ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

جوگرافیای كشتوكاڵ لە عێراق

 جوكرافیای كشتوكاڵ بەیەكیك لە گرنگترین لقی جوگرافیای ئابووری دادەنریت، وەلیكۆلینەوە لە كشتوكاڵ گرنگی دەدات بەو گۆران كاریانەی كە لەرووبەریكی چینراو دا روو دەدات وە ئەو گۆرانكاریە هۆكاری سروشتی بیت یان مرۆیی .

لەسەرەتادا كشتوكاڵ لە هەریمی كوردوستان سەری هەلداوە دواتر بۆ باشوری عیراق و دەولەتە دراوسیكان كۆنترین شوینی كشتوكاڵ كە ناسراوە لە جیهان ئەشكەوتی زرزی لە باریزگای سلیمانی و ئەشكەوتی بالی كورا لە چەمچەمال وگوندی زاوی چەمی نزیك ئەشكەوتی شانەدەر كە كۆمەلیك خانووی قوری لی دۆزاوەتەوە كە كۆنترین خانوون كە مرۆڤی كۆن دروستی كردوون و ئامیری كشتوكاڵیشی لی دۆزراوەتەوە

 

كشتوكاڵ كردنی گەنم و جۆ لە گوندی چەرمۆ كە دەكەویتە خۆرهەڵاتی شاری كەركوك بۆ (8000) سال پ.ز دەگەریتەوە وە لەناوچەی (عەقیر) لە باشوری شاری بەغدادا هەندیك ئامیری كشتوكاڵی وەك ( دارس و گاسن )دۆزراوەتەوە كە دەگەریتەوە بۆ چەرخی كۆیلە كە (5000) سال پ.ز ئەوەشمان لە بیر نە چیت كە زاراوەی كشتوكاڵ لە دوو وشە پیك دیت كە بریتیە لە (Agri) بەمانای كیلگەیان خاك و(culture) بەمانای گرینگی دان و چاودیری كردن، كەواتە كشتوكاڵ بەمانای بایەخدان بە زەوی دەگەیەنیت.

بەڵام ئەمرۆ كشتوكاڵ گرنگی زیاتری پیدراوە بە تەنها بایەخ دان و ریكخستنی زەوی ناگریتەوە بەلكو سامانی ئاژەل و دارو درەختیش دەگریتەوە .

 

كەرتی كشتوكاڵ

 

كەرتی كشتوكاڵ كەرتیكی گرنگە لە ئابووری وڵات لە عیراقدا چونكە بەكاربردنی خۆراك بۆ زۆرینەی دانیشتوان دابین دەكات وە هەروەها دابین كردنی پیداویستیەكانی كەرتی پیشەسازیش پشت بە كەرستەی خاوی كشتوكاڵی دەبەستیت وە هەروەها دەستی كاركەری عیراقی زۆر لە خۆ دەگریت كە ئەمەش داهاتیكی بەرچاو بۆ خەلكیكی زۆر پیك دینیت . بۆیە كشتوكاڵ بەگرنگترین پیشە ئابووریەكان دادەنریت وەهەروەها بربرەی پشتی داهاتی نەتەوەیە وە پشتی پیدەبەستریت بۆ دابین كردنی خۆراك وە رۆلیكی گرنكی لە ئاسایشی خۆراكی نەتەوەیی دا هەیە.

 

چەند بنەمایەكی سروشتی و مرۆیی هەیە بۆ كشتوكاڵ كردن

تەوەری یەكەم "بنەما سروشتیەكان : لە گرینگترین ئەو بنەما سروشتیانەی كە كاریگەری بەرچاویان هەیە لەسەر جۆرو شیوازی بەرهەم هینانی كشتوكاڵ لە عیراق بریتین لە مانە

1-رووی زەوی 2- ئاوو هەوا 3-خاك 4-دەرامەتی ئاو

 یەكەم : رووی زەوی :كە بنەمایەكی سروشتی گرنگە تەنها بەشیوەی راستەوخۆ كارناكاتەسەر بەرهەمهینانی كشتوكاڵ بەلكو بەشیوەیەكی ناراستەو خۆش كاریگەری لەسەر خاك و روەكی سروشتی پرۆژەكانی ئاودیری ریگای هاتوو چۆ هەیە چونكە دەزانین دەشتەكان بەهۆی سروشتی تەختانیان هاتووچۆ كردن ئاسانە زیاتر كشتوكاڵ كردنیان تیادا دەكریت بە بەراورد لەگەل ناوجە بەرزەكان . كەواتە گرینگترین هۆكار كە كار دەكاتە سەر بەرهەمی كشتوكاڵ وە چاكترین شوینن بۆ كشتوكاڵ كردن. لە بەر ئەوە ئامیرە كشتوكاڵیەكان بە ئاسانی تیدا بەكاردین، وە مرۆڤیش بە ئاسانی تیدا كار دەكات وە دەشتەكان بە سوودترن بۆ بەرهەم هینان. زەویەكانی عیرق بەرز بونەوەی پیوە دیارە كە هەرچەند لە باشورەوە بەرەو باكور برۆین بەرز دەبیتەوە بەرادەیەك كەوا لە سفرەوە لە ئاستی رووی دەریا دەست پیدەكات تاوەكو زیاتر لە (3000)م لە باكوور بە گشتی رووی زەوی عیراق لەرووی بەزو نزمیدا بەم شیوەیە:

**30% رووی زەوی عیراق بەرزیەكەی لە (50)م لە ئاستی رووی دەریاوە .

**60% رووی زەوی عیراق بەرزیەكەی لە (500)م لە ئاستی رووی دەریاوە .

بەڵام ئەو ریژەی كە ماوەتەوە بریتیە لە 10% بەرزیەكەیلە(2000)م لە ئاستی رووی دەریا هەروەها سنورەكانی لەگەل توركیاو ئیران بەرزترین لوتكە لە عیرق لوتكەی هەلگوردە لە شاخی حەسارۆست.

  

دەتوانین رووی زەوی خاكی عیراق بەم شیوەیە دیاری بكەین

 

أ هەریمی دەشتی نیشتوو وەك:

1¬¬ بەشی ڵای روباری فرات لە نیۆان شاری رومادی و شاری حیللە زەویەكانی ڵای روباری فرات بەرزترن لەچاو زەویەكانی ڵای روباری دیجلە ئەوەش وای كردوە جەند جۆگەلەیەك ئاو را بكیشریت بۆ ڵای روباری دیجلە كەوا یەك ملیۆن دۆنم زەوی كشتوكاڵ پشتی پیدەبەستی وەك (جۆگەی یوسفیە، ئەبوغریب،لەتیفیە، محمودیە، موسەیبی گەورە)

2 لەخواروی شاری حیلە بە پیجەوانەی خالی سەرەوە ئینجا رووی زەویی ڵای روباری فرات نزمتر دەبیتەوە لە رووی زەوی ڵای روباری دیجلە ئینجا ئاو لە دیجلەوە دەبات بۆ ڵایرووباری فرات كە ئەویش یەك ملیون دۆنم ئاو دەدات وەك جۆگە كانی (دوجەیل و غەراف)

3 بەهۆی لیژی ئەم روبارە قورو لمی زۆر لەگەل خۆیان دینن بەوەش بۆتە باشترین زەوی بۆ كشتوكاڵ كردن لەو ناوچانەدا.

4 بەهۆی زۆری قورو لیتەی نیشتو لە روبارەكان لەكاتی ڵافاو ئەمەش وا دەكات كە دیسان ئاوەكان بەرز بنەوە ئەمەش كرداری ئاودیری ئاسان دەكات كە خەرجی كەمی دەویت.

5¬ لە دەشتی نیشتو ئامیری كشتوكاڵی ئاسانتر بەكاردەهینریت بە بەراورد لەگەل ناوچەكانی تر .

6 بونی دۆڵایەكانیش بۆ كشتوكاڵ كردن و مەر لەوەراندن گرنگی زۆری هەیە.

 

 ب هەریمی نیمچە شاخاوی : ئەم هەریمە 15% رووبەری عیراق پیك دەهینیت لە خۆر هەڵاتەوە دریژ دەبیتەوە بەرەو سنوری سوریا لە خۆر ئاوا .

1 ئەم هەریمە دەكەویتە هیلی بارانی یەكسانی (500 700)ملم بۆیە ئەم دەشتانە بەكاردەهینری بۆ كشتوكاڵ كردن گەنم و جۆ هەر وەك دەشتی هەولیرو كەندیناوەو قەراج و كەركوك.

2 بونی بارانی بەهارە وای كردوە كە ئەم ناوجە دەولەمەند بی بە لەوەرگا.

3 دەولەمەندی ئەو ناوچەیە بە ئاوی ژیر زەوی و كانی و بیرە كە توانراوە سودی لی وەر بگیریت بۆ كشتوكاڵ كردن وە بۆ بەرهەمی هاوینە وەك: ( لۆكە، توتن، گەنمەشامی، سەوزە ... هتد )

ج هەریمی شاخاوی: ئەم هەریمە نزیكە6% رووبەری عیراق پیكدەهینی كە لە چەند چیای بەرزودۆلی قۆل لە خۆ دەگری و بە هۆی لیژی زۆر لە ناوچە بەرزە كاندا كرداری رامالین و بارانی زۆری لی دەباریت (700 1250)ملم وەهەتا بەرەو ناوچە سنوریەكان برۆین برەكەی زیاتر دەبیت، وە كشتوكاڵ لەم هەریمە بەو جۆرەیە .

  

1 بەهۆی زۆری رادەی دابارین كشتوكاڵ پشت بە باران دەبەستیت واتە كشتوكاڵ دیمییە.

2 ئەم هەریمە دەولەمەندە بە ئاوی ژیر زەوی و سەر زەوی كە كاریگەری هەیە لەسەر كشتوكاڵ و لەوەراندن و ئاژەلداری .

3 جیاوازی تۆپۆگرافی لە هەریمی شاخاوی كە كاریگەری لەسەر جیاوازی جۆرەكانی خاكی ناوچەكە داناوە كە ئەمەش كاریگەری لەسەر جۆری بەرهەمی چینراو ریگاكانی ئاودیری بەجی هیشتوە بە جۆریك بە شوانكارەی وچاندنی دارو بەروبومی میوە و رەزگەری خەریكن بە بەراورد لەگەل دەشتەكان كە گەنم و جۆ دەچینری بە شیوەیەكی فراوان لە دەشتەكانی ئەم هەریمە وەكو(رانیە،شارەزوور، سندی) .

  

دووەم : ئاووهەوا: بنەمایەكی سروشتی گرنگە كاریگەری زۆری لەسەر چاڵاكی كشتوكاڵ هەیە بەتایبەتی لە سەر رەگەزی باران كە بە ئەندازەی پیویست لە بەشەكانی هەریمی كوردوستان دەباریت كاریگەری رەگەزەكانی ئاووهەوا ئەمانەن :

 

1)پلەی گەرمی: بەیەكیك لە خەسلەتەكانی ئاوهەوای عیراق دادەنریت كە زۆر جیاوازە لە بلەی گەرمی و رادەی باران بارین كە ئەم دوو رەگەزەش زۆر كاریگەریان هەیە لەسەر چاڵاكی كشتوكاڵ كردن وە پلەی گەرمی هەرچەندە لە باشور بەرەو باكور برۆین نزم دەبیتەوە كەوا پلەی گەرمی لە ناوچەكانی بەغداو بەسرادا دەگاتە زیاتر لە (40)پلە بەڵام لە ناوچە شاخاویەكان نزم دەبیتەوە، بۆ نزیكەی (35)پلە لەوەرزی هاویندا بەڵام لە زستاندا لە ناوچە شاخاویەكان زۆرنزم دەبیتەوە بۆ پلەی بەستن دەبیتە هۆی بەفر بارین كە ئەمانەش ئەبیتە هۆی دواكەوتنی دروینەی گەنم و جۆ بەرامبەربە ناوچەكانی خواروی عیراق كەوا زووترپیدەگات

2)با: چەند جۆرە بایەك هەلدەكاتە سەر عیراق لەوانە

أ) بای باكوری خۆر ئاوا: ئەم بایە بە بەردەوامی وڵات دەگریتەوە بەڵام زۆر ریكو پیك نیە

ب)بای باكوری خۆر ئاوا :كەبایەكی ساردو وشكەدەبیتە هۆی دابەزینی پلەی گەرمی ئەو ناوچانەی كە هەلدەكاتەسەری لەوەرزی زستان وهاوین.كە هەلدەكات ئاسمان سامال دەبیت

ج)بای خۆرهەڵات و باكوری خۆرهەڵات لە زستاندا هەلدەكات هەواكەی سارد دەبی زیان بە (برتەقال و لیمۆ دار خورما دەگەیەنیت) .

د)بای باشوری خۆر هەڵات: ئەم بایە لە كەنداوەوە هەلدەكات (شیدارو گەرمە) دەبیتە هۆی باران بارین كاتی لەگەل بای خۆر ئاوا بەیەك دەگەن

ه)خۆربارین:ئەم جۆرە بایە چاڵاك دەبیت لە وەرزی بەهارو هاوین ئەمەش زیانی زۆر بە بەرهەمی كشتوكاڵ دەگەیەنیت

و)بای خۆجیی: هەلدەكات كە بیی دەلین ( رەشەبا) لە هاوین و زستان هەل دەكات چەند رۆژیك دەخایەنیت لە زستان ساردو لە هاوین گەرمە

 

3)باران:

 پەیوەندیەكی بەهیز هەیە لە نیوان بەروبومە كشتوكاڵیەكان و بری باران بارین هەریەكە لە بەروبومە كشتوكاڵیەكان پیویستی بە بریكی دیاری كراوەی ئاوو هەیە بۆ گەشە كردنی وە گرنگی ئاووهەواو كاریگەری لەسەر رەگەزەكانی تری ئاووهەوا وە ئاوی سەرزەوی وئاوی ژیرزەوی هەیە وە سەرچاوەیەكی گرنگە بۆ كشتوكاڵكردن پشتی پیدەبەستریت لە عیراقدا بە تایبەتی لە ناوچەكانی باكوری عیراق بۆ بەرهەمهینانی گەنم و جۆ بەڵام لەهاویندا باران ناباریت

سی یەم: خاك: وەك فاكتەریكی سروشتی كاریگەری لەسەر جۆرو بریبەرهەم هەیە چونكە خاك وادەكات كشتوكاڵ بكریت ئەگەر خاك نەبی بائەوانەی باسمانكرد هەمویان هەبن. وەخاك هەموو ئەومادە ئۆرگانی و كانزایی خوییەكان كەماددەی سەرەكین بۆ گەشەكردنی روەك. وە باشی خاكو بەكارهینانی بۆ كاری كشتوكاڵ لە شوینیكەوە بۆ شوینیكی تر جیاوازە بەجۆریك لە ناوچە شاخاویەكان كە بەرزیونزمی زۆرە وە بارانی زۆرە زیاتر توشی دا رووتان و رامالین بوە بەڵام خاكی دەشتی نیشتو بەشیوەیەكی فراوان كشتوكاڵیان تیدا دەكریت بەهۆی زۆری ئەستوری خاك و زۆری مادەی ئۆرگانی تیایاندا وە كشتوكاڵ تیایاندا سەركەوتوە .

 

 * رووی شیاوی خاكی عیراق بۆ كشتوكاڵ *

 

1 ناوچە شاخاویەكان: بەگشتی رووی خاكەكەی تەنكە لەو ناوچانەی كە زۆر لیژن وەك قەد پالی چیاكان بەڵام دەشتەكان وەك دەشتی شارەزورو رانیە وسندی هەریرو كەركوك كەندیناوە ئەم خاكانە قولن وە گونجاون بۆ كشتوكاڵ كردنی گەنم و جۆ بە شیوەیەكی گشتی

2 هەریمی گردوو بانەكان: ئەستوری خاكیان جیاوازە وە گونجاوە بۆ كشتوكاڵ كردنی گەنم و جۆ دەشتی كەركوك و هەولیر شەمامك........هتد

3 هەریمی بانی خۆر ئاوا:خاك تیایاندا تەنكە بە هۆی چاڵاكی رامالینی هەوایی كەمی بارانەوە

4 دەشتی نیشتەنی: خاك تیایاندا قولە ئەم خاكانە دەگریتەوە كە بەهۆی ڵافاوەوە دروست دەبن بەپیتە.

 

چوارەم:سەرچاوە ئاویەكان یاخود دەرامەتی ئاوی: لە عیراقدا چەند جۆرە سەرچاوەیەك هەیە كە بۆ كشتوكاڵ كردن كەلكی لی وەردەگیریت لەوانەش :

1 باران بارین: كەبەسەرچاوەیەكی گرنگ دادەنریت بۆ كشتوكاڵ كردن لە هەریمی كوردوستان چونكە زۆربەی ناوچە شاخاویەكان وە هەندیك لە ناوچەی زوورگەكانیش پشت بە ئاوی باران دەبەستن.

2 ئاوی سەر زەوی: كە ئەمەش ئاوی روباری دیجلەو فرات و لقەكانیان و ئەو جۆگانەی كە لیی هەلبەستراوە بەشیوەی ئاودیری كردن بەتایبەتی لەمدوایەدا كە گرینگی زۆری پیدراوە بەتایبەتی لە ناوچەكانی ناوەراستو باشوری عیراق وەهەروەها لە هەندیك شوین ئیستا بە شیوەی پیشكەوتو تر ئاودیری دەكریت

3 ئاوی ژیر زەوی: ئەمەشیان لە ریگای بیر هەلكەندن كە بەیەكیك لە ریگاكانی كشتوكاڵ كردن دادەنریت كەوا لەودوایەدا بەشیوەیەكی پیشكەوتوتر ئاودیری دەكریت بەڵام دەبی ئەوەش بزانین لە ساڵانی حەفتاكان هەلكەندنی بیری ئاوتەنها بە نزیكەی(120)م قول دەكرا بەڵام ئیستابەهۆی كەم بوونەوەی ئاوی ژیر زەوی بیری ئاو نابیت لە (300)م كەمتر قول بكریت لە پاریزگای هەولیرو دەوروبەری بەڵام بەم ریژە زۆرەی كە بیر هەلكەندراوە كاریگەری خراپی هەیە لەسەر ئاوی ژیر زەوی وە هەروەها لە پاریزگای هەولیر ژمارەی بیرەكانی ناوشارو دەوروبەری كە بۆ كەرتی گشتی هەلكەنراوە(3260) بیری بە مۆلەتەو بۆ كەرتی تایبەت(3545)بیری بەمۆلەتە وە بیری پایل ژمارەیان (3000)بیرە كە ئەمەش بی مۆلەتە كەواتە كۆی گشتی (9805) بیر لە پاریزگای هەولیر هەلكەندراوە. ئەمەش بەراستی كاریگەری باشی نابی بۆ ئاوی ژیر زەوی. وە لە هەموو عیراق ژمارەیەكی ئیجگار زۆر بیری ئاوو هەلكەندراوە تاوەكو ئیستا.

 

 تەوەری دووەم: هۆكارە مرۆیەكانی كاردەكەنە سەر كشتوكاڵ:

 

1)دەستی كار 2)سەرمایە 3)بازار 4)ریگاوبان 5)بیشكەوتنی زانست و تەكنەلۆجیا

6) باری رامیاری میری

أ دەستی كار: هیزی كار كەلەسەرجەم چاڵاكیە ئابوریەكان لەبەرچاوبگیریت چونكە بەبی بوونی هیزی كاركەر چاڵاكیەكان ئەنجام نادرین و سامانەكان وەبەرناهینریت بۆیە ئەمەش بە بنەمایەكی سەرەكی دادەنریت لە چاڵاكی كشتوكاڵیدا وەلە هەر كاتیك كە ریژەی گوند نشین كەم بیتەوە لە رووی كشتوكاڵ وكاركردن لە كەمبوون دەبیت لەسالی 1947 كە زیاتر 70% دانیشتوانی عیراق گوند نشین بوون بەڵام لەسالی 2009 ریژەی گوند نشین 29% بووە لە كۆی گشتی دانیشتوانی عیراق كەواتە دەستی كاری كشتوكاڵ كەمی كردوە ئەمانەش هەندی هۆكاری سەرەكی بونە لەم بوارەدا چۆلكردنی گوندەكان تەعریب و ئەنفال و كیمیا باران و روخانی دیهاتەكان بەڵام لە باش سالی 1991 دەبینین وردە وردە خەلك دەگەرینەوە سەر گەوندەكان زەویە كشتوكاڵیەكان دەستیان كردەوە بە چاندنی گەنم و جۆ ....هتد وە گرینگی زۆر دەدرا بە كەرتی كشتوكاڵ بۆ زالبوون بەسەر ئابلوقەی ئابوری كە سەپینرابو بەسەر عیراق بە گشتی و كوردستان بە تایبەتی .

 

 ب سەرمایە:

 دوو جۆە (سەرمایەی نەختی و سەرمایەی بەرهەمهین) نەختیكە بریتیە لە دراوی گرانبەها كە بۆ كرینی ئامیرو كەلوبەل كە لە ناوخۆ ناتوانری بەرهەم بهینری . سەبارەت بە سەرمایەی بەرهەم هینیش سەرجەم ئەو ئامیرو ئامرازانە دەگریتەوە كە بە كاردیت بۆ پیشخستنی سیستەمی كشتوكاڵ وەهەروەها سەرمایەئەمانەش دەگریتەوە كە دەولەت پیشكەشی دەكات بەشیوەی بیشینەی كشتوكاڵ یان پیدانی دانەویلە و پەینی كمیاوی بۆ هەندی بەرو بوومی كشتوكاڵ

 ج بازار: كاریگەری روونی لەسەر دیاریكردنی بری بەرهەمهینان هەیە وە ئەگەر بازار نەبیت كشتوكاڵ كردنی ئامانجی خۆی ناپیكیت گەر شوینیك نەبیت لی ساغ بكەینەوەوە ئامانج لە بەرهەم هینان ساغ كردنەوەیە چونكە جوتیار بۆ بەدەست هینانی دووشت كاردەكات

 

 1 پركردنەوەی پیداویستیەكانی خۆی

2 فرۆشتنی ئەو برەی كە لیی زیادە لە بازاردا دەفرۆشریت بە پارەكەی شتی پیویستی تر دەكریت، وە هەبوونی بازار بەتایبەتی بازاری نزیك لە كیلگەوە بەردەوامی بەبەرهەم هینانی كشتوكاڵ دەگەیەنیت. وە بازاری ناوەخۆ و بازاری دەرەكی هەیە .

د ریگاوبان : ئەمەش یەكیكە لە فاكتەرە گرینگەكان وە كاریگەری لەسەر كەرتی كشتوكاڵ كردن هەیە چونكە هەر چەندە ریگاوبانی زۆرو باشیان هەبیت بەتایبەتی لە ناوچە شاخاویەكان ئەوەندە كشتوكاڵ كردن زیاترو ئاسانتر دەبیت وەهەروەها بوونی ریگای دەرەكی چونكە چاڵاكی گواستنەوە بەبربرەی پشتی ئابوری و كشتوكاڵ دادەنریت

ه پیشكەوتنی زانست و تەكنەلۆجی: ئەمەش كاریگەریەكی زۆری هەیە كە ئەویش دەبیتە هۆی فراوانكردنی زەویەكان و بەكار هینانی ئامیری تۆوی وە تۆوی باش و دەزگای بەرپرسی كشتوكاڵیەكان كە رینمایی بە جوتیار دەدریت . لە سالی 1958 ژمارە تراكتۆر(2400)بوو وە ژمارەی دەراسە(1000)بوو وە (5400) تۆماری ئاو بەڵام لەسالی 2009 ژمارەیان زیادی كرد تركتۆر گەیشتە(70928) وە ژمارەی دەراسە گەیشتە (7128) وە ژمارەی ترومپای ئاو(45929) دانە

 

 و رامیاری میری:

 ئەمەش ئەگەر میری بایەخ بدات بە كەرتی كشتوكاڵ دەبیت یارمەتی و هاوكاری جوتیارەكان بكات وە پەرە بە بەرهەمەكانیان بدات وە كردنەوەی بنكەی كشتوكاڵی لە ناوچە كشتوكاڵیەكان. وە نابی ئەوەشمان لە بیر بچیت كەوا حوكومەتی عیراق بایەخیكی باشی بە ناوچەكانی ناوەراست و باشوری عیراق دەدات بۆ دابین كردنی پیویستیەكان بەڵام بەشیوەیەكی گشتی هەریمی كوردستانی پشتگوی خستبوو ئەمەش بۆ ئەوە بوو خەلكەكە لە گوندەوە كۆچ بكەن بۆ شار. وە بە تایبەتی لە ساڵانی 1988 حكومەتی عیراق بریاریدا هەركەسیك لە شەش مەتر لە ریگای سەرەكی دوور بكەویتەوە وە میری مافی هەیە بیان كوژی كەواتە كەس بۆی نیە چاڵاكی كشتوكاڵی ئەنجام بدات.

 ئەمانەی لەمەو بیش باسمان كرد هەمویان هۆكارو فاكتەر بوون بۆ كشتوكاڵ كردن لە عیراقدا وە بەتایبەتی چاندنی گەنم و جۆ بەڵام لیرەدا ئەمەوی ئاماژە بە هەندی خال بكەم دەر بارەی چاندنی گەنم و جۆ لە عیراق و كوردستان بەروبومی كشتوكاڵیەكان دەكریت بە دوو بەش روەكی و ئاژەلیی یەكەم: بەروبومی كشتوكاڵیەكان(روەكی)

 

 

 1 دانەویلە: ئەمەش كۆمەلیك بەرهەم لە خۆ دەگریت كە خۆراكی سەرەكی مرۆڤو ئاژەلن وەك (گەنم و جۆ و برنج ........هتد) ئەگەر هاتوو باسی گەنم بكەین كە بەروبوومیكی زستانەیە لە وەرزی پایزدا دەچینریت بە دریژای زستان گەشە دەكات لە كۆتایی بەهار پیدەگات وە لە سەرەتای هاوین دەدووریتەوە، هەمووشمان دەزانین كە خواردنی سەرەكی دانیشتوانە لە زۆر بەی ناوچەكانی عیراق دەچینریت وەكو لەمەو پیش باسمان وە لە ناوچەی دەشتەكانی ئەم جۆرە گەنمانە دەچینریت لەوانە (زەردكە یەخە دراو قەندە هاری سابیر بەگ رەش گولی ئیتالی سۆر گوڵا) وە ریكخراوی(FAO) لەم دوایەدا لەسەر بریاری 986چەند جۆریكی تری هیناوە بۆ عیراق بەسەر جوتیارانی دابەش كرد وەك( شام6 شام3 ئەكساد 65)وە دەبی ئەوەش بزانین بەرهەم لەسالیك بۆ سالیكی تر جیاوازە ئەمەش بە پیی رادەی باران بارینو كاتی باران بارینەوە دەبیت بەتایبەتی لە هەریمی كوردستان چونكە بەزۆری پشتی بە ئاوی باران بەستوە وە كاتی دوورینەوەش لە خواروو ناوەراست پیش هەریمی كوردستان دەبیت.

 

 

رووبەری چینراو بە گەنم لە ماوەی ساڵانی 1970 2009 بەم شیوەیە.

سال رووبەری چینراو 100دۆنم بەرهەم(100)تۆن برشتی دۆنم/كلغ

1970   703،400        123،600         175

1980   5،654،900      975،600         172،5

1990 1994 6،800،000           1،250،000      187

2000   6،020،000 1،225،000 190

2009    6،872،500 1،236،600           304

 

بەشیوەیەكی گشتی لە بری بەرهەم هینان پاریزگای (نەینوا) بە پلەی یەكەم دیت وە پلەی دووەم كەركوك وە پلەی سیەم هەولیر پلەی چوارەم دهۆك وە پاریزگای كەربەڵا بە پلەی پینجەم وە ئەگەر بەگویرەی ناوچەو هەریمەكان سەیر بكەین دەبینین كەوا هەریمی شاخاوی بە پلەی یەكەم دی بۆ چاندنی گەنم وە هەریمی دەشتی نیشتوو بە پلەی دووەم دیت بۆ چاندنی گەنم.

جۆ: ئەمەش وەك گەنم بەرهەمیكی زستانەی گرینگە زۆربەی كات لەگەل گەنمە وە بەشیوەیەكی فراوان لە عیراق دەچینریت وە هەروەها لەو ناو چانەی كە بارانیان كەمە دە چینریت.

وە جۆ خۆرا كیكی گرینگی سەرەكیە بۆ ئالیكی ئاژەل وە بۆ مرۆڤیش وەك خۆراك بەكار دەهینریت وە كەرستەیەكی خاوی پیشە سازییە كەوا لە پیشە سازی دروست كردنی بیرە وە چاندنی جۆ جیاوازیەكی ئەو تۆی نیە لەگەل چاندنی گەنم لەپاش بارانی پەلە دەچینریت وە لە باشوری ناوەراست پشت بە ئاوی دیجلە و فورات و لقە كانی دە بەستریت وە ئەو جۆگانەی كە لی هەل بەستراون وە لەم بەرهەمانەی(جۆیشەشپەرە جزیرە غالبون ئەكسادو كلیبۆ ) بەڵام بەشیوەیەكی گشتی بە ریژەیەكی كەمتر لەگەنم دەچینریت لە سالی 2009 2،818،000 دۆنم زەوی چینراوە بە جۆوە بەرهەمی 502،000 تۆن جۆ بووە وە برشتی بۆ هەر دۆنمیك تەنها 178 كلم جۆ بووە ئەمەش ئەوە دەردەخات كەوا برشتی جۆ كەمترە بەرامبەر بە گەنم ئەگەر تەماشای برشتی بەرهەمی هەردۆنمیك لە جۆ بكەین نزمەوە ئەگەر براوردی بكەین تیكرای برشتی بەرهەم دەكاتە 3/186 كلم لە عیراق بەڵام لەوڵاتی هۆلندا دەكاتە (1080) كلغ وە لە یابان (629) كلغ كەواتە برشتی كەمە ئەمەش بۆ چەند هۆیەك :

 

 1 بەكارهینانی ریبازی كۆن

2 بەرزی رادەی شورەكان لە زەویەكانی دەشتی نیشتوو.

3 پشتن بەستن بەباران لە كوردستان وەكەمی رادەی باران.

4 كەم بەكارهینانی تۆوی باش.

5 كەمی بەكارهینانی پەینی كیمیاوی .

6 نەشارەزایی جوتیار .

7 كەمی داهاتی جوتیار .

8 بەكارهینانی ئاودیری بەشیوەیەكی نادروست.   

برنج: لەدوای چاندنی گەنم و جۆ بەپلەی سی یەم دیت وە هەروەها گەنمەشامی و هەروەها هەندیك بەروبوومی ترمان هەیە كە دەچیتە پیشەسازی وەك( لۆكە و كونجی و توتن و گولە بەرۆژە) وەنابی ئەوەشمان لە بیر بچیت داری میوەكان وەك (خورماو مزرەمەنی و سەوزە ) بە هەردوو جۆری هاوینەو زستانە ئەمانەش هەریەكە بە پیی ناوچەكە لە عیراق دەكریت. وە هەروەها سامانی ئاژەلیش یەكیكە لە كەرتی كشتوكاڵ لە عیراقدا و گرینگی خۆی هەیە چونكە ریژەیەكی دیاری كراو كە داهاتی كشتوكاڵ پیكدەهینیت، لە گەل ئەوەی بەرووبومی ئاژەل خۆراكی دانیشتوانە، وەك( مەرو ماڵات و پەلەوەرو سامانی ما سی ) وە كەرستەیەكی خاویشە دەچیتە نیو زۆر لە پیشە سازیەكان.

بەڵام لیرە وا باسی ناكەین چونكە زیاتر بابەتەكەمان لەسەر كشتوكاڵە بە گشتی و گەنم و جۆ بە تایبەتی .

 

 

 

سەرچاوەكان:

1) جوگرفیای عیراق مرۆیی و چاڵاكی ئابوری نوسینی د . كامەران تاهیر سەمیر

2)تقی الریاغ،الپورە الزراعیە والقری اڵاولی، موسوعه الحچاریه العراق،ج1 وزارە الپقافه و اڵاعڵام لجزاو 1985 ص112 .

3)صڵاح الجنابی وسعدی علی غالب، المصدر ال بق ص276 277

4)علی محمد المیاح جغرافیە الزراعە، كتاب اڵاول الچوام الزراعە و عوامل تبا نیها، جامعه بغدا م