ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەوێنە، هەموو شتێك دەربارەی مالیزیاوە بزانە

 

مالیزیا وولاتێكی ئیسلامی یە و دەكەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی كێشوەری ئاسیا، خاك ووڵاتی مالیزیا پێك هاتووە لە دوو بەش یاخود دووپارچە كەدەریای باشووری چین لەیەكتریان جیا دەكاتەوە،بەشی یەكەم نیمچە دوورگەی مالایوە . بەشی دووەمی ووڵاتی مالیزیا پێی دەگوترێت مالیزیای رۆژهەلات كە دەكەوێتە دوورگەی بۆرنیو،وە دووری نێوان هەردوو بەشە كە نزیكەی (650) كم دەبێت.ولاتی مالیزیا لە كۆندا بە شانشینی مالایو ناسراوە كە شانشینیكی كۆنەو لە نیوان سەدەكانی (7-13) بە دیار كەوتووە یاخود سەری هەلداوە كە لەلایەن كۆمەلگەی دەوروبەری رووباری باتانغاری وبازرگانەكانی زیر دامەزراوە

 

سیستەمی فەرمانڕەوایی لـە مالیزیــا :

 سیستەمی فەرمانڕەوایی تیایدا (مەلەكی دەستوری فیدڕاڵی پەرلەمانی دیموكراتی ) یە، مالیزیا لە (3) هەرێم و(13) ویلایەت پێك هاتووە، كە دوو ویلایە ت لە بە شی رۆژهەلاتیەوەیە بە ناوی ( صباح و سراواك ) وە (11) وویلایە تی دە كەوێتە بە شی رۆژئاوای كە ناسراوە بە نیمچە دوورگەی مالایۆ (جوهور –قدح-كلنتن-ملاقا-نجری-سمبیلن-بهنج-براق-برلیس-بولاو –بنیانج-سلانجۆر –ترنجانۆ كە بە دار ئیمان ناسراوە) وە وولاتی مالیزیا لە 31\ئابی \1957 سەربە خۆی خۆی راگەیاند، ئالای مالیزیا لە چوار ڕەنگ پێك هاتووە (سپی –سوور-شین-زەرد) كە ئەم رەنگانە گوزارشت لە نەتەوەكانی ناو مالیزیا دەكەن.

 

 

-مالیزیا لەڕووی شوێنی جوگرافی :

 

 بەشی ڕۆژهەڵاتی كەناسراوە بە مالیزیای ڕۆژهەڵات كەدەكەوێتە دوورگەی بۆرنیو لەباكوریەوە وڵاتی فلیپینە وەهەروەها دەریای چینی باشوورە . وەلەباشووریەوە ووڵاتی ئەندەنووسیایە وەلەرۆژهەڵاتیشیە وە دەریای سیلیپسە وەلەرۆژئاوایەوە كەنداوی سیامە .

وەبەشی رۆژئاوای ووڵاتی مالیزیای كەناسراوە بەنیمچەدورگەی مالایو كەدەكەوێتە باشووری ووڵاتی تایلەند و باكووری ووڵاتی سەنغافورە و رۆژهەڵاتی دوورگەی سۆمەترەی ووڵاتی ئەندەنووسیا وەدەكەوێتە ڕۆژئاوای كەنداوی سیام .                                  2-لەڕووی شوێنی فەلەكی ( ئەسترۆنۆمی ) : ووڵاتی مالیزیا دەكەوێتە بەشی باكووری نیوە گۆی زەوی و باشووری رۆژ هەلاتی كیشوەری ئاسیا ونزیك هێلی كەمەری زەوی،وەهەروەها دەكەوێتە نێوان هەردووبازنەی پانی ( 2-8 ) پلەی باكوری هێلی كەمەرەی زەوی كەواتە ووڵاتی مالیزیا نزیكەی (6 ) بازنەی پانی دەبڕێت. وەهەروەها مالیزیا دەكەوێتە نێوان هەردوو هێلی درێژی ( 98 – 119 ) پلە ڕۆژهەڵاتی هێلی گرینج كەواتە ووڵاتی مالیزیا نزیكەی ( 21 ) هێلی دریژی دەبرێت.

 

شاری (كوالالمپور)

 پایتەخت و گەورەترین شاری مالیزیایە، ژمارەی دانیشتوانی بە دەورووبەرەكەیەوە نزیكەی (4)ملیۆن كەسە. بارەگای پەرلەمانی مالیزیا لەوشارەیە وەناوەندی سەرەكی بازرگانی و ئابووریە لەهەمانكاتدا شاری (بوتراجای) بارەگای سەرەكی حكومەتی اتحادیە0                                                                  

وە شاری كولالمپور دەكەویتە بە شی رۆژئاوای مالیزیا كە ناسراوە بە نیمچە دوورگەی مالایو كە بە ناوبانگترن شاری مالیزیاییە كە پێ ی دەگوتریت شاری (باخچەكان)، وە هەروەها پڕە لە بینایەی مێژووی و رۆشنبیری و ئەو بینایانەی كە دەگەنە ناو هەور لە گەل ئەوەی شارێكی نوێ یە خاوەن مێژووێكی كۆن نیە. بە ناوبانگترین بینایە كانی هەردوو تاوەرە جمكەكەن بە ناوی (بترۆناس) كە دەكەونە ناوەراستی ناوچەی بازرگانی شارە كە. هەروەها بە یەكێك لە بەرزترین تاوەرەكانی جیهان دادەنرێن كە بەرزی هەریەكەیان دە گاتە ¬(452) م . ئەم دوو تاوەرە دابەش بوونە بە سەر (88) نهۆم وە پردێكی هەلواسراو بە یەكتریان دەبەستێتەوە لە نێوان نهۆمی 41-42 كە چواردەوری ئەم تاوەرە هەمووی باخچەو نافورە و ناوەندی بازار و خواردنگەو شوینی شانۆ و هونەر و ڕۆشنبیریە. وە هەروەها تاوەرێكی تری لێیە بە ناوی منارەی (كوالالمپور) كە بە یەكێك لە بەرزترین تاوەرەكانی جیهان دەژمێردریت كە بەرزیەكەی دەگاتە (421) م،وە بەرزترین نهۆمی خواردنگەیە و شوینی فرۆشتنی دیاری بیرەوەریەكانە وە نهۆمی خوارەوەشی شوێنی شانۆ و هونەرە . وە هەروەها شاری كوالالمپور شوێنێكی زۆری گەشت و گوزاری لێیە وەكو باخچەی بالندە كان بە گەورەترین باخچەی باڵندە دەژمێردریت لە جیهان، وە هەروەها دوورگەی لنگاوی كە بە ناوبانگترین دوورگە یە لە مالیزیا لە هەموو شوێنێك زیاتر سەرنج راكێشترە بۆ گەشتیاران . وە هەروەها دوورگەی (بینانق) كە بە دووەم شاری مالیزیا دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە كە بە هۆی پردێكی دەریایی بە وشكانی دەبەسترێتەوە بە درێژی (13) كم . وە هەروەها لە دوای شاری كوالالمپور لە رووی شوێنەوارەوە شاری (مالاقایە) كە ئەویش شارێكی مێژوویە،مێژووەكەی دەگەرێتەوە بۆ سەدەی پانزەی زاینی .وە هەروەها لە ویلایەتی سلانجۆر مزگەوتێكی بە ناوبانگی لێیە كە بە گەورەترین قوبە دادەنرێت.

 

ڕووبەری وولاتی مالیزیا و شێوەكەی :

ڕووبەری گشتی وولاتی مالیزیا ( 329750) كم2. كە رووبەری بە شی رۆژهلاتی (198069)كم 2 وە رووبەری بە شی رۆژئاوای (131681) كم2. رووبەری ووشكایی (328،550) كم2،وە رووبەری ئاوی (1200)كم2،وە هەروەها درێژترین سنوری ووشكایی لەگەڵ وولاتە دراوسێكانی: 1-سسەلتەنەی برۆنایی (381) كم .2- ئەندۆنوسیا (1782)كم .3- تایلاند (506)كم دەبێت. مالیزیا لە ڕووی ڕووبەرەوە هاوشێوەی وولاتی نەرویج و ڤێتنامە .ژمارەیەك دەریا و كەنداو لەنزیك كەنارەكانی مالیزیا دەردەكەون لەوانە (دەریای چینی باشوور كە هەردوو بەشەكەی مالیزیا لە یەكتر جیادەكاتەوە وە هەروەها دەریای سیلیپس و كەنداوی سیام و كەنداوی تایلاند و بەندەری سەری بێ گاوان و گەرووی مالاقا) كە پێكهاتەی مالیزیا شێوەی دوورگە ی و نیمچە دوورگەییە.

 

سنووری وولاتی مالیزیا :

 

بە شی رۆژئاوای كە ناسراوە بە نیمچە دوورگەی مالایۆ لە باكوریەوە هاوسنوورە لە گەل وشكانی وڵاتی تایلاند و لە باشووریەوە هاوسنوورە لەگەڵ وشكانی وڵاتی سەنغافورە . وە هەروەها لە رۆژهەڵاتیەوە كەنداوی سیامەو لە رۆژئاواشەوە كە نداوی تایلاندە. بەڵام بە شی رۆژهەلاتی وولاتی مالیزیا كە دەكەوێتە دوورگەی بۆرنیو لە باكووریەوە ولاتی برونای ودەریای چینی باشوورە لە رۆژئاواشیەوە كە نداوی سیامە لە باشوریشیەوە هاوسنورە لە گەل وولاتی ئەندۆنیسیا لە رۆژهەلاتیشیەوە دەریای سیلیپسە. 

 

وڵاتی مالیزیا لە ڕووی دانیشتوانەوە :

ژمارەی دانیشتووانی ووڵاتی مالیزیا دەگاتە زیاتر لە ( 30 ) ملیۆن كەس بەپێ ی ئاماری ساڵی (2014 ) ووڵاتی مالیزیا لەڕوی دانیشتووانەوە هاوشێوەی ووڵاتی سعودیەو فەنزویلایە،وە هەروەها دەكەویتە كومەلەی دەولەتانی باشوری روژهەلاتی ئاسیا.     

 

بەرزی ونزمی ووڵاتی مالیزیا : 

لەهەردووبەشی ڕۆژهەڵات وڕۆژئاوای ووڵاتی مالیزیا دەشتی كەناراوی هەن كەلەهەندێك شوێن ئەم كەناراوانە بەرزدەبنەوە وەكوچیا و گرد دەردەكەون كەداپۆشراون بەدارستانی چر . وە چیاو تاڤگەی چیایی و ئەشكەوتی سەرنج راكێشی هەیە.كە بەرزترین لوتكە چیا دەكەوێتە بەشی ڕباكووری ووڵاتی مالیزیا بەناوی چیای (كینابالو ) كەبەرزیەكەی دەگاتە ( 4101 )م لەئاستی ڕووی دەریاوە.وەهەروەها لە نیمچە دوورگەی مالایۆ زنجیرە چیایی (بارسیان) هەیە كە لە سنوری تایلاند درێژ دەبێتەوە تاوەكو ناوەراستی كە بەرزیەكەی لە هەندێ شوین دەگاتە زیاتر لە (2000)م،وە هەندێ بەرزایی تر هە ن وەكو چیای (كامیرۆن وتلفرازرس وە چیایی جنتد وە چیایی تامبۆیوكن وە چیایی تاواوا). وە ئەشكەوتە بە ناوبانگە كانی وەكو (ئەشكەوتی بون جۆل و جومانتۆنتج و تیمبل ) وە هەروەها گەورەترین ئەشكەوت كە لە ولاتی مالیزیا دۆزراوەتەوە لەسالی (1980)كە دریژیەكەی (700)م و پانیەكەی (300)م وبەرزیەكەی نزیكەی (70)م دەبیت لەگەڵ چەند تاڤگەی سروشتی وەكو تاڤگەی (تیمباكا و بیركلاە) وەهەروەها بەندەری سەری بێگاوان دەكەوێتە بەشی باكوری ولاتی برۆنای . وەلەبەشەكەی تریشی كەبە نیمچەی دوورگەی مالایو ناسراوە دەربەندی مالاقا كە بە گرنگترین رێرەوی ئاوی دادەنرێت لە جیهان كە تیایدا هەموو بازرگانییە نێو دەوڵەتیەكان دەكرێن دەكەوێتەنێوان بەشی باشووری نیمچە دوورگەی مالایو و دوورگەی سۆمەترای ئەندۆنیسیا هەروەها دەربەندی جوهوریش هەر لەم بەشەیە كەلەووڵاتی سەنغافورەی جیایدەكاتەوە .

 

رووبارەكانی مالیزیا :درێژترین رووباری مالیزیا رووباری (ڕاجانج)ە كە دەكەوێتە ویلایەتی سراواك كە درێژیەكەی (563)كم،وە هەروەها رووباری (كیناباتانجان و باهانج و باراك و بارام ) تێدایە.

 

ئاوو هەوای ووڵاتی مالیزیا :

ئاوو هەوای خۆ جێی مالیزیا بە ئاوو هەوای كەمەرەیی بەناوبانگەی كە گەرم شێدارە. چونكە لەهێڵی كەمەرەی زەوی نزیكە . پلەی گەرمی لە ووڵاتی مالیزیا لە نێوان { 21 -32 } پلەی گەرمییە چوار وەرزی سالأ بەدیار ناكەوێت، دەتوانین بڵێن سالأ لەم ووڵاتە دابەش دەبێت بۆ دوو وەرزی تۆزێك لەیەك جیاواز یەكەمیان وەرزی هاوینە كە لە مانگی ئابەوە دەست پێدەكات تاوەكو مانگی تشرینی یەكەم، دووەمیان وەرزی زستانە كەلەمانگی تشرینی یەكەم دەست پێدەكات تاوەكو مانگی شوبات، بەراستی تێبینی وەرزی ووشك ناكرێت لە مالیزیا، بای وەرزی لەباشووری رۆژئاواوە هەڵدەكات لە مانگی ( 4- 10 ) وە هەروەها لە باكووری رۆژهەڵاتیش بای وەرزی هەڵدەكات لەمانگی ( 10 -2 ) . كارەساتە سروشتیە كانی مالیزیا بریتیی یە لە (لافاو رووچونی خاك و سوتانی دارستانە كانە ).

 

مالیزیا لە ڕووی پێكهاتەی چین و توێژەكان :

بەهۆی ئەوەی كە وڵاتی مالیزیا دەكەوێتە نێوان زەریای ئارام و زەریای هیندی بۆتە هۆی بەیەكتر گەیشتنی جۆرەها گەل و چین و توێژو ڕەگەزو گەشتیار لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، هەر لەبەر ئەوەیە گەلی مالیزیا لە زۆر جۆری چین و توێژی ڕۆشنبیری پێكهاتووە .

سەرەكی ترین نەتەوە كە لە مالیزیا نیشتەجێن و دەژین نەتەوەی ( مالایو _ چینییەكان _ هیندییەكـان ) كە بەم شێوەیەی خوارەوەیە : ( مالایو 59% )، (چینییەكان 32% )، (هیندییەكان 9% ) . زمانی مالایو زمانی فەرمی وڵاتە، بەڵام زمانی ئینگلیزی بەشێوەیەكی زۆر فەرمی بەكاردێت و قسەی پێ دەكرێت بەتایبەتی لە بواری بازرگانی وە فێربوونی زمانی ئینگلیزی بەزۆریە لە قوتابخانەكان .

 

مالیزیا لە ڕووی پێكهاتەی ئایینی :

بەهۆی زۆری چین و نەتەوەو ڕەگەز زۆر جۆری ئاینیش لە مالیزیا هەیە لەگەلأ ئەوەی كە ئایینی ئیسلام ئایینی سەرەكی و فەرمی وڵاتە، بەڵام هەموو بیرو باوەڕو ئاینێك تێدا ئازادە كە بەم شێوەیەیە : ( ئاینی ئیسلام 61% )، ( ئایینی بوژی19% )، ( ئایینی مەسیحی 9% )، ( ئایینی هیندۆسی 6% ) (چینیەكان 7% ) ئاینەكانی تر ( 1،5 % ) بێ ئایین لە ( 0،8 % ) شایەنی باسە زۆربەی زۆری موسڵمانەكانی مالیزیا لەسەر مەزهەبی ئیمامی ( شافیعین )

 

مالیزیا لە ڕووی ئابووریەوە :

شوێنی مالیزیا گرنگی زۆری هەیە بازرگانی نێو دەوڵەتی بەبەشێكی گرنگی ئابووری وڵات دادەنرێت وە هەروەها گەشت و گوزاریش رۆلیكی سەرەكی هەیە لەم بوارەداكە داهاتی تاك لەمالیزیا نزیكەی ( 15 ) دۆلارە .وە دراوی مالیزیا ناوی (رینجیت)ە.

پەتڕۆل و غازی سروشتی بە سەرچاوەی سەرەكی ئابووری دادەنرێت كە گرنگترین بیرە نەوتەكانی دەكەوێتە هەرێمی سەباح و ساراواك و قەبالەو تیرینجانۆ . یەدەگی نەوتی دەگاتە ( 4،84 ) ملیار بەرمیل لەژێر خاكدا، وە هەروەها یەدەگی غازی سروشتی دەگاتە ( 89 ) ترلیۆن قەدەم مكعب .

كە لە ( 56% ) دەكەوێتە نیمچە دوورگەی مالایو وە لە ( 19% ) دەكەوێتە بەشی ڕۆژهەڵاتی دوورگەی بۆرنیو .

مالیزیا لە ڕیزبەندی ( 24 ) مین وڵات دێت لە یەدەگی نەوت، وە بە ( 13 ) مین وڵات دێت لە یەدەگی غازی سروشتی لە جیهان .

وەهەروەها مالیزیا بەگەورەترین بەرهەمهێنەری ( قەصدیر ) دادەنرێت لە جیهان .

وەهەروەها جگە لە سەرچاوەی كانزاكان مالیزیا خاوەن سەرچاوەیەكی سروشتیە لە بواری كشتوكال و دارستان، كە لەبواری كشتوكال بە یەكێك لە گەورەترین بەرهەمهێنەری لاستیكی سروشتی ( مگاگ ) و ڕۆنی خورما دادەنرێت، كە ڕۆنی خورما سەرچاوەیە بۆ بەدەستهێنانی دراوی بیانی .