خۆی له‌ده‌ست بدات. ده‌زانێ به‌ باڵاده‌ستبوونی چین و دروستبوونی جه‌مسه‌رێكی تری ئابوری و سیاسی به‌هێز، دروستبوونی فره‌ جه‌مسه‌ریه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌ودا نیه‌ . 

هه‌رچه‌نده‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بابه‌تێكی وا گرینگ، كاری ده‌زگا و سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ و ره‌نگه‌ له‌ وڵاتان حكومه‌ته‌كانیان بودجه‌یه‌كی زۆر و به‌سه‌دان ئه‌كادیمی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ ته‌رخان بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌تا لای ئێمه‌ (د. كامه‌ران مه‌نتك) به‌ته‌نها به‌ كارێكی وا گرینگ هه‌ڵساوه‌و به‌ شه‌ونخونی و ماندوبوونێكی زۆره‌وه‌ "كه‌ به‌ گه‌ڕانی به‌دوای سه‌رچاوه‌كانه‌وه‌ دیاره‌، له‌ سه‌رچاوه‌ی كوردی و عه‌ره‌بی و فارسی و ئینگلیزی به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌، سوودی له‌ 154 سه‌رچاوه‌ وه‌رگرتوه‌". لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وا گرینگ ئاماده‌ ده‌كات و ده‌یخاته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ران و ئه‌كادیمیان و لاییه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان. بۆیه‌ پێویسته‌ لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار له‌ حكومه‌ت، گرنگی ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ بزانن و سوودی لێوه‌رگرن و ماندوبوونی نووسه‌ریش به‌هه‌ند وه‌ربگرن..

 

*د. كامه‌ران مه‌نتك : ناوی (كامه‌ران ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د ئه‌مین)ه‌ له‌ شاری هه‌ولێر له‌دایك بووه‌. له‌ سه‌ه‌تای هه‌شتاكان ده‌ستی به‌ نووسین كردوه‌ و چه‌ندین به‌رهه‌می بڵاوكراوه‌و ده‌ستنووسی هه‌یه‌ له‌ بوره‌كانی شیعر و چیڕۆك و رۆمان و لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی مێژوویی و سیاسی. له‌گه‌ڵ چه‌ندین وتارو چاوپێكه‌وتن له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤار و ته‌له‌فزیۆنه‌كان ..