ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بەنگلادیش: دەكەوێتە باشوری كیشوەری ئاسیا لەسێ لاوە هیندستان دەورەی داوە تەنها بەشی باشوری رۆژهەڵاتی نەبێت بەبۆرما (میانمار) دەورە دراوە سنووری ئێستای دەوڵەتی بەنگلادیش دامەزرا لەگەڵدابەشكردنی بەنغال و هیندستان لەساڵی(1974) بەهۆی سەرهەڵدانی شۆرشی سەربەخۆیی لەساڵی (1971) بوەهۆی دروست بونی دەوڵەت بەنگلادیشی سەر بەخۆ.

ناوی ڕەسمی : كۆماری میللی بەنگلادیش

پایتەخت : دەكا

ژمارەی دانیشتوان : 145،580،000ملیۆن كەسە

ژمارەی دانیشتوانی پایتەخت : 8،768،000ملیۆن كەسە

ڕووبەر:55،598میل چوارگۆشەو144،000كیلۆمەتر چوارگۆشەیە

شارەسەرەكیەكان : شیتا،جونگە

بەندەرەسەرەكیەكان : دەكا، شالنا، شیتا، جونگە

چڕی دانیشتوان : 2348 كەس لەیەك میل چوار گۆشەدا

 

نــــەخشـــەی شــــارەكــــــــــان

 

 گەشەكردنی دانیشتوان : 2،1 %

نژادەكان : 98 % لەبنەڕەتا بنگالی و بیهاری وچەندین كۆمەڵگای هۆزی جۆراو جۆری تری تیایە.

ئاین : ئیسلام 85 %، هندۆس 15 %

زمان : بەنگالی ( زمانی فەرمیە ) ئینگلیزی

  

ئاستی خوێندەواری : 43 %

دابەشی كارگێڕی : سێ پارێزگایە، جگە لەپایتەخت

كۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی : 168،500ملیاردۆلار

بەشی تاك لەدەرئەنجامی ناوخۆیی : 1،160 دۆلار

دراو : تاكا یەكسانە بە 100 پیا

  

بەرگری : 5،8 % لەكۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی.

سوپاكەی : 120،300 هەزاركەسە.

زەوی كشتوكاڵی : 67،5% لەخاكی وڵاتەكەی .

بەرهەمی كشتوكاڵی : پەتاتە، برنج، چایە، تەڕە، میوەجات، دانەوێڵە واتە گەنم و جۆو نیسك و نۆك و هیتر .

سامانی ئاژەڵی : مەڕ 2،300 ملیۆن سەر، بزن 30،500ملیۆن سەر، چێڵ و گامێش 24،350 ملیۆن سەر، پەرەوەر 65،800ملیۆن سەر

 

سامانی سروشتی : غازی سروشتی، یۆرانیۆم، داری دارستان .

پیشەسازی : كەل وپەلی چن، بەرهەمی ڕستن و چنین، شەكر، پەینی كیمیاوی، پەڕ، خواردەمەنی دروستكراو، خۆشكردنی پێست، ئامادەكردنی گۆشت .

بەرهەمی كارەبا : 12،300ملیار كیلۆوات كاتژمێر.

داهاتی دەرەوە : نەوت، خۆراك، بەرهەمی ڕستن و چنین، كەل و پەلی سەرمایەداری .

دەرچووەكانی : پێست، جورجی دەریا، جل و بەرگ، گۆشت، ئاژەڵی زیندوو .

هاوبەشەكانی بازرگانی : یابان، چین، ئەمریكا، بەریتانیا، هەندێك وڵاتی عەرەبی .

    ڕژێمی دەسەڵات

رژێمی دەسەڵات :پەرلەمانی دیموكراتیە لەهەڵبژاردنەكانی ساڵی 1991لەڕاپرسیەكەدا دەسەڵاتی سەرۆك كۆمار كەم كرایەوە،دەسەڵاتی نوێنەری بەئیتلافی وەزیرانە كەزۆربەی لەپارتی بەنگلادیشی نیشتمانیە . ئەنجومەنی وەزیران ڕۆڵی خۆی دەبینێ، لەساڵی 1996كچی موجیب ڕەحمان دەسەڵاتی وەرگرت كەناوی (حسینە) بوو بەڵام پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی بەژداری پەرلەمانی نەدەكرد .

  

پارتە ڕامیارییەكان

پارتە ڕامیارییەكان : پارتی بەنگلادیشی نەتەوەیی، پارتی ئیسلامی بەنگلادیشی . راست ڕەوی ناوەندی، پارتی ڕایەڵەی جەماوەری، زانستیەكان، سۆشیالیستی مام ناوەندی، پارتی جانیادای نیشتمانی .

 

جوگرافیای وڵات

 

بەنگلادیش دەكەوێتە سەر كەناری كەنداوی بەنگال، لەباكوور هیند دەكەوێتە ڕۆژئاوایی و باكوری و ڕۆژهەڵاتی، بەڵام لەباشوری ڕۆژهەڵاتی كەسنورێكی كەمی هەیە لەگەڵ میانمار ( بۆرمای پێشوو)پێك هاتەی بەنگلادیش لە دەشتاییەكی نەوی پێك هاتووە كەزێی جانگ و زێی براهمابوتراو زێی مغنا لقەكانی دەیكاتە دوو بەش.

هەڵكەوتنی بەنگلادیش لەرووی كەش و هەواوە بارانی زۆرە لەوەرزەكانی بەتایبەتی لەزستان و بەهاری كە دەبێتە هۆی لافاو كەوێرانكردنی بەدواوەیە

 

 

شوێنی جوگرافی

 

وڵاتی بەنگلادیش یەكێكە لەو وڵاتانەی كە دەكەوێتە باشوری كیشوەری ئاسیا لەسەر كەنداوی بەنگال لەنێوان بۆرماو هیندستانەوە هاوسنورە لەگەل هندەوە لەسێ لاوە بەشداری دەكات لەلایەنی شارستانی و جوگرافی لەگەڵیدا .

  ئەم وڵاتە دەكەوێتە 24پلە باكور وە90پلە ڕۆژهەڵات لەڕووی شوێنی ئەستڕۆنۆمیەوە، ڕووبەری وشكانیی نزیكەی 130،198كم2،وەڕوبەری ئاوی 130،830كم2 وەدرێژی سنوری وشكانی بەشێوەیەكی گشتی نزیكەی 4246كم2 لەگەڵ میانمار نزیكەی 193كم2 لەگەڵ وڵاتی هیندستان نزیكەی 580كم2

كەش و هەوای ئەم وڵاتە كەش و هەوای هێڵی كەمەرەیی وەرگرتوە كەزستانی ساردو باراناوی و هاوینی گەرم و شێدارە كەچەندین بای وەرزی ساردو باراناوی لێ پەیدا دەبێت كە دەبێتە هۆی دروست بوونی هەڵكشانی زۆر گەورە لەكەنداوی بەنگال وەگەردەلولی (لولەیی ) (الحلزونی )بەهێزێكی زۆرو پاڵنانێكی بەهێز بۆبەرز كردنەوەی ئاوەكان و دروست بوونی لافاوی گەورەو بەهێز وەتێك دان و كاول كردن و وێرانكردنی ئەو گوندانەی كەلەنزیك كەناراوەكانن لەگەڵ كوشتنی هەزاران خەڵك و زیان گەیاندن بەسامانی ئاژەڵی و دانەوێڵەو .......

  

مێژووی ولات

هۆزەكانی بانگە گەیشتنە ناوچەی دۆڵی زێی بانگە لەوێ شانشینی بانگایان (بنگال) پێك هێنا 1000ساڵ پێش زاین، لەنێوان سەدەی هەشتەم و دوانزەیەمی زاینی بوزیەكان دەسەڵاتیان لە بەنگال گرتە دەست،لەساڵی 1199ز ئاینی ئیسلام گەیشتە ئەو ناوچەیە كەلەناوەڕاستی ئاسیا بۆی هاتبوون .لەساڵی 1576 بۆجاری دووەم ئیسلام گەڕاندراوە بەنگال ئیمپراتۆری مەگۆلی عوسمانی كەكارگێڕی مزگەوت و پەرسگای باشی لێ دروست كردلەبارەی كارو باری ئاینی .لەسالچی 1651كۆمپانیای هندی ڕۆژهەڵات كارگەیەكی بازرگانی باشی لێ دامەزراندوبازرگانی بەنگالیەكان گەیشتە بەندەری شیتا لەساڵی 1757بنگال كەوتە ژێر دەستی بەریتانیالەدوای هەڵاتنی روبرت كلایف كەسەركردەی هێزی بەریتانی بوو، بەنگال دابەش بوو بۆ دوو بەش لەماوەیەكی كەم و لەنێوان ساڵەكانی 1905تا1912كەبەشی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیەكان بونە دەسەڵاتدار وبەشی ڕۆژئاوای هندۆسەكان بونەدەسەڵاتدار لەساڵی 1906ڕابتەی ئیسلامی لەشاری دەكا دامەزرا، دوای ئەوە لەساڵی 1947 بەریتانیا لە هند و پاكستان كشاوە و لە 26/3/1971دانی بەسەربەخۆی نا كەلەو كاتە پاكستانی ڕۆژهەڵات بنگال بوو كەلە پاكستانی ڕۆژئاواجیا بووەوەو بووە كۆماری بەنگلادیش، لەساڵی 1955ناوی بەنگال گۆڕا بۆ پاكستانی ڕۆژهەڵات لەساڵی 1966مەجیب ڕەحمان پڕۆگرامی مافی ئۆتۆنۆمی ڕاگەیاند بۆ پاكستانی ڕۆژهەڵات،لەدوای كێشەو ململانێی زۆر لەنێوانیان تامانگی 4/1974سەربەخۆی تەواوی وەرگرت و چەندین كودەتای یەك لەدوای یەكی لێ ئەنجام درا، لەدوای سەربەخۆی ولاچت مەجیب رەحمانی رابیتەی گشتی پۆستی سەرۆك وەزیرانی گرتە دەست دوای ئەوە بەنگلادیش كوەتە ژێر ڕەحمی هیند و یەكیەتی سۆڤیەت و ئەمریكاش یار مەتی پاكستانی دەدا و بوە هۆی خۆماڵی كردنی چەندین جموجۆڵی ئابوری لەساڵی 1975كودەتار سەربازی ئەنجام دراو موجیب ڕەحمانی تیرۆر كرا دوای ئەوە زیاْ ڕەحمانی سەرۆكایەتی وڵاتی گرتە دەست . لەساڵی 1978دەسەلاچتی مەدەنی گەرَوە وڵات و هەڵبژاردن ئەنجام دراو پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی سەركەوتنی بەدەست هێنا كەبیرو بۆچونی ئیسلامی لێ پەیڕەو دەكرا بەسەرۆكایەتی زیاْ ڕەحمان بەڵام لەساڵی 1981تیرۆر كرا لەئەنجامی كودەتایەك دوای ئەوە كودەتایەكی دیكە لەساڵی 1982بەسەركردایەتی ئەرشاد كەبۆماوەی هەشت ساڵ تاكو 1990دەسەڵاتی وڵاتی كرد . لەهەڵبژاردنەكانی ساڵی 1991وپێكهێنانی وەزارەتەكان لەزۆرینەی پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی و پۆستی سەرۆكی ولات لەلایەن خێزانی زیاْ رەحمانی بیچوم خالدە بەرێوە چوو، لەدوای ئەو كچی موجیب رەحمان پۆستی سەرۆك ولاتی گرتەدەست و لەساڵی 1998 ئاینی ئیسلام بوە ئاینی فەرمی وڵاتەكە.

لەلافاوی ساڵی 1997بوە هۆی مردنی 139،000هەزاركەسو دەربەدەربوونی زیاتر لە 30ملیۆن كەس...لەدوای دەست لەكاركیچشانەوەی خالدە زیا كەزۆربەی وەزیرەكان لەپارتەكەی بوون (پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی لەگەڵ وەزیرەكانی لەچوالا پارتی دیكە ی هاوپەیمانان و دوای ئەوە وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن خاتوو شێخە حەسینە سەرۆكی رایەلەی عەوامی...ئەمەش لەدوای ساڵی 1991تاكو مانگی 10/2006كەئەم دوو ئافرەتە سەركردایەتی ئەنجومەنی وەزیرانی ولاتەكەیان دەكردو دوای ئەوان تاجەدین احمد پۆستی سەرۆك وەزیرانی گرتە دەست و كەوتە نێو گێژاوی 14پارتی بەرهەڵستكار لەئاكامدالە10/12/2006فەرمانی دا بەسوپا بۆ ڕژانە شەقامەكانی پایتەجت لەپیچناو هێور كردنەوە .. بەردەوام بونی كێشەی نێوان دوو لایەنی سەرەكی لەپارت ورێكخراوەكان كەلەو پارتانە پێكهاتوون بەردەوامە لەدەسەڵات ...

بەنگلادیش دووە م ولاتە لەزۆری دانیشتوان لەدوای ئەندۆنیسیا....كەدوو ئافرەتی ناوداری وڵاتەكە شێخە حسینەی كچی موجیب رەحمان و خالدە زیاْ خێزانی زیاْ رەحمان كەئەم دوو جەمسەرە رامیارییە لەولاتە كە راگری كێشەو ململانێیەكانن لەهەموو بوارەكان،بەنگلادیش ئەندامە لەنەتەوە یەكگرتووەكان .