ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

قۆناغی دووەمی چاكسازی لەسەردەمی سوڵتان عبدالعزیز لەساڵی(1861–1876) :

كاتێك سوڵتان ناچاربوو بەردەوام بێت لەچاكسازیەكان وە ڕێكخستنی تازە بۆ ئەنجومەنی باڵای ڕێكخستنەكان بكات لەژێر فشاری دەوڵەتانی ئەوروپی لە ئەنجومەنی شورای دەوڵەت لە كۆی (50) ئەندام (13) ئەندام جوولەكە و مەسیحی بوون،((مەدحەت پاشا)) كەچاكسازێكی عوسمانی بوو كرا بەسەرۆكی ئەم ئەنجومەنە و كارەكانی بەڕێك و پێكی ڕادەپەڕاند و چەندین بڕیاری دەركرد لەوانە [یاسای پەروەردەو یاسای مەدەنی] .

لەماوەی حوكمڕانی سوڵتان عبدالعزیز داواكاریەكان بۆ چاكسازی زیاتر بوون،گەنجانی ڕۆشنبیری عوسمانی چالاكیەكانیان لەزیادبوون دا بوون،هەروەها ڕۆژنامەگەری ئازاد ببوبە وێستگەیەك بۆ ڕەخنەی ئەدیب و ڕۆشنبیران و چاكسازان ڕوویان تێدەكردتاوەكو بیرو ڕاكانی خۆیان تێدابخەنەڕوو،نموونەی ئەم ڕۆشنبیرانەش(زیا پاشا-نامق كمال-علی السحاوی-ابراهیم شناس ) .

بەڵام پاش ماوەیەك سوڵتان هەستی بەمەترسی ئازادی ڕۆژنامەگەری كرد بۆیە لەساڵی(1865) ڕۆژنامە ئازادەكان بەیاسایەك سنوردار كران،جگە لەمەش دوای ماوەیەك لەناوەڕاستی (1867 ) ڕۆژنامە ئازادەكان بەگشتی داخران، ڕۆژنامە نووسەكانیش ڕوویان كردە دەرەوەی ووڵات، دوای ئەم هەنگاوانەی دەوڵەت ڕۆشنبیرانی تورك ناچاربوون پەنا بۆشێوازیكی تر ببەن ئەویش شێوازی ڕێكخستنی حزبی بوو، لەم كاتەدا كۆمەڵێك پەیدابوون بەناوی (لاوانی تورك) یاخود (زۆن تورك)، وە لەحوزەیرانی ساڵی (1865) كۆمەڵەیەكی نهێنی بەناوی(كۆمەڵەی عوسمانیە تازەكان) لە ئەستەمبوڵ دامەزرابوون كەسەرپەرشتیاری ئەم كۆمەڵەیە(نامق كمال)بوو،دوو سوڵتانی عوسمانی[مورادی پێنجەم و عبدالحمیدی دووەم] هاوسۆزبوون لەگەڵ ئەم كۆمەڵەیە .

ئەو سیاسەتە تووندەی سوڵتان عبدالعزیز بەرامبەر خەڵك و وەزیرەكان پەیڕەوی دەكرد هۆكاربوون بۆئەوەی لەناوەخۆ و دەرەوە دژایەتی زیادبكات،

لەكاتی گرژبوونی قەیرانەكان لەساڵی(1876) دەرفەت ڕەخسا خۆپیشاندان ڕووی دا،یەكێك لەداواكاری خۆپیشاندەران گۆڕینی سەدرالاعزەم[محمود ندیم پاشا]بوو،سوڵتان بۆهێوركردنەوەی بارودۆخەكە بڕیاری دا محمودندیم پاشا لەسەر كار لابدات،وە لەشوێنی ئەو[ڕوشدی پاشا]وەزارەتێكی نوێی پێك هێنا،بەڵام هاوكاری نێوان حكومەتی تازە لەگەڵ سوڵتان مەحاڵ بوو چونكە وەزیرەكان بڕواومتمانەیان بە سوڵتان نەمابوو،هەربۆیەش دواجار لەڕێگای كودەتا سوڵتان عبدالعزیز لەسەر كار لادرا وە دوای چەند ڕۆژێك كوژرا گوایە خۆی كوشتوە.

دوای لابردنی سوڵتان عبالعزیز- سوڵتان مورادی پێنجەم هاتە شوێنی،بەڵام لەبەرئەوەی سوڵتان مورادی پێنجەم گوایە بەدەست نەخۆشی دەروونی دەناڵێنێ بەڕەزامەندی خۆی شوێنەكەی درا بە[سوڵتان عبدالحمیدی دووەم لەساڵی 1876–1909]،سوڵتان عبدالحمیدی دووەم هەرلەسەرەتای دەست بەكاربوونی بڕیاری دا :جاڕی دەستوری بدرێت و هەڵبژاردن بكرێت تاوەكو پەرلەمان دابمەزرێت،ئەو دەستورەی سوڵتان دەری كرد لە(19)ماددەی دەستوری پێك دەهات بەسەر (12)بەش دا دابەش كرابوو،چەندین ماددەی باشی تێدا بوو:

1-دەستەبەركردنی ئازادی و یەكسانی لەبەردەم یاسا بۆهەموو هاوڵاتیانی دەوڵەتی عوسمانی.

2-ڕێگەدان بەئازادی خوێندن و بەزۆری.

3-سەربەخۆیی دادگاكان.

4-چەسپاندنی بوودجەی ساڵانەی دەوڵەت.

5-پەرلەمان دامەزرا كەلە دوو ئەنجومەنی نوێنەران و پیران پێك دەهات