ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

جوگرافیای وڵاتی  ئیسپانــیا

 ئامادەكردنی: هێرش مەغدید

 

مێژووی ئیسپانیا

شوێنی جوگرافی ئیسپانیا كاریگەری دەرەكی زۆری هەبوو لەو سەردەمەدا، پێش ئەوەی ئیسپانیا ببێتە دەوڵەت، ئیسپانیا لە سەدەی 15 وەكو دەوڵەتێكی یەكگرتوو دەركەوت، دوای یەكگرتنی مەملەكەتی كاسولیكەكانو كۆنتڕۆڵكردنی نیمچە دوورگەی ئیبیری لە ساڵی 1429.

ئیسپانیا دەوڵەتێكی دیموكراتییەو خاوەن حكومەتێكی پەرلەمانییە لە ژێر سایەی دەستووری خۆی، ئیسپانیا لە وڵاتە پێشكەوتووەكانەو ئابووری ئەم وڵاتە زۆر بەهێزە بەتایبەتی بەرهەمە نێوخۆییەكانی، ئاستی گوزەرانی خەڵك زۆر پێشكەوتووە، لە ریزبەندی جیهانیدا لە پلەی بیستەم دێت.

وڵاتی ئیسپانیا ئەندامە لە نەتەوە یەكگرتووەكانو یەكێتی ئەوروپاو حلفی ناتۆو رێكخراوی بوژاندنەوەی ئابووریو رێكخراوی بازرگانی جیهانی.

 

هەندێ زانیاری سەرەتایی

ناوی وڵات: ئیسپانیا

پایتەخت: مەدرید

زمانی فەرمی: ئیسپانی

رژێمی دەسەڵات: پاشایەتی دەستوورییە

پارە: یۆرۆ

 

ئیسپانیا بەچی دەناسرێ

هەردوو یانە گەورەكەی جیهان (ریال مەدریدو بەرشەلۆنە)

فیستیڤاڵی تەماتە

یاریكردن لەگەل (گا)

ناوی ئیسپانیا

ناوی ئیسپانیا لە ئیسپانیای (بونیقی) هاتووە كە ماناكەی (زەوی كەروێشكەكان) دەگەیەنێت، رایەكی تریش هەیە كە ناوی ئیسپانیا لە وشەی (باسكی ئیزبانا) واتە (لێوار یان سنوور) دەگەیەنێت.

 

مانای ئاڵای وڵاتی ئیسپانیا

دروشـــــــمی ئاڵای ئیسپانیـــا ئاماژە بە مەملەكـەتە كۆنەكانی ئیسپانـــــیا دەكاتو تــاجەكەش ئاماژە بە شاهانەكـانی ئیسپانیا دەكـــــات، هەندێك دروشمی تـــری هەیە وەك دروشمی مەلیكو جێگرتنەوەی مـەلیكو چەند دەزگـایەك وەكو پیرانو ئـــەنجومەنی دەوڵـەتو ئەنجومەنی دادگا.

 

شوێنی ئیسترۆنۆمی

ئیسپانیا لە رووی شوێنی ئیسترۆنۆمییەوە دەكەوێتە سەر بازنە پانی 36و 44 پلەو، هەروەها لەسەر هێلی درێژی 19 پلەو رۆژئاواو 5 پلەی رۆژهەڵات.

 

شوێنی جوگرافی

ئیسپانیا دەكەوێتە باشووری رۆژئاوای ئەوروپاو، 84% نیمچە دوورگەی ئیبری پێك دێنێت، رووبەرەكەی 504.782كم2.

 

سنوورەكانی وڵاتی ئیسپانیا

زۆربەی سنوورەكانی ئیسپانیا ئاوە، دەریای ناوەڕاست لە باشوورو رۆژهەڵات، زەریای ئەتڵەسی لە باكووری رۆژئاوا تا باشووری رۆژئاوا، لە باشوور كەنداوی قادش هەیەو لە باكووریش كەنداوی باسكای.ئیسپانیا لەگەلأ فەرەنسا سنووری وشكانی هەیە، پورتوگالیش دەكەوێتە رۆژئاوا.

 

لایەنی كارگێڕی

ئیسپانیا (17) یەكـــەی ئیـداری تێدایە كە بە حــــــوكمی زاتـی ناسراوە، ئەم یەكە ئیدارییـــانە مافی هەموو شتێكیان هەیە مەرجە تەنها لە چوارچێوەی ئیسپانیــای یەكگرتوو بمێننەوە.

(ئــــــــــاراگۆن، ئستوریاس، ئـــــەندەلوسیا، هەرێمی باسك، ئیكستریمادورا، بلنسیە، دوورگەی ئەلبلیار، دوورگەی كــــــەناری، گالیسیا، قشتالەو لیۆن، كـاستیا لامنتشا، كانتابریا، كــاتالۆنیا، لاریوخا، مەدرید، مرسیە، ناڤارا)

 

بەرزی و نزمی

ئیسپانیا دەكەوێتە نــــــزیك زەریای ئەتڵەسی لەگەلأ دەریای نــــاوەڕاستو ئەویش بەهۆی بەرزیو نزمی رووی زەوی هاتووچۆكردن لە رێگەی ئــــــاوەكان ئەستەم دەبێت، نیمچە دوورگـەی ئیبریا گەورەترین دوورگەیە لە نیمـــــــچە دوورگەكانی باشووری ئەوروپاو زۆربەی دوورگەكە بانێكی مەزنی تێدایە كـە لە رووی ئاوو هەواوە جیاوازە لـــــەگەلأ باشوور.

گۆڕانكارییە جوگرافییەكان لە ئیسپانیا بەهۆی بەرزیو نزمییەكانەوە دروســـت بووەو ئەمیش بە كۆمەڵێك زنجیرە چـیا دەورە دراوە بەتــــــایبەتی (بیرنیزو كانتابری) لە باكورو، چیای ئەندەلس لەگەلأ ناوچەی (سیرانیفادا) لە باشوور.

 

بەشێك لە چیاكانی وڵاتی ئیسپانیا

 

چیای سیرانیڤادا

 پێكهاتووە لە زنجیرە چیاكانی ناوچەی ئەندەلس، كە پارێزگاكانی غەرناتەو ئەلمیریا دەگرێتەوە، ئەم ناوچە بەرزترین خالأ لە وڵاتی ئیسپانیای پێك دێنێت كە 3478 مەتر لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە.

ناوچەیەكی گەشتیاریی بەناوبانگەو، لوتكە بەرزەكانی دەبێتە هۆی ئەنجامدانی یاری وەرزشی خلیسكانی سەر بەفر، ئەم چیایە دەكەوێتە ئەوپەڕی باشووری ئەوروپا لەسەر كەناری دەریای ناوەڕاستە، بەهۆی درێژی رۆژ لەم ناوچەیە پلەی گەرمی بەرزە.

چیای بەفری

 (شـــــــولەر) چیایەكی بەنـــــاوبانگە دەكەوێتە ئەنــــــدەلس بە دەریای نـــــــــاوەڕاست لكاوە، دانیشتــوانی ئەو ناوچەیە بە درێــــژایی سالأ بەفر دەبینن، ئــــەم چیایە لە هەموو شارەكانی ئەندەلس دیــــارەو. چەندین جۆری میوەجاتو باشترین جۆری ئـــــــاوریشمی تێدایە، چیایەكــــــی زۆر بەرزەو بەفریش بـە هاوینو زستان لەوێ بوونی هەیە.

چیای برانس:

 لـــــــە كۆمەڵێك چیا پێكهاتووە لـــە باشووری رۆژئاوای ئــــەوروپا كە سنـــووری سروشتی نێوان فـەرەنساو ئیسپانیا پێك دێنێـــــــت، ئەم چیایە دوورگــەی ئیبیری لەگەلأ بەشەكانی دیكەی ئەوروپا جیادەكاتـــــەوە، وە بە درێـــــــژایی 491كم لە كەنداوی بسكای تا دەریای ناوەڕاست درێژ دەبێتەوەو لوتكەی سەرەكی دەكەوێتە نێوان فەرەنساو ئیسپانیا.

 

چیای ئیبریا:

لـــە رۆژئاواوە بەرز دەبێتـەوەو بەرەو زۆنگی رووبـــاری (ئەبرو) نزم دەبێتەوەو درێژییەكـــــەی دەگاتە (300 میل) بەرەو باشووری رۆژئاوا دەڕوات.

 

چیای مونتسیرات:

 لە چەند بەرزاییەك پێـــك دێت نزیك بەرشەلۆنە لە هــــەرێمی كاتالۆنیا لە پشت دەریاكــانو، بەرزترین لوتــــــكەی (سانت جیرونی)ە بەرزییەكەی (1236)م لە ئاستی رووی دەریا.

 

 گرنگترین بانەكان

بانی میزیتا:

 بەرزییەكەی دەگاتە 2200 پێ، بۆ رۆژئــــــاوا شۆڕ دەبێتەوەو، چیای (كیتریا) دەكــــەوێتە بەرامبەری لە باكوور، لــــــــە باشووریش چیای (سیراوریا) دەكــەوێتە بەرامبەر دوو زنجیرە چــــــیا دەبڕێتو چەندین دەشتایی تێـــــــدایە، لەو بانە كشتوكاڵی بــەشێوەی (پەیژە) پلەی بەنــــدی دەبێتو پشت بە ئاودێری دەبەستێت.

بەشی باكوورو باشووری ئەم ناوچەیە لە رووی ئـــــــاووو هەواو رووەكی سروشتیو كشتوكـــــالأ جیاوازە لە یەكتر.

بانی سیرامورینا:

 لـــە ناوەندی بانی میزیتا بەرز دەبێتەوەو نزیك زۆنگی گەورە كە ژمارەی دانیشتوانی كـــەمە بە بوونی ئاسنو زیو دەوڵەمەندە.

دەشتی گەورە:

بە دەشتــــــی ئەندەلس ناســـــــراوەو بە نزمایی تــــــەكتۆنیش دەناسرێ، درێژییەكـــەی 2000 میلەو پانیەكەی 50 تا 100 میلە، چەند بەرزاییەكی تێدایە كە لە بەردی جیرییەو زەوییەكی بە پیتی پێكهێناوە.

 

دوورگەكانی ئیسپانیا:

(میورقە، تنریف، كناریای گەورە، لانزاروتە، ئیبیزا، فویرتیفنتورا، منورقە، لابالما، لاگومیرا، ئەلئیبرۆ، فورمنتیرا، ئەروسا، لاغراسیوسا، تەبرقە، ئونس)

 

ئاوو هەوا:

بەهۆی شوێنی جوگرافیای ئیسپانیا دابەش دەبێت بۆ سێ بەش:

1-شوێنی دەریای ناوەڕاست: لە رووی ئاوو هەواوە بە هاوینی وشكو گەرم دەناسرێ، ئەم ناوچەیە دەبێتە دووبەش: بەشێكی ئاوو هەوای دەریای ناوەڕاست ناسراوەو لە زۆربەی وڵات بوونی هەیە، ئاوو هەوای مامناوەند بە غالیسی ناسراوە، كە ئەم ناوچەیە لە هاویندا گەرمییەكەی كەمە بەهۆی نزیكی لە زەریا یان بەهۆی بەرزبوون لە ئاستی رووی دەریا.

2-ئاوو هەوای نیمچە وشك كە لەبەشی باشووری رۆژهەڵات بەدی دەكرێت بەتایبەتی لە ناوچەی (مرسیە) لە دەشتایی (أبرە) بە پێچەوانەی ئاوو هەوای مامناوەند وەرزیو وشكانی تا دوای هاوین بەردەوام دەبێت،

هەرێمی تری ئاوو هەوا ئاوو هەوای زەریاكان دەگرێتەوە كە بە گەرمی ناسراوە لە هاوین وشكیش نییە، هەروەها نزیك دەریاو زەریاكان بەتایبەتی لە (باسكو ئستوریاس) پلەی گەرما دەگاتە 21 پلە، ناوچەی غالیسیا ئاوو هەوایەكی زەریایی هەیە، بەڵام ناوچەكانی دەریای ناوەڕاست پلەی گەرماكەی بەرزەو بەهۆی وشكی ناوچەكە بە بەردەوامی دەبێتە هۆی ئاگر كەوتنەوە لە دارستانەكانی بەشی باكووری رۆژئاوای ئیسپانیا، بارانی زیاتر لە ناوچەكانی باكوور بەتایبەتی چیایەكان دەبارێتو لە بەشی دەشتاییەكان ئەم بڕە بارانە بە كەمتر دەبینرێت.

 

سامانی ئاو

 

وڵاتی ئیسپانیا چەندین رووباری گەورەو بچووكی تێدا تێدەپەڕێت ئەمانە گرنگترین رووبارەكانن:

(دیفا، ئیبرۆ، شنیل، گاریس، ئەندرش، بلون، تاجە، گارون، سور، شەقورە)

زۆنگی رووباری (ئەبرو) نزماییەكە رێڕەوییەكانی زۆر بەهۆی نزیكی لە چیای (رانس) كشتوكاڵی هاوینەی تێدا دەكرێت گرنگترین شارەكانی (زەرەگۆزە)یە.

رووباری بەفر ناسراو بە (شنیل) كە لە چیای شولەر هەڵدەقوڵێت.

 

رووباری: (ریوتینتو):

 یەكێكە لە سەرنج راكێشترین رووبارەكانی جیهان، ئەوەی لای ئێمە روونە كاتێك سەیری هەر دەریاچەیەك یان رووبارێك دەكەین وەكو رەنگی شین كە لە رەنگی ئاسمانەوە وەرگیراوە دێتە پێش چاومان، بەڵام ئەم دەریاچەیە رەنگی سوور نیشان دەدات بە پێچەوانەی هەموو رووبارەكانی جیهان ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ رووی زەوییەكەی كە ماددەی ئاسنو نحاسی زۆرە.

 

بەندەركانی ئیسپانیا

(تاراگۆن، كاشیلۆن، دانیا، ڤالنسیا، غەرناتە، ئەلمیریا بەرشەلۆنە) ئەمانە لەسەر دەریای ناوەڕاست

(سانتاندەر، بیلۆن) لەسەر دەریای باسكای

بەندەری بەرشەلۆنە

بەرشەلۆنە بە دووەم گەورە شاری دوای مەدریدی پایتەخت دادەنرێت، شاری بەرشەلۆنە بە بەندەری دەریای ناوەڕاست ناسراوە. ئەو بەندەرە بە ژێرخانێكی بنەڕەتی هاتووچۆو خزمەتگوزاری ئیسپانیا دادەنرێتو كاریگەری لەسەر سەرجەم بەشەكانی دەریای ناوەڕاست هەیە تا باشوورو ناوەڕاستیو ئەوروپاو ئەفریقیاش.

ئەم بەندەرە دەكـــــــەوێتە سەر لێواری باكووری رۆژهەڵاتی ئیسپانیا كە 7كم لە باشووری سنووری فەرەنسا دوورە، ئەم بەندەرە بە گەورەترین بەندەری سەر دەریای ناوەڕاست ناسراوە كە كەشتی یەكجار گەورە لەخۆ دەگرێت

بەندەری كوستا دل سول

 لە شاری مەلەگە لەسەر دەریای ناوەڕاست كە لە دوای بەندەری بەرشەلۆنە دێت

 

دانیشتوان

بەپێی سەرژمێرییەكانی ساڵی (2014) ژمارەی دانیشتوان لە وڵاتی ئیسپانیا دەگاتە (47.553.533)كەس كە لەو ژمارەیەدا (5.520..133) كەس بیانین واتە خەڵكی ئیسپانیا نین.

پەیمانگای ئیسپانیا بۆ ئامار ئاماژە بەوە دەكات كە ژمارەی دانیشتوانی ئیسپانیا روو لە كەمی دەكات بەهۆی كۆچكردنی ئەوانەی كە ئیسپانی نین بەهۆی بارودۆخی ئابووری یان هەر ئارەزوویەكی تر.

 

ئابووری ئیسپانیا:

 

ئیسپانیا وڵاتێكی كشتوكاڵییە لە ساڵی 1950 پێشكەوتنی كشتوكاڵی بەخۆوە بینیوەو هەروەها لە رووی پیشەسازییەوە، بەهۆی پلانەكانی بوژاندنەوەی ساڵی 1964 بووە هۆی پێشكەوتنی كەرتی ئابووری وڵات لە رووی پیشەســـــازی كانزاییەكانو دروستكردنی كــــەشتیو رستنو چنینو زۆر پێشكەوتنی بەخــۆوە بینیو وای لێكرد كە بەرزبوونەوەی نرخی نـــەوت كاریگەری لێ نەكرد، كەرتی پیشەســـــازی 67% ناوەخۆی سودی لێ وەردەگیراو رێژەی كرێكاری گەیشتە 65%.

بەرهەمەكانی ئیسپانیا:

كشتوكالأ، گەنم، ترێ، جۆ، مزرەمەنی، سەوزەوات، زەیتون، بەرهەمی ئاژەڵی.

پیشەســــــازی: ئۆتۆمبێل، ئاسن، نەوت، خواردەمەنی، جلو بەرگ، ئامێری كارەباییو ئەلیكترۆنی.