ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

1-بەستنی پەیماننامەی لۆزان وبڕیارەكانی كاریگەری هەبوولەسەرخەباتی كوردایەتی لەسەرتاسەری كوردستان وسەرهەڵدانی شۆڕشەكوردیەكان لەپارچەكانی كوردستان.

2-وێڕای بوونی چەندین فاكتەری ئابووری وسیاسی وئاینی زیاتركاریگەری هەبوو لەسەربزواندنی هەستی نەتەوایەتی لەكوردستانی ئیران.

3-هەروەها پەیڕەوكردنی سیاسەتی بەفارسیكردن بەتایبەتیش لەلایەن ڕەزاشا.

4-هەروەهاژیانی ئابووری كوردەكانیش زۆرخراپ بوو بەتایبەتیش ئەوهەمووباج وسەرانەی دەخراسەرجووتیاران.

5-جگەلەوەش سەرۆك هۆزوعەشیرەتەكان گومانیان هەبوو لەدەسەڵاتدارانی ئیرانی چونكەببونە مایەی ترس ودڵەڕاوكێ بۆسەرۆك هۆزوشێخ ودەرەبەگەكان لەهەمان كاتیش دا نفوز وژمارەی پیاوەكانیان كەم ببوەوە بەهۆی ڕێگریكردن لەلایەن حكومەتەوە،جگەلەوەش حكومەت هەوڵی دەدا دەست بەسەرمولك وماڵەتایبەتیەكانیان دابگرێ،لەهەمان كاتیشدا دەسەڵاتیشیان سنوردارببو،بۆیەبەهەموو شێوازێك بۆپاراستنی بەرژەوەندیەكانیان هەستان بەبەرپاكردنی شۆڕش لەپاڵ جووتیاران ودانیشتووانی چینی خوارەوە .

وە زۆرجاریش هەبووە ئەگەرسەرۆك هۆزەكان لەگەڵ دەسەڵات ڕێكەوتبان دژی ڕاپەڕینی هاوڵاتیان وجوتیاران دەوەستان ئەگەربارودۆخ لەبەرژەوەندی ئەوان نەبا،هەمیشەخەلكی هەژاریان بۆبەرژوەندی خۆیان خستۆتەشانۆی ململانێی سیاسی وسیاسەتی ناوەخۆی ووڵات،هەروەها بەستنەوەی ناوچەكوردیەكانیش بەسەنتەرەوە ببوە هۆی چەندین شوِڕش وڕاپەڕین لەپارچەكانی كوردستان لەوانەش شۆڕشەكەی عەشیرەتی قلخان بەسەركردایەتی فاتح علی سوڵتان قلخانی وعەشیرەتی هەورامانی وسردار ڕشید سەرۆكی عەشیرەتی كەلهوڕ و زولفۆئاغا لەناوچەی خوڕاسان، بەڵام ئەوەی لەهەموویان كاریگەرتربووە شۆڕشەكەی سمكۆی شكاك بووە،هەرچەندەخەبات وڕاپەڕینی سمكۆی شكاك جێگای بایەخ وبەرزنرخاندنە وەشوێنی خۆی گرتووە لەمێژووی كوردیدا لەهەمان كات دا ئیران وبریتانیا وتوركیا ویەكێتی سۆڤیەت حیسابیان بۆی كردووە بەكەسێكی گرنگ ومەترسی دار بۆسەر ئاسایش وبەرژەوەندی ووڵاتەكەیان وەسفیان كردووە،بەڵام لەهەمان كات دا سمكۆ شۆڕشی كردووە بەشێوەیەكی پچڕپچڕ لەساڵی ( 1920 –1930 ) ئەویش بەهۆی دەربەدەربوون وئاوارەبوونیەوە لەسنوری نێوان عیراق وئیران وتوركیا .

سمكۆ كوڕی محمد پاشای سەرۆكی عەشیرەتی شكاكەكان بوو لەدوای مردنی باوكی دەسەڵاتی وەرگرتووە سمكۆ ئارەزووی لەسەربەخۆیی كوردستان بوو بۆیە شۆڕشی بەرپاكردووە دژی دەسەڵاتدارانی ئێرانی ولەهەمان كاتیش داعەشیرەتی شكاك وچەندین هۆزی تر لەپارچەكانی تری كوردستان هەڵوێستی خۆیان پیشان داوە بۆ یارمەتی دانی سمكۆ.وە سمكۆ كەوتووەتە هەڵەیەكی میژوویی ئەویش گومان دەكرێ سمكۆ لەفێڵەكانی ئینگلیز تێوەگڵابێت بۆیە لەگەڵ ئاشووریەكان بەكێشەداچووە دوای ئەوەی لەكۆبونەوەیەك لەگەڵ ئاشووریەكان لەدوای كۆتایی هاتنی دانیشتنەكە پیاوەكانی سمكۆ هەڵدەستن بەتەقەكردن لەوەفدی ئاشووریەكان ومارشەمعونی سەرۆكی ئاشووریەكان دەكوژن لەگەڵ 100 لە پیاوەكانی . 

بێگومان بە پێی لێكدانەوەی مێژوونووسان ئەو ڕووداوە دەستیئینگلیزەكانی تێدا بووە ئەوەش بۆتە هۆی كەم بوونەوەی بایەخ وهەیبەتی سمكۆ ودەسەڵاتی لەكەمی داوە وە هۆكاریش بووە بۆ لاواز بوونی شۆڕشەكەی . وە لە ساڵی 1922 لە دوای گەڕانەوەی شێخ مەحمود سەردانی سلێمانی كردووە بەچاودێری ئینگلیزەكان،هەرچەند باس لەوە دەكرێ پێش ئەوەی شێخ مەحمود لەهیندستان بگەڕێتەوە كوردستان لەگەڵ سمكۆ دا نێوانیان ئاڵۆز بووە،بەڵام دواتر ئاشتبوونەتەوە و ناكۆكی نێوانیان كۆتای پێ هاتووە .

سەرەدانەكەی سمكۆی شكاك بۆسلێمانی لەلایەن خەڵكێكی زۆرەوە پێشوازیەكی شاهانەی لێكراوە وئینگلیزەكان دەستیان هەبووە لەناردنی سمكۆ بۆ سلێمانیبۆ ئەوەی قەناعەت بە شێخ مەحمود بهێنێ پەیوەندی بپچڕێت لەگەڵ توركەكان بەتایبەتیش لەگەڵ ئۆزدەمیرپاشاكەئەوكات لەناوچەی ڕواندوز بوو لەگەڵ پیاوەكانی .سمكۆیان نارد بوو بۆئەوەی لەگەڵ شێخ مەحمود دوو قۆڵیهێرش بكەنە سەرتوركەكان ودەریان بكەن لەعێڕاق .بەڵام ڕەفیق حلمی باس لەوە دەكات كەسمكۆ نەیتوانیوە بەشێخمەحمودبڵێت بۆچی هاتووە یاخود چ پلانێكی هەیە،چونكە لەوە دڵنیا بوو توركەكان كاریگەریان هەبووەلەسەر شێخ وهیچ كارێكی بە بێ تورك نەكردووە . ئینگلیزەكان هەوڵیان داوە سوود لە ناكۆكی نێوانكوردەكان ببینن یاخود كوردەكان بەكار بێنن بۆ مەرامە سیاسیەكانیان وە توركەكانیش هەمان هەڵوێستیان هەبووەبەرامبەر بە كورد وئێرانیەكانیش بە هەمان شێوە . دوای ئەوە ئینگلیزەكان داوایان لەسمكۆ كرد سلێمانی جێ بهێڵێتئەویش ڕووی كردە سنورەكانی توركیا .

سمكۆ بەردەوام دەبێت لەخەباتی سیاسی لەناوچەی ورمێ وناوچەكانی گۆمی وان هەروەها شەڕی كردوە لە گەڵ 

سوپای توركی و ئێرانی وعێڕاقی وێڕای فڕوفیڵی ئینگلیزەكانیش،لەساڵی1929حكومەتی توركیا سمكۆیان دەركردووە لەخاكیان وڕێگەیان پێنەداوە لەتوركیا بمێنێتەوە وەتەنها لەمەلاتیەیان ئەرزەڕۆم نەبێت،بەڵام سمكۆبەرهەڵستی بڕیارەكەی كرد بەهەمان شێوەش دەسەڵاتدارانی ئیرانی ڕێگەیان لێگرتووە بۆیەسمكۆ داوای كرد كەڕێگەی پێبدەن بچێتە ناوچەكانی برادۆست بەڵام ئەوداواكاریەی ڕەتكراوەتەوە بۆیە گوتیان دەبێت بچی بۆتاران یان تەورێز چەندین جار بەوشێوازە چۆتە توركیاوئیران هەوڵی داوە ڕێگاچارەیەك بدۆزێتەوە دواجاردەسەڵاتدارانی ئیران هەوڵ دەدەن پیلانی كوشتنی سمكۆ دابڕێژن بۆیەبەبیانووی قسەكردن لەگەڵ پارێزگاری شنۆ بانگێشتی دەكەن،دواتر دەچێتەمالی خورشیدئاغای هەركی،پاشان داوای لێ دەكەن سەردانی تەورێزبكات بەناوی ئەوەی دەیانەوێت بەئاشتی كێشەكانیان چارەسەربكەن،بەڵام ئەوسەردانەكەی دوادەخات ئیرانیش لەڕێگادا چەندین سەربازوجەندرمەیان ئامادەكردبوو ڕێ وشوێنی توندیان گرتەبەرلەڕێگای نێوان ئورمیەوساوجیلاق بەرەوشاری شنۆ،هێرشی دەكەنەسەری ولە18/تموز/1930سمكۆشەهید دەبێت ولەگەڵ خوسرەوی كوڕی وخورشیدئاغای هەركی وچەندین لەپیاوەكانی .

  • 1