پاش مردنی موزەفەرەدین شا 1907 محمد علی كوڕی چووە سەرتەخت كەبەوە ناسرابوو كەهاوكار ویارمەتی دەری ڕوسەكان بوو گوێڕایەلی فەرمانەكانی ئەوان بوو لەگشت بوارەكان، ئەمەش هۆكارێك بۆدووركەتنەوەی لەجەماوەر بەشێوەیەكی گشتی وە بۆ ڕق لێبونەوەی لەلایەن ئەندامانی ئەنجوومەن، تەنانەت شا لەمەراسیمی تاج لەسەرنانی هیچ ئەندامێكی ئەنجوومەنی بانگهێشت نەكرد كەئەمەش بەڵگەی ئیعتراف نەكردنی شا بوو بەئەنجوومەن لەكاتێكدا كونسوڵ خانەی ووڵاتانی بێگانەو گەورە پیاوانی ووڵاًت وپیاوە ئایینیەكانی كەهاوكاربوون لەگەلی بانگ هێشت كرابوون. بۆیە ئەندامانی ئەنجومەن بڕیاریان دا بیرلەداڕشتنی دەستورێكی تربكەنەوە كەزیاتر بابەتی یاسایی تێدابێت پەیوەست بێت بەدەسەلاتی جێ بەجئ كردن وتەشریعی ودادوەریی بۆئەم مەبەستە لێژنەیكی بچووك لەئەنجوومەن پێكهات. بەگوێرەی بەندە نوێكانی دەستور ئاینی ئیسلام بەمەزهەبی جەعفەری دوازدەیی ئاینی ڕەسمی ووڵاتن، پێدانی ئازادی بەكەسانی ناموسڵمان وە یەكسانی لەمافەكانی كۆمەڵایەتی وسیاسی ودادوەری. ماف بەئەنجوومەنی نوێنەران درا بۆ دانانی شا لەسەرحكوم وە سوێند خواردنی لەبەردەمیان وەرێزگرتنی دەستور .لەبەرامبەریش دامحمد علی دەیویست بەگوێرەی دەستور دەسەڵاتی زیاتر بۆخۆی دەستەبەر بكات.

ڕێكەوتنیڕوسی- ئینگلیزی ساڵی 1907 زیاتر ڕێگر بوو لەبەردەم دروست بوونی متمانە لەنێوان شا ومیللەتی ئێران كاتێك ئەم رێكەوتنە ئاشكرابوو بەتەواوەتی پەیوەندی شا لەگەڵ ئەنجوومەنی نوێنەران پچڕا چونكەمحمدعلی هیچ هەڵوێستێكی دژایەتی كردنی لەبەرامبەر ئەم ڕێكەوتنە نەنوواند هەرچەندە تاساڵی 1912 لەلایەن حكومەتی ئێرانی دانی پێدانەندرا،

وەلەلایەكی دیكە ئەم ڕێكەوتنە ڕێگر بوو لەسەربەخۆیی سیاسی ئێران چونكە بەگوێرەی ئەم پەیمانە ئێران لەنێوان ڕوسیا وبەریتانیا دابەش كرابوو تەنها لەناوەڕاستی ئێران ناوچەیەكی بێ لایەن مابووەوە كەلەواقیع دا ئەوەش تەنها بەناو بوو.

محمد علی شا لەجیاتی ئەوەی دژایەتی داگیركەربكات بەپێچەوانەوە بڕیاری دا خۆی لەئەنجوومەنی نوێنەران ڕزگار بكات چونكە بەڕەخنەكانیان كێشەیان بۆدروست دەكرد. شا بیانووی ئەوەی بەئەنجوومەن دەگرت كەنەیانتووانیوە نرخی خۆراك وپێداویستیەكان كەم بكەنەوە كەلەكاتی دامەزرانی بەڵنیان دابوو. بەڵام لەڕاستی دا وانەبوو شا دەیوست بەگوێرەی دەستور دەسەڵاتی زیاتری پێ بدرێت داوای زیادكردنی هێزە تایبەتیەكانی دەكرد ودەسەڵاتی ڕەهای لەسەرسوپا هەبێت لەگەڵ دانان ولابردنی وەزیرەكان، ئەم داوایانەش لەئەنجوومەن بەكۆی دەنگ ڕەتكرایەوە،پێشتریش محمد علی شا ئەوەی دووپات دەكردەوە كەئەو مەشورەتی ئیسلام قبول دەكات نەك دەستوری بیانی. وەهەروەها هەندێك لەبازرگانەكان وپیاوە ئایینیەكان كەبەرژەوەندییەكانیان نەدەگونجالەگەڵ دۆخەكە لەئەنجوومەن هەڵگەڕابوونەوەوپشتگیریان نەدەكرد هاوكاری داراییان پێشكەش نەدەكرد . 

محمد علی شا دەستی كرد بەهەنگاونان بۆ زاڵبوون بەسەرئەنجوومەن هێلی تەلەگرافی نێوان تاران وشارەكانی تری پچڕاند، نووسراوێكی لەژێرناوی(ڕێگای رزگاری) لەتاران بڵاوكردەوە لەساڵی 1908 تێیدا ئەنجوومەنی بەگەندەڵ وخراپەكارتاوانباركرد كەناهێلن حكومەت كاری خۆی بكات وە داوای لەخەلك كرد لەماڵەكانی خۆیان بمێننەوە خۆیان نەخەنە مەترسی، لەبەرامبەریشدا ئەندامانی ئەنجوومەن لەكۆڵان ومزگەوتەكان ووتاریان بۆخەلك دەدا و شایان تاوانبار دەكرد. هێزەكانی سوپاش ئەم بارودۆخەیان قۆزتەوە بۆبەتاڵان بردنی دوكان وبازارومالی خەڵك. ئەوەی بارودۆخەكەی ئاڵۆزتركرد ئەوەبوومحمد علی لەگەڵ فەرماندەی قۆزاقی ڕوسی (لیاخۆف) ڕێكەوت بۆ لێدانی باڵەخانەی ئەنجوومەنی نوێنەران ودەستگیركردنی بهبهائی ودوورخستنەوەی بۆكرمانشاه و دواتربۆكەربلا،وەناچاركردنی تەباتەبائی بەدانیشتن لە مالەكەی خۆی لەخۆراسان،ئەم ڕەفتارانەی شا وایكرد بزووتنەوەی نیشتمانی سەرهەڵبدات وبەرەو ڕووی بووەستنەوە، لەوكاتەشدا دووچین پەیدابوون یەكێكیان داوای رێكەوتنی دەكردلەگەڵ شا وە هەڵوەشاندنەوەی ئەنجوومەن ودامەزراندنی ئەنجوومەنێكی ئیسلامی ئەمانەزیاتر پیاوانی ئاینی وئەوكەسانەبوون كەبەپارە ڕازی كرابوون. ئەویتریان نیشتمان پەروەرەكان بوون دژی شا بوون داوایان دەكرد ئەنجوومەن بمینێتەوە كار بەدەستور بكرێت ئەمانە زیاترلەلایەن كەسانی نەجەف پێشڕەویان دەكرا.

لەساڵی 1909پیاوەئاینیەكان فەتوای جیهادكردنیان دەركرد لەپێناوئەنجوومەن ودەستورلەوانەكازم خراسانی، مازندەرانی. ئەم فتوایە بووە هۆی سەرهەڵدانی شۆڕش لەزۆربەی شارەكان بووەهۆی ترسانی شا و ڕوسیا و بەریتانیا بۆیە شا بریاڕی دا دەسەڵاتی ئەنجوومەن بگەڕێنێتەوە بەڵام خەلك باوەڕی نەكرد چونكەلەوكاتە هێزەكانی ڕوسی و بەریتانی دەهاتنە ناوئێران شۆڕشگێران لەوە دەترسان ئەوهێزانە لەدژی ئەوان بەكاربێت . لەئەنجام چەندان هێزی خۆبەخش هاتنە تاران پشتگیری شۆڕشیان كرد، شەڕ ڕووی دا بەهۆی متمانەبەخۆبوونی شۆڕشگێران وباوەڕبوونیان بەكارەكەیان سەركەوتنیان بەدەست هێنا بەشكانی شا كۆتایی هات. محمد علی ناچار بوو ڕابكات پەنابەرێتە بەرسەفارەتی ڕوسی ئەمەش وایكرد لەنێو میللەتی ئێران بەخائن لەقەڵەم بدرێت .

دوای سەركەوتنی شۆڕشگیران بڕیاریان دا محمد علی لەحكوم بهێننەخوارەوە احمد میرزای كوڕی لە شوێنی دابنێن كەتەمەنی 12ساڵ بوو، عقدالدولەی سەرۆك وەزیران وەكوچاودێرلەسەری دامەزرێنرا،وەپاش گفتوگۆكردن لەگەڵ روس و بەریتانیەكان بڕیاردرا مووچەیەكی خانەنشینی بۆ محمد علی دابین بكرێت وە دووربخرێتەوە بۆ روسیا. هەرچەندە لەساڵی 1911 هەولی دابگەرێتەوە سەرحكوم بەڵام سەركەوتوو نەبوو . 

لەپاش ئەم ڕووداوانە ئەنجوومەنی نوێنەران كرایەوەودەستی بەكارەكانی كرد لەپێناوچاك كردنی باروودۆخی ووڵات چەندان كاریان ئەنجام دا،پارتی دیموكرات كەلەلایەن حسن تقی زادە و حسین قلی خان سەرپەرشتی دەكرا 28 كورسیان هەبوو وەپارتی كۆمەڵایەتی كەسەركردەكانی عبدالله بهبهائی وسید تەباتەبائی بوون 36 كورسیان هەبوو لەگەڵ چەندپارتێكی بچووك ئەنجوومەنیان پێك هێنا،گرنگترین كارەكانی ئەنجوومەن هێنانی شارەزایانی ئەمریكی بوولەساڵی 1911 بەتایبەت ڕاوێژكار (مورجان شوستر)بۆڕێكخستنەوەی داهاتی حكومەت ودام ودەزگاكان ولێدانی پارە كەئەمەش بەیەكەم هەنگاو دادەنرێت بەهاتنی ئەمریكا بۆناو ئێران،بەڵام ئەم كارەی ئەنجوومەن ناڕەزایی زۆری ناوەخۆ ودەرەكی لێكەوتەوە فەرمانبەرانی ئێرانی دژی ئەم كارەبوون،بەریتانیا هەرچەندە لەم كارەناڕازی بوو بەڵام ناچاربوو هەماهەنگیان لەگەڵ بكات .هەرچی ڕوسیابوو هەڕەشەی بەكارهێنای هێزوداگیركردنی تارانی دەكرد ئەگەرشارەزا ئەمریكیەكە دەست هەڵنەگرێت،بۆ ئەم مەبەستەش هێزەكانی خۆی لەباكووری ئێران دابەزاند. بۆیەحكومەت ناچاربوو لە 24ی كانونی یەكەمی 1911 ئەنجوومەن دابخات بۆماوەی 3ساڵ تالەلایەن احمد شا كرایەوە بەبۆنەی بوونی بەشای ئێران بەڕەسمی . ئەنجوومەن تەنها 11 مانگ بوو دەستی بەكاركردن كردبوو لەساڵی 1915 بۆجاری 3 م لەكاتی جەنگی یەكەمی جیهان دا داخرایەوە لەئەنجامی تاوانباركردنیان لەلایەن ڕوسەكان گوایا هاوكاریان لەگەڵ ئەلمانەكاندا كردووە .

 

 

بارودۆخی ئێران لەجەنگی یەكەمی جیهان ( 1914- 1918 )

لەمانگی ئابی 1914 شەڕ لەنێوان ووڵاتانی هاوپەیمان (بەریتانیا، فەرەنسا، ڕوسیا ) ووڵاتانی میحور(ئەلمانیا، نەمسا، دەوڵەتی عوسمانی) هەڵگیرسا. لەم كاتە دا دوو ڕەوت لەئێران لەململانێ دابوون لەسەر ووڵاتە زڵهێزەكان تا لەڕێگای ئەوانەوە بتوانن ئیستقراری سیاسی بۆ ناوەخۆی ئێران بەرقەرار بكەن :

1-ڕەوتێكیان بەتایبەت لیبرالیەكان داوایان دەكرد ئێران لەپال ئەلمانیا بچێتە شەڕچونكە ئەلمانیا دوژمنی بەریتانیاو روسیا بوو ئەمەجگە لەوەی لەسەرئاستی نێودەوڵەتی توانا سیاسی و ئابووریەكانی بەدەركەوت، بەتایبەت پاش زیادبوونی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی، بۆ فراوانكردنی دەسەڵاتی ئیستعماری ڕوویكردە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست . 

2-ڕەوتەكەی تر داوای دەكرد ئێران بێ لایەن بێت لەشەڕتاوەكو چیتر وێران نەبێت ، ئەحمەد شا لەمەراسیمی تاج لەسەرنانی لەمانگی تشرینی یەكەم 1914 بێ لایەنی ووڵاتەكەی لەشەڕ ڕاگەیاند بەڵام ئەوە تەنها قسەبوو هیچ حیسابێكی بۆنەكرا. لەهەمان كاتیش مستەوفی مەمالیكی سەرۆك وەزیرانی ئێران ڕایگەیاند كەووڵاتەكەی لەم شەڕەدا بەشداری ناكات و بێ لایەنی خۆی دەپارێزێت. لەگەڵ ئەوەش بەدرێژای ماوەی جەنگ ئێران ببو بەشانۆی ڕووداوەكان هەرلایەنەو دەیویست بەرژەوەندییەكانی خۆی دەستەبەربكات، بۆ ئەم مەبەستەش ئێران داوای یارمەتی لە وولایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا كرد بۆئەوەی پارێزگاری لێ بكات، هەرچەندە ئەمریكا تەداخولی كرد بەڵام هیچ گۆرانكاری لەدۆخەكە نەهێنایە ئاراوە.

كاتێك جەنگی یەكەمی جیهان بەرپابوو ئێران لەبارودۆخێكی سەربازی وسیاسی لاواز وخراپ دابوو:

لەبواری سەربازی خاوەن هێزیكی لاواز بوو ئەم هێزە ئامانجی نیشتمانی نەبوو ئاستی مەشق كردنی خراپ بوو لەشكرەكەی بریتی بوو لەكۆمەڵێك خەلكی چەند هەزار كەسی، پێداویستیە سەربازیەكان وچەك وتەقەمەنی كەم بوو.

ئەوهێزانەی كەئێران هەیبوو لەكاتی جەنگی یەكەمی جیهان بریتی بوون لە :

1- لیوای قۆزقی ئێرانی: ئەو تیپە لە ژێر فەرماندەی ڕوسەكاندابوو، ئەم لیوایە دژی شۆڕشی دەستوری بەكارهات . 2- هێزە داكۆكی كەرەكان لە دەستور . 3- هێزەكانی جەندرمە كەبەریتانیەكان بایەخیان بەدامەزراندنی دا .

لەڕووی سیاسی بارودۆخی خراپ بوو بەپێی رێكەوتنی 1907 بەریتانیاو ڕوسیا ئێران بەتەواوی كەوتبوە ژێردەستی ئیستعمار وخاوەن سەربەخۆی سیاسی خۆی نەبوو،شای ئێران كەبەرزترین دەسەڵاتی هەبوو بەووتەیەك بەناوبانگ بوو دەیگوت(من بەرپرسیارنیم) وە بەریتانیەكان بەترسنۆكترین كەسیان دادەنا لەئێران.

 

لەنێوان ساڵانی 1904- 1906 چەندان كۆمەڵەی نهێنی لەئێران دامەزران كەژمارەیان( 5) كۆمەڵە بوو، ئەم كۆمەڵانە ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو لەشۆڕش و دواتر لەپێشرەوی كردنی خەڵك و ڕوووبە ڕووبونەوەی دەسەڵاتی شا :(1-كۆمەلەی نهێنی. 2-پارتی ئیشتراكی دیموكراتی.3- مەلبەندی نهێنی.4- لیژنەی شۆرش.5- كۆمەڵەی مرۆڤایەتی ). 

1-یەكەم پارتی سیاسی كە دامەزرا بریتی بوو لەپارتی ئیشتراكی دیموكرات لەباكۆ سالی 1904 بەسەرپەرشتی 10 پەناهەندەی ئیرانی لەئازربایجان لەكێڵگەی نەوت كاریان دەكرد، پێشتر ئەندامی پارتی ئیشتراكی ڕوسی بوون. لەهەمان 2-لەساڵی 1904 لێژنەی شۆڕش دامەزرا یەكەم كۆبوونەوەی لەمانگی مایو 1904 ئەنجامدا و پلانی كارەكانی داڕشت لەپێناو حوكمی قانون و دادپەروەری.

3-لەساڵی1905 كۆمەڵەی نهێنی دامزرا لەلایەن زاناو بازرگانەكان زیاتر پەیوەندی بەسەندیكای بازرگانان وپیشەوەرەكان هەبوو بۆ كۆنترۆل كردنی ئابووری لەئێران. داواكاریەكانی ئەم كۆمەڵەیە بریتی بوون لەدانانی سیستەمێكی دادپەروەرانە بۆ باج و چاككردنی زەوی وزارەكانی كشتوكاڵ .

4-مەڵبەندی نهێنی لەلایەن شێخ علی كەربەلایی دامەزرا لە تەبریز ئەو كەسێكی رۆشنبیری لیبرالی بوو كاریگەری بیرۆكەی فەرەنسی لەسەربوو، هەروەها لەهەمان كاتیش بەلێكۆلینەوەی ئاینی خەریك بوو.

5- كۆمەڵەی مرۆڤایەتی لەلایەن میرزاعباس خوئی خان قەزوینی دامەزرا كاریگەری ماركسی لەسەربوو.داوای چاكسازی یاسایی دەكردبۆ هاوولاتیان.

 

هەرچەندە شۆڕشی دەستوری لەلایەنی ئابووری گۆڕانكاری گرنگی نەهێنایە ئارا بەڵام شای ناچاركرد لەمانگی ئابی 1906 ڕازی بێت بەداواكاری خۆپێشاندەران و بڕیاری داچاكسازی بكات وە هەڵبژاردن بۆ ئەنجوومەنی نوێنەران ئەنجام بدرێت، یەكەم جاربوو لەئێران هەلبژاردن بۆنوێنەران ئەنجام دەدرا لیستی بەشداربوان ئامادەكرا كەلەزۆربەی هۆز و پێكهاتەكانی ئێران تێدا بەشداربوون ئەنجوومەنێك پیك هات بۆ سەرپەرشتی كردنی ڕاستەوخۆی گشت هەرێمەكان لەكاتی هەلبژاردن دوای ئەوەی هەلبژاردن ئەنجام درا دەبوایە دەستور بۆ ووڵات دارێژرێت، ئەندامانی ئامادەكردنی دەستور سودیان لەدەستوری بەلجیكی و فەرەنسی وەرگرت،ئامادەكردنی دەستوری ئێران ماوەی 4 مانگی خایاند كەلە 51 بەند پێك دەهات، موزەفەردین شا چەند ڕۆژێك پێش مردنی لە 1907 واژووی لەسەر دەستوركرد وپەسندی كرد. لەدوای خۆی محمد علی كوڕی هاتە سەرتەخت .

 

قۆناغی یەكەم: كاتێك حكومەت فشاری زۆری خستەسەر بازرگانەكان بۆهەرزان كردنی نرخی شتومەك و لەهەمانكاتیشدا باجی زۆری دەخستنەسەر،بازرگانەكان ئامادەنەبوون بڕیارەكانی حكومەت جئ بەجئ بكەن بۆیەبڕیاری سزادانیان بۆ دەرچوو، لەكۆتایی ساڵی 1905 بازرگانەكان وەكو ناڕەزایی دەربرینێك لەنێو مزگەوتێكی شاری تاران مانیان گرت و پیاوانی ئاینیش بەدەنگیانەوە چوون و بازنەی مانگرتنەكە فراوان بوو دوكان و بازاڕەكان داخران،هاوكات لەگەڵ ئەم ڕووداوانەشدا (ناوس) كەكەسێكی بەلجیكی بوو بەرپرسی گومرگ بوو لەئێران لەئاهەنگێك دا جل وبەرگی پیاوانی ئاینی پۆشی بوو وە شەرابی نۆشی بوو، ئەم كردارە بووەهۆی توڕەبوونی خەلك وبەكارێكی گاڵتەجاری هەژماریان كرد داوایان كرد كەلە كارەكەی لابدرێت هەرچەندە موزەفەرەدین شا بەداواكاریەكەیان ڕازی بوو بەڵام ڕوسیا ڕێگەی نەدا ئەم كارە ئەنجام بدات چونكەپێی وابوو پێویستەكاروباری گومرگ لەدەستێكی ئەمین دابێت . 

بەهۆی پابەندنەبوونی شابەبەڵێنەكانی قۆناغی دووەمی شۆڕش دەستی پێكرد.

قۆناغی دووەم: لەناوەڕاستی ساڵی 1906 خۆپێشاندان لەتاران دەستی پێكرد ئەمجارەیان موزەفەرەدین شا هەوڵی دا لەڕێگای بەكارهێنانی هێز بئ دەنگیان بكات شەڕ ڕووی دا لەئەنجام 12 كەس لەخۆپیشاندەران كوژران ژمارەیەكی زۆریش برینداربوون ئەم ڕووداوە بووەهۆی دەركردنی فتوا لەلایەن پیاوەئاینییەكان و ڕووداوەكەیان بە ڕووداوی زیدبن معاویە و حسین بن علی چواند، وەكو ناڕەزاییەك مانیان گرت وگشت كارە دادوەرییەكانیان لەتاران هەڵپەسارد وە ژمارەیەك لەپیاوە ئایینیەكان لەگەڵ خێزان و موریدەكانیان ڕوویانكردە شاری قوم بەم كارەشیان توانیان كارووباری شەرعی لەپایتەخت پەكبخەن تەباتەبائی وبەهبهائی كەدوو كەسایەتی دیاری نێو ڕووداوەكان بوون ڕایانگەیاند كەبەردەوام دەبن تا وەلامیان دەدرێتەوە، وەداوای دامەزراندنی ئەنجوومەنی دادوەریان دەكرد.

بەهۆی ئەم هەڵویستەی پیاوە ئاینیەكان شا هەستا بەناردنی هێزی قەوقاز بۆ كردنەوەی بازاڕ و دوكانەكان بەزەبری هێز لەئەنجامدا بازرگانەكان كە ژمارەیان 50 كەس بوو لە ترسی ئەم هێزە پەنایان بردە بەر باڵێۆزخانەی بەریتانیا لەتاران، وە بەریتانیاش ئامادەی خۆی پێشاندا كەپارێزگارییان لئ دەكات، خۆپێشاندەران لەنێو باڵێۆزخانەدا سەركردەكان لێژنیەكیان پێك هێنا داواكارییەكانیان ئاراستەی شا كرد لەنێو داواكارییەكاندا دامەزراندنی كۆمەڵەیەكی نەتەوەیی هەبوو بۆئەوەی دەستورێك بۆ ووڵات دابنرێت، ئەم مانگرتنە یەك مانگی خایاند تا لە 5ی ئابی 1906 موزەفەرەدین شا اچاربوو وەڵامی داواكارییەكانیان بداتەوە چونكەمتمانەی بەهێزەكانی نەبوو كەبتوانن خۆپیشاندەران سەركوت بكەنەوە بەهۆی خراپی بارودۆخی دارایی سوپا و دواكەوتنی مووچەكانیان .

چینی یەكەم: ئوروستقراتی كەلەناویان دا موڵك دارو سەرمایەدارەكان هەبوون .

چینی دووەم: كەبەچینی ناوەڕاست هەژماردەكرێن بریتی بوون لەبازرگان و دوكاندار و پیاوانی بازاڕ كەئەمانە پەیوەندییەكی زۆر پتەویان لەگەڵ پیاوە ئایینیە شیعیەكان هەبوو .

چینی سێیەم : بریتی بوون لەپیشەگەرەكان وكرێكارەكان و خزمەت كارەكان كە لەپیشەسازی و شوێنەكان كاریان دەكرد و ڕۆژانە داهاتیان دەست دەكەوت . 

چینی چوارەم: دانیشتوی دێهاتەكان وجوتیارو كۆچەرەكان دەگرێتەوە كەداهاتێكی كەمیان هەبوو بەدواچینی كۆمەڵگای ئێرانی دادەنرێن .