ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 

ئا: هێرش مەغدید

 

مێژووی نەوت لە عێراق

 لە سەردەمانێكی زووەوە لە عێراق نەوت دۆزراوەتەوە، سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە خەڵكی شاری بابل چەند جۆرێكی ئەم نەوتەیان بەكارهێناوە بەتایبەتی جۆری (قیر) كەلكیان لێ وەرگرتووە لە دروستكردنی خانوو رێگاوبانەكان، هەروەها هەندێك لە كێڵگەكان بە سروشتی خۆی نەوتی هەڵداوەتەوە دەرەوەی خۆی، یان نزیك بۆتەوە لە ئاستی رووی زەوی، بەڵام دۆزینەوەو دەرهێنانی نەوت وەكو ئەوەی زانراوە لە سەرەتاكانی سەدەی 20 ز بوو بەتایبەتیش یەكێك لە كۆمپانیا توركییەكان لە ساڵی 1912 بە یەكەم كۆمپانیا دادەنرێت لە رووی دەرهێنانی نەوت لە عێراق.

بەپێی لێكۆڵینەوە جیۆلۆجییەكان نەوتی عێراق 530 جۆرە، بەڵام تەنها 115 جۆریان دەرهێناوە، وە (71) جۆری دابەشكراوە لەسەر ئەو كێڵگانەی كە لە عێراق دۆزراونەتەوە.

 

كێڵگە نەوتییەكان

ژمــــارەی كێڵگە نەوتییە دۆزراوەكانی عێراق (77) كێڵگەیە، بەڵام سوودیان لە 30 لەم كێڵگانە وەرگرتووە (10) لــــەو كێڵگانە بە كێڵگـــەی زەبەڵاح هەژمار دەكـــرێت، زۆربەی كێڵگە گرنگەكانی عێراق دەكەونە شارەكانی بەسرەو كەركوك لە دوای ئەوانیش شارەكانی میسان بەغداو سڵاحەددین و دیالەو نەینەوا.

 

 

 نەوتی یەدەگ

 بەشی زۆری یەدەگی نەوتی عێراق بەتایبەتی لە پارێزگای بەسرەیە، كە 15 كێڵگەی نەوتی تێدایە (10) لـــــــــەو كێڵگانە بەرهەمهێنەری راستەقینەی نەوتن، (5)ی دیكەش تاكو ئێستا كاری تێدا دەكرێت، یەدەگی ئەم كێڵگانە دەگاتە (65) ملیار بەرمیل واتـــە بــە رێژەی 59%ی داهاتی نەوتی عێراق.

 وە بەشێكی ئاسایی یەدەگی نەوتی پارێزگاكانی بەسرەو میسانو زیقار دەگاتە نزیكەی 80 ملیار بەرمیل واتە بە رێژەی 71%ی كۆی گشتی یەدەگی نەوتی عێراق.

 

گرنگترین كێڵگەكانی نەوتی باشووری عێراق

 * كێڵگەی رومێلە لە باكور: كێڵگەیەكی زەبەڵاحی عێراقە لە رۆژئاوای شاری بەسرە دەست پێدەكات بەرەو باشور تاكو دەگاتە بەشی باشوری وڵاتی كوەیت، ئەم كێڵگەیە بە نۆیەم كێڵگەكانی نەوتی جیهان دادەنرێت، جۆرەكەشی نایابە مێژووی سوود وەرگرتن لەم كێڵگەیە دەگەڕێتەوە ساڵی 1970 سەدەی رابردوو، ژمارەی بیرەكانی ئەم كێڵگەیە گەیشتە (20) بیر بەڵام ئێستا ژمارەی بیرەكانی دەگاتە (663) بیر، دەرهێنانی نەوت لەم كێڵگەیە بە سەرپەرشتی كۆمپانیای نەوتی باشوورە لە بەسرە، بەڵام لە كاتی شەڕی عێراقو ئێران كارەكانی ئەم كێڵگەیە راگیرا بەو هۆیەوە وڵاتی كوەیتیش سوودی لە دەرهێنانی نەوت وەرگرت.

* كێڵگەی رۆژئاوای قرنە: كێڵگەیەكی گــــــەورەیە دەكەوێتە شاری بەسرە، ئەم كێڵگەیە درێــــژە پێدەری كێڵگەی (رومەیلە)ی بەشی باكوورە وە ساڵی 1973 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت یەدەگی ئەو نەوتەی كە تیایدا دەگاتە 24 ملیار بەرمیل، رۆژانەش 300 هـــــەزار بەرمیل بەرهەم دەهێنرێت، ئەگەر گرنگی پێدرا رەنگە بگاتە 700 هەزار بەرمیل رۆژانە.

*هەروەها لە كێڵگە نەوتییەكانی بەسرە كێڵگەی رومەیلەی باشوورو كێڵگەی زوبێر كە لە ساڵی 1949 دەستكرا بە دەرهێنانی نەوتو رۆژانە 220 هەزار بەرمیل بەرهەم دەهێنرێت هەروەها كێڵگەی (ئەللحێس) دەكەوێتە بەشی رۆژئاوای بەسرە بەڵام ئەم كێڵگەیە بەشێوەی قۆناغ بە قۆناغ دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوتو لە ساڵی 1972 دەستكرا بە هەناردەكردنی نەوت بۆ مینای فاوو كێڵگەی (توبە).

هەروەها كێڵگەی (ئەلحلفایە)ی زەبەڵاح كە دەكەوێتە نزیك شاری (العمارە) لە پارێزگای میسان لە باشووری رۆژئاوای عێراق كە زیاتر لە 3.8 ملیار بەرمیل وەكو یەدەگی نەوتی تێدایە، لە هەمان پارێزگا كێڵگەی (ابو غریب) و كێڵگەی (البزركان) كە لە ساڵی 1973 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت.

 

كێڵگە نەوتییەكانی ناوەڕاست و باكوور (بەشێكی كوردستان)

 یەدەگی نەوتی ئەم ناوچەیە لە كەركوك دەگاتە نزیكەی 13 ملیار بەرمیل واتە رێژەی 12%ی كۆی گشتی یەدەگی نەوتی عێراق پێك دەهێنێت.

 * كێڵگەی كەركوك: پێنجەم كێڵگە نەوتییەكانی جیهانە لە رووی گەورەیی ئەویش بریتییە لە بانێك رووباری زێی بچووك بەناویدا تێپەڕدەبێت، درێژەی كێڵگە نەوتییە دەگاتە 96.5كم پانتایەكەشی دەگاتە 4كم هەروەها قوڵایی كێڵگەی نەوتی كەركوك لە نێوان 450م تاكو 900 م، وە رێژەی بەرهەمهێنانی یەك بیر 35 هەزار بەرمیلە رۆژانە.

  

كێڵگە نەوتییەكانی ناوەڕاست و باكوور

* كێڵگەی بای حەسەن: دەكەوێتە رۆژئاوای كێڵگەی كەركوك وە بیرەكانی كێڵگەی بای حەسەن قووڵترە لە بیرەكانی كێڵگەی كەركوك كە دەگاتە نێوان 1500م تا 3000 مـــەتر لــــە ســــاڵی 1959 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت.

 * كێڵگەی چەمبور: دەكەوێتە باكووری رۆژهەڵاتی شاری كەركوك بە ئاراستەی كێڵگەی كەركوكو بای حەسەن لە ساڵی 1959 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت.

 * كێڵگەی رۆژهەڵاتی بەغدا: سەرەتا پێشبینی دەكرا كە لەم كێڵگەیە نەوت رێژەكەی كەم بێت، بەڵام بەهۆی كاركردن تیایدا زانراوە كە رێژەی نەوتی تیایدا باشە، ئەم كێڵگەیە لە بەشی باكووری پارێزگای سەڵاحەددین دەست پێدەكات تاكو باشووری شاری واست، رێژەی بەرهەمهێنانی نەوت دەگاتە (20) هەزار بەرمیل رۆژانە ئەگەر گرنگی پێ بدرێت ئەوا 120 هەزار بەرمیل رۆژانە بەرهەم دەهێنێت.

 

* كێڵگەی نەوتی باكوور

 * كێڵگەی خباز لــــــە پارێزگای كەركوك، وە كێڵگەی عەین زالە لە پارێزگای موسڵا، وە لە نزیك ئەو كێڵگەیە، كێڵگەی (بەتمە) بوونی هـــــەیە كە دەكەوێتە ناوچەیەكی شاخاویو، كێڵگەی (صفیە) لەسەر سنووری نێودەوڵەتی ســــوریاو، وە كێڵگەی گەیارە لە پارێزگای موسڵا، وە كێڵگەكانی باكووریش كێڵگەی تكریتو كێڵگەی عجیل، كێڵگەی بەلەد، ئەمانە دەكەونە پارێزگای سەڵاحەددینو هەروەها كێڵگەی نەفتخانە لە پارێزگای دیــــالە لە ناوەڕاستی عێراق.

 

كێلگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان

 بەپێی رێكەوتنێك كە لە ئەیلولی 2012 دا لەگەڵ حكومەتی فیدراڵی عێراقدا ئەنجامدرا، هەرێمی كوردستان مافی بەدەستهێنانی 17% ی بەرهەمە پاڵێوراوەكانی عێراقی هەیە، لەگەڵ 17% ی نەوتی خاوی عێراق بۆ سوتەمەنی وێستگەكانی كارەبا. بەڵام حكومەتی فیدراڵی ئەم مافەی بەرهەمە پاڵێوراوەكان بە تەواوەتی دابین ناكات بۆ هەرێم.

 لەپێناو بەدیهێنانی خواستی ناوخۆییمان و یــــــــارمەتیدان بۆ خزمەتكردنی پێویستیی ناوچەكانی تر، هەرێمی كوردستان گەشە بە كەرتی پاڵاوتن دەدات. لەگەڵ ئەنجامدانی وەبەرهێنانی زیاتردا، توانای پاڵاوتنی هەرێمی كوردستان لە كۆتایی ئەمساڵدا دا نزیك دەبێتەوە لە 1.000.000 بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا كە لەئێستادا 150،000 بەرمیلە.

  هەردوو پاڵاوگەكەی هەرێمی كوردستان لەڵایەن كەرتی تایبەتەوە خاوەندارێتی دەكرێن و بەڕێوە دەبرێن

 

پاڵاوگەی كار لە نزیك شاری هەولێر، كە لەڵایەن كۆمپانیای (كار)ی كوردیەوە بەڕێوە دەبرێت، لە ئێستادا توانای بەرهەمهێنانی 100،000 بەرمیلی هەیە لە رۆژێكدا، لەگەڵ پڵانێكدا بۆ بەرزكردنەوەی توانا بۆ 200،000 بەرمیل لە 2015 دا.

 پاڵاوگەی بازیان لە پارێزگای سلێمانی، كە لەڵایەن كۆمپانیای (وزە پێترۆلیەم)ی كوردیەوە بەڕێوە دەبرێت، لە ئێستادا توانای بەرهەمهێنانی 65،000 بەرمیلی هەیە لە رۆژێكدا، لەگەڵ پڵانێكدا بۆ بەرزكردنەوەی توانا بۆ 150،000 بەرمیل لە 2015 دا.

 سەرباری ئەمەش، لە كێڵگەی تـــــاوكێ لە پارێزگای دهۆك، كۆمپانیای DNO ی نەرویجی خاوەنی پاڵاوگەیەكی بچووكە كە نەوتی خاو ئامادە دەكات لەپێناو دەستكـــــەوتنی خــــەسڵەتی هەناردەكـــــردندا، و تــوانای بەرهـــــەمهێنانی 10،000 بەرمیلی هەیە لە رۆژێكدا.

 

  پاڵاوگەكانی تـــــری نەوت لە كوردستان

 "خورمـــــاڵا، چــــەمچەماڵا، تـــاوكێ، میــران، تـەق تەق"

  هێلی بۆڕیەكانی نەوتی كوردستان

  لەبەرئەوەی هەرێمی كوردستان دەكەوێتە دووڕیانی نێوان رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا، پێگەیەكی نموونەیی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە هاوبەشێكی گرنگ لە دابینكردنی وزەدا بۆ جیهان.

 رێگـــــــەی نــــــەوت لـــە كێڵگە بەرهەمهێنەرەكانی كوردستانەوە پێشتر بە هێڵی بۆریەكانی كەكوك – جیهاندا تێپەڕ بووە لە رێگەی هێڵێكی دوانەیی هەناردەكــــــردنەوە. ئەمڕۆ هەرێمی كوردستان هێڵێكی بۆری هەناردەكردنی نـــــوێی دروستكردووە كــــە لـــە كۆتایی ئەمساڵدا لە توانایدا دەبێت یەك ملیۆن بەرمیل نەوت لــــە رۆژێكدا بگوازێتەوە بۆ سنووری توركیا. هێڵی بۆریەكە لە خورمەڵەوە درێژدەبێتەوە تا فیشخابوور لەسەر سنووری توركیا.

 

  

 پێكهاتەی كێڵگەكان

 بەشی باكووری خۆرهەڵات

 

بەشی باكووری خۆرهەڵات بە ناوچەی زنجیرە چیاكانی تۆرۆس ناسراوە. ناوچەكە بە مەیلێك بۆ دۆزینەوەی نەوتیی (مام ناوەند بۆ زۆر) جیا دەكرێتەوە. لە رووی جیۆلۆجیەوە، ناوچەكە بە ریژەیی راددەیــــــەكی بەرفراوان لە (فاكتەری بەدەستهێنان) پیشان دەدات كە ئەمەش مەیلێكە بۆ دۆزینەوەی نەوتیی سەرچاوە فراوان و هەبوونی مەترسیەكی (نزم بۆ مام ناوەند) لە بەدوادا گەڕاندا.

 

بەشی باكووری خۆرئاوا

  بەشی باكووری خۆرئاوا كە بە ناوچەی بناری چیاكانی تۆرۆس ناسراوە و بە مەیلێك بۆ دۆزینەوەی نەوتیی (زۆر) جیا دەكرێتەوە و هەبوونی رێژەیەكی نزم لە مەترسی و لە رووی جیۆلۆجیەوە و سەرچاوەی گەورەی هەیە. كێڵگەی شێخان، كە كۆمپانیای گەڵف كیستۆن كاری تێدا دەكات، توانستی شاراوەی ئەم ناوچەیەی دەرخستووە.

  بەشی باشووری خۆرئاوا

  بەشی باشووری خۆرئاوا، كە بە ناوچەی بناری چیاكانی زاگرۆس نــــاسراوە، مەیلێكی گەورەی بۆ نـــــەوتی زۆر و كێڵگەكــــانی غازی كۆندەنسێت (چڕبووەكان) هەیە. بە هەبوونی رێژەیەكی نزم لە مەترسی جیۆلۆجی، ناوچەكە مەیلێكی بۆ (رێژەی بەرزی غاز بەرامبەر نەوت) دەرخستووە. ناوچەكە نزیكە لە ژێرخانی گونجاو، بۆ نموونە هێڵی بۆری كەركوك – جیهان.

 بەشی باشووری خۆرهەڵات

 

بەشی باشووری خۆرهەڵات، كە بە ناوچەی زنجیرە چیاكانی زاگرۆس ناسراوە، مەیلێكی بەرز بۆ دۆزینەوەكانی غاز پیشاندەدات لەگەڵ دەركەوتنی كەمتری نەوت. بەهۆی ئەوەی ناوچەیەكی شاخاویە، ژمارەیەك بەربەست دروستدەكات بۆ كاركردن لەگەڵ مەترسی هونەری مام ناوەند بۆ زۆر و هەبوونی زۆریی تێچوونیشدا.