قەبارەی وڵاتان بزانە بەپێی بچووكی و گەورەیی

1- لێكۆلینەوە دەكات لە بیری سیاسی دەوڵەت 

2- لێكۆلینەوە دەكات لە هۆكاری دورست بوونی دەوڵەت 

3- لێكۆلینەوە دەكات لە گەشەی دەوڵەت وە ئەو هۆكارانەی كە كاردەكەنەسەر ئەم بابەتە .

4- لێكۆلینەوە دەكات لە سنور دەوڵەت و جۆرەكانی سنور . وەگرنگی سنوری دەوڵەت دەردەخات .

5 - لێكۆلینەوە لە شێوازی بەرێوەبردن ودابەش بوونی یەكە كارگێریەكانی دەوڵەت دەكات .

6- لێكولینەوە لە فاكتەرە سروشتی و مرۆیەكانی دەوڵەت دەكات 

7- لێكولینەوە لە سەرجاوە سروشتیەكانی دەوڵەت دەكات و گرنكیان دەردەخات و لە شێوازی دابەش بوونیان دەكۆڵێتەوە.

8- گرنگی زۆر دەدات بە لایەنی دانیشتوان لەولات لەهەموو رووێكەوە 

9- پەیوەندی وولات لەگەل وولاتانی دەوروبەرو وولاتانی جیهان دەخاتە بەر لێكۆلینەوە گرنگیان پێدەدات .

10- هەولدەدات لەهێزی گشتی وولات بكۆلێتەوە لە رێگای هەموو هۆكارە سروشتی و مرۆیەكانی كە لەسەرەوە باسمانكرد.

 

أ- لایەنە باشەكانی شوێنی دراوسێیەتی هەرێمی كوردستان

1- دراوسێتییە ناوچەیی یەكانی هەرێمی كوردستان لە چەند دەوڵەتێك پێك هاتوون (چوار دەوڵەت) ئەمەش بێگومان سوودبەخشە بۆ هەرێم، چونكە لە ئەگەرەكانی خنكاندنی كەم دەكاتەوە وەجۆرە ئازادییەكی پێ دەبەخشێت لە هەڵسوكەوت و هاتووچۆدا، چونكە لە یەك رێگا زیاتر هەیە بۆ هاتووچۆكردن و پەیوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە، .

2- دراوسێیە ناوچەییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ یەكتردا ناكۆكن و چەند كێشەیەكی هاوچەرخ و مێژوویی لە نێوانیاندا بێ چارەسەركردن ماونەتەوە، كە ئەمانەی خوارەوە هەندێكن لەو كێشە و گرفتانەی نێوانیان:-

أ- كێشەی ئاو لەنێوان وڵاتانی توركیا و سوریا و عێراق لە لایەك و لەنێوان ئێران و عێراق لە لایەكی ترەوە.

ب- كێشەی ویلایەتی ئەسكەندەروونە لەنێوان سوریا و توركیادا.

ت- كێشەی سنوور لەنێوان عێراق و ئێراندا.

ج- بوونی كێشەی كەمایەتییە نەتەوەیی یەكانی سەر بە نەتەوەی دەسەڵاتدار لەناو وڵاتانی دەوروبەردا بوونی تورك لە ئێران و عێراقدا، بوونی عەرەب لە ئێران و توركیادا.

ح- بوونی كێشەی مەزهەبی سەربە مەزهەبی باڵادەست لەناو وڵاتانی دەوروبەردا، وەك بوونی شیعە لە عێراق و توركیادا، بوونی سوننە لە ئێراندا .

ه- بوونی كێشەی ئایدۆلۆژیای جیاوازی لە نێوان رژێمەكانی دراوسێی هەرێم بۆ نموونە ئایدۆلۆژیای ئیسلامی لە ئێران و ئایدۆلۆژیای عیلمانی لە توركیادا،

ئەمانە و چەندەها كێشەی تری جۆراوجۆر كە لەنێوان دراوسێیە ناوچەیی یەكانی هەرێمدا هەن كەم یان زۆر بوونەتە هۆی پەیدابوونی گرژی لە نێوانیاندا، هەندێ جاریش كێشەی نێوانیان بووەتە هۆی بەرپاكردنی جەنگی گەورە و درێژخایەن،

3- نزیكی هەرێمی كوردستان لە دەوڵەتانی كەنداوەوە دەوڵەمەند بە نەوت، وە نزیكی لە روسیای ئەمڕۆ لە بارودۆخێكی نێودەوڵەتی وەك ئەمڕۆدا بە خاڵێكی سوودبەخش دادەندرێت،بەدووری نازانین كە لە ستراتیژیەتی وڵاتانی رۆژئاوا بە تایبەتی ستراتیژیەتی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، هەرێمی كوردستان بە ئەنتەرناتیڤیكی ئێران، دوورنییە توركیاش لە ئاستێكدا دانرابێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە ناوچەكەدا. 

4- دراوسێتی هەرێمی كوردستان راستەوخۆ لەگەڵ پارچەكانی تری كوردستانی وڵاتانی دراوسێی هەرێم، بۆیە دەتوانین سوود لەم دراوسێتییە هاوڕەگەزییە وەربگرێ، بە شێوەی ئاشكرا و نهێنی بۆ یارمەتیدانی هەرێم.

5- هەریەكێك لە دراوسێیەكانی هەرێم بەدەست كۆمەڵە گیروگرفتێكی سەختەوە دەناڵێ كە چاوەڕوانی چارەسەرێكی نزیكیان لێ ناكرێت، دیارە ئەمە بۆتە هۆی لاوازییان لەڕووی ئابووری و رامیاری و پەیوەندییان بە دەوڵەتانی ترەوە، ئەمە و هەموو لاوازبوونێكی ئەم دراوسێیانەی هەرێم بە خاڵێكی سوودبەخش دادەنرێت بۆ هەرێم. وەك كێشەكانی كێشەی فرە نەتەوەیی یا وەك پێی دەوترێت كێشە كەمایەتییە نەتەوەییەكان، كێشەی فرە مەزهەبی و ململانێی فرە مەزهەبی لەناو وڵاتانی دراوسێی هەرێم، ئەمە جگە لە كێشە ئابوورییەكان، ووڵاتی سوریا دیارترین نموونە لە كاتی ئێستادا كە ڕووبەڕووی كێشەی زۆر بۆتەوە.

 

ب- لایەنە خراپەكانی شوێنی دراوسێیەتی هەرێمی كوردستان

لایەنی خراپی دراوسێتی هەرێمی كوردستان دەتوانین لەم چەند خاڵەی خوارەوەدا دەستنیشان بكەین:- 

1- هەرێمی كوردستان بەشێكە لە كوردستانی گەورە و ئەمڕۆش بەشێكە لە دەوڵەتی عێراق كە لەپاش جەنگی جیهانی یەكەمدا دامەزراوە، كەوابوو دراوسێی كۆمەڵە دەوڵەتێكە كە هەریەكەیان بەشێكیان لە خاكی كوردستان داگیركردووە، هەریەكە ژمارەیەكی زۆریان لە كورد هەیە بەپێی هەندێ سەرچاوە، كوردستانی توركیا نزیكەی 17%ی رووپێوی زەوی توركیا پێك دێنێت و كوردستانی عێراق نزیكەی 16%رووپێوی عێراقە، و كوردستانی ئێران نزیكەی 8%ی رووپێوی ئێران دەگرێتەوە.

2- لەبەر ئەو راستیانەی كە لە خاڵی پێشوودا باس كران، ئەو دەوڵەتانەی كە دراوسێی راستەوخۆی هەرێمی كوردستانن هیچ كاتێك نەك پەیوەندی دۆستانەی درێژخایەنی پتەویان لەگەڵ هەرێمدا نەبووە و نییە، بەڵكو بە پێچەوانەوە هەمیشە لە هەوڵی بەردەوام دان بۆ ئەوەی شكست بەم ئەزموونەی هەرێم بێنن.

3- لەبەر دراوسێتی راستەوخۆی هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەشەكانی تری كوردستاندا لەناو دەوڵەتە دراوسێكانیدا زۆرجار بەبیانوی سەركوت كردنی بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كورد لەو بەشانەدا، هەرێمی كوردستان پەلامار دەدرێت و چەندەها گیروگرفت و كێشەی بۆ دروست دەكرێت لە لایەن ئەو دەوڵەتانەوە، رووداوەكانی ئەم ساڵانەی دوای باشترین نموونەی ئەم راستیەن. 

4- دراوسَیكانی حكومەتی هەرێم لەڕووی ئابووری و رامیاری و سەربازی هێزێكی ناوچەیی گەورەن زۆر لە زووەوە كە هەر یەكەیان دەوڵەتی سەربەخۆن بە پێچەوانەی هەرێمی كوردستان، بۆیە هەرێم زۆر زیاتر لەوان پێویستی بە پەیوەندی دۆستانە هەیە لەگەڵیاندا هەر لەبەر ئەمەشە پەیوەندی هەرێم لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ پەیوەندییەكی یەكسانییە.

5- لەناو دەوڵەتانی دراوسێی هەرێمدا دیموكڕاسی هیچ رەگ و ریشەیێكی نییە، هەرچەندە نەختێ جیاوازی هەیە لە نێوان ئەم دراوسێیانە لەم رووەوە لە توركیادا جۆرە دیموكڕاسیەك بە هاندانی رۆژئاوا دامەزراوە، بەڵام بە گشتی دەتوانین بڵێین مێژووی سیاسی دراوسێكانی هەرێم بۆتە مێژووی چەند رژێمێكی نا دیموكڕات، تا ئێستاش زۆربەی زۆری رژێمەكانی ناوچەكە بڕوایان بە فرە حزبی نیە.

6- دەوڵەتە دراوسێیەكانی هەرێمی كوردستان بایەخێكی جیۆپۆلەتیكی گرنگیان هەیە، بەهۆی توانا تایبەتییەكانیان لە لایەك و شوێنە ستراتیژییەكانیان لە لایەكی ترەوە، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی كە كاریگەرییەكی هەرێمی جیهانییان هەبێت، و هێزە گەورەكانی دوێنێ و ئیمڕۆ پشتیوانیان لێ بكەن و خاوەنی دۆستایەتییەكی ستراتیژی بن لە گەڵیاندا. دیارە ئەمەش كاریگەرییەكی خراپی دەبێت لەسەر باری ئێستا و ئایندەی هەرێم، چونكە تا ئەو دراوسێیانە بەهێزتربن و گرنگیان بۆ هێزە گەورەكانی جیهان زیاتر بێت كەمتر كێشەی كورد بەرەو پێشەوە دەچێت، بەڵكو دووریش نییە، وەك جارانی پێشوو چارەنووسی هەرێم بكرێتە قوربانی بەرژەوەندییەكانی ئەوان و دەوڵەتە گەورەكان.

7- سنوورەكانی هەرێم لەگەڵ دراوسێكانی لەڕووی جیۆپۆلەتیكیەوە لاوازییان پێوە دیارە، ئاشكرایە كە پەیوەندی لەگەڵ دراوسێكاندا لە رێگای سنوورەوە گرنگترین لایەنی شوێنی دراوسێتییە (سنوورەكان هەمیشە كۆمەڵە كێشەیەك دێننەوە لەوانە كێشەی بەرگری و پەلاماردانی مەڵبەندە ستراتیژییەكان و پەیوەندییە ئابوورییەكانی لە نێوان دراوسێكاندا).

 

أ- لایەنە باشەكانی شوێنی دراوسێیەتی

1- دراوسێتی ژمارەیەكی كەم لە دەوڵەتان بە مەرجێك دەوڵتێك یان یەكەیەكی رامیاری داخراو نەبێ واتە كەوتبێتە سەر دەریایەكی گونجاو و شیاو بۆ كەشتی – گەلی و ئازادی هاتووچۆی هەبی.

2- دراوسێتی دەوڵەتانی دۆست و خاوەن ئایدۆلۆژیای نزیك و هاوبەشی لەیەك بۆ نموونە: دراوسێتی كەنەدا و وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

3- دراوسێتی دەوڵەتانی ناكۆك كە رەزامەندییان مەبەست بێت، ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێت

4- دراوسێتی یا نزیكی لە مەڵبەندی هێزێكی گرنگ كە بەرژەوەندی وڵاتە زلهێزەكانی تیا بەدی بكرێت. 

5- كەوتبێتە نێو دوو دەوڵەت یان چەند دەوڵەتێكی گەورە و زلهێز یان نێوان دەوڵەتانی دژ بە بە یەكتر.

ب- لایەنە خراپەكانی شوێنی دراوسێیەتی

1- دراوسێتی ژمارەیەكی زۆری دەوڵەتان، چونكە بوونی ژمارەیەكی زۆر لە دەوڵەتانی دراوسێ ئەگەرەكانی بەرپابوونی كێشەی نێوانیان زیاتر دەكات هەرچەندە پێویستە ئەوەش لەبیر نەكەین كە بوونی ژمارەیەكی زۆری دەوڵەتانی دراوسێ بۆ دەوڵەتە داخراوەكان هەندێ جار بە قازانج دەگەڕێتەوە چونكە ئەگەرەكانی خنكاندنیان كەم دەكاتەوە، .

2- دراوسێتی دەوڵەتانی دژ بەیەكتر لەڕووی ئایدۆلۆژییەوە و بەرژەوەندی جیاواز، كارێكی خراپی هەیە لەسەر پەیوەندی نێوانیان وەدەبێتە هۆی بەرپابوون و دروست بوونی گەلێ كێشمە كێش و ململانێ لە نێوانیاندا. 

3- دراوسێتی لەگەڵ دەوڵەتانی گەورە و دەسەڵاتدار، زۆر جار دەبێتە هۆی ملكەچی بۆ دەوڵەتە دەسەڵاتدارەكان و دەوڵەتە بچووكەكان ناچار دەبێت كە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی لەگەڵ سیاسەتی دەوڵەتە دەسەڵاتدار و زلهێزەكە بگونجێنێ، ئەگەر چی دژ بە بەرژەوەندی نەتەوەیش بێت.

4- مانەوە وەك شوێنێكی جیاكەرەوە نەك وەك دەوڵەتێكی جیاكەرەوە، دەبێتە مایەی سەرئێشەو گیروگرفتی یەكجار زۆر بۆی.

 

هەموو شتێك دەربارەی كۆریای باكور بزانە

كورتەیەكی مێژووی:-.كۆریا یان وڵاتی (هان) لە هەندێ سەرچاوە ئەفسانەی یەكان دەگێرنەوە بۆ (3000) ساڵ (پ.ز) كە درێژ دەبێتەوە بۆ سێ مەملەكەتی گەورە كە(گۆگریۆ- بایكجی-شیلا)یە لە(180) ی (پ.ز) ئەم سێ مەملەكەتە تاكو (1230)حكومیان كرد كە دواتر لەسەر دەستی مەغۆلەكان داگیر كران.لە ساڵی(1897-1910) ئیمپراتۆریەتی (جۆسۆن) یان كۆریا حوكمی نیمچە دورگەی كۆریای دەركرد. تاكو شەری روسیا و یابان لەسالی (1950) كە بەدۆرانی روسیای قەیسەری كۆتای هات وە لە ساڵی (1945) كاتێك یابان لەشەری جیهانی دۆرا كۆریا كرا بە دوو بەش كە بەشی باكوور روسیا پشتگیری دەكرد وە بەشی باشوور كە ئەمریكا پشتگیری دەكرد لەنێوانیان دا هێلی(38) سنوورێكی بێ چەك دانرا .

ژمارەی دانیشتوان:- (25)ملیۆن كەسە.

چری دانیشتوان:- (507)كەس لە یەك میل چوارگۆشەدا.

گەشەكردنی دانیشتوان:- (1،2%). 

ناوی رەسمی:- كۆماری كۆریای دیموكراتی میللی

 

رژێمی دەسەلات:- وڵاتێكی كۆمۆنیستە.ئەنجومەنی گەل دەسەڵاتی باڵایە ئەندامەكانی هەڵدەبژێردرێن. لێژنەی جێ بەجێ كردن دیاری دەكات ئەویش ئەنجومەنی وەزیرانە.هیچ پارتێك بێجگە لە پارتی كرێكاری كۆریا بوونی نیە.كەپارتی كۆمۆنیستە.

شیعارەكەی:- واتاكەی میللەتێكی بەهێزو گەشاوە.

ئاڵا:- لە ساڵی(1948)ئاڵای ڕەسمی ئەم وڵاتەیە ئەستێرە سورەكەی واتای شوعیەت دەگەیەنێت.وەئەم بازنە سپی یەی كەلەدەوریەتی ئەمە هێمایە بۆ(البین والیانغ)كە هێمای كۆنە لە تقالیدی كۆری . وە سووراتی ناو ئاڵایەكە واتا هێمای هەوڵ و تەقەلای كۆریەكانە وە شۆرشیان بۆ گەیشتن بە ئیشتراكیەت و سەربەخۆیی كۆریا دوو خەتە سپی یەكەش واتای روونی دەگەیەنێت دوو خەتە شینەكە واتای حەزی ئەم گەلەیە بۆ هاورێ یەتی.

 

شوێنی جوگرافی :- كۆریای باكوور دەكەوێتە ڕۆژهەلاتی كیشوەری ئاسیاو لە بەشی باكووریەوە وڵاتی چین لە بەشی رۆژهەڵاتیەوە دەریای یابانە لە بەشی رۆژئاوای كەنداوی كۆریاو دەریای زەردە لە بەشی باشووری كۆریای باشوورە.

شوێنی ئیسترۆنۆمی:-دەكەوێتە 

بازنەی پازنەی پانی(37)پلە وە (43)

پلە لەباكووری گۆی زەوی لە هەمان

كاتدا هێلی(38)هەردوو كۆریای 

باكوورو باشوورلێك 

جیادەكتەوەوە هێلی درێژی 

(124)پلە و (131)پلە لە رۆژهەڵاتی 

گۆی زەوی .

 

هەندێك زانیاری سەرەتایی

 

پایتەخت:- پیۆنگ یانگ.

رووبەر:- (120540)كم چوارگۆشە .

زمانی رەسمی:- كۆری . 

نەژادەكانی:- كۆری.

كۆی داهاتی سالانەی:- (45)ملیار دۆلار گشتی،(2400)دۆلار تاك.

شارە سەرەكیەكانی:-(شون گین، ئامیۆ،همۆنگ)لەهەمان كاتدا بەندەری سەرەكی ولاتەكەن.

زانینی خوێندن و نوسین:- (98%)

دراوی وڵات:- وونی كۆری (W) (KPW)، 1 وون =100شون.

دابەشی كارگێری:-(9)پارێزگاو(2)شاری تایبەت.

سالی سەربەخۆیی:- ( 1 مارسی 1919).

جەژنی ئازادی:- (15 اغسگس 1945 ).

راگەیاندنی فەرمی:- لە (9)ی دیسێمبەری (1948).

دەسەلاتی یاسادانان:- كۆمەلەی میللی باڵا.

كۆی داهاتی سالانەی:- (45)ملیار دۆلار گشتی،(2400)دۆلار تاك.

شارە سەرەكیەكانی:-(شون گین، ئامیۆ،همۆنگ)لەهەمان كاتدا بەندەری سەرەكی ولاتەكەن.

زانینی خوێندن و نوسین:- (98%)

دراوی وڵات:- وەنی كۆری (W) (KPW)، 1 وەن =100شون.

دابەشی كارگێری:-(9)پارێزگاو(2)شاری تایبەت.

سالی سەربەخۆیی:- ( 1 مارسی 1919).

جەژنی ئازادی:- (15 اغسگس 1945 ).

راگەیاندنی فەرمی:- لە (9)ی دیسێمبەری (1948).

دەسەلاتی یاسادانان:- كۆمەلەی میللی باڵا.

بەرهەمی كارەبا:- (34،500)ملیار كیلۆ وات /كاتژمێر.

سامانی سروشتی:- (نوحاس، ئاسن، زەنگ، گرافیت، خەڵوز، قورقوشم، نەنجستین).

داهاتی دەرەوەی:- (دانەوێڵە بەگشتی، خەڵوز، نەوت، ماشێن، كەل و پەل).

دەرچووەكانی:-(كەل وپەلی سروشتی بەرهەمی كانزایی، بەرهەمی كشتوكاڵی، بەرهەمی پیشەسازی، چەك و تەقەمەنی).

هاوبەشەكانی بازرگانی:-(چین، یابان، هۆنگ كۆنگ، ئەڵمانیا، سەنگافورە، وڵاتانی كۆمەنلوسی سەربەخۆ).

بەرگری:- (27% ی لە كۆی دەرئەنجامی ناوە خۆیی ).

سوپاكەی:- (960،000 كەسە).

ئاینەكان:-

o بێ باوەرەكان:- 64،3% 

o كۆری شامانیەكان 16%

o ئاینی كیندۆسم 13،5%

o ئاینی بوزی 4،5%

o ئاینی مەسیحی 1،7%

وە زۆریان دواكەوتووی فەلسەفەی

(زوتسیە)ن.كۆریای باكوور وڵاتێكی بێ ئایینە زۆربەی خەڵكەكەی هیچ ئایینەكیان نی یە لەبەر ئەوەی ئەوان ئایین بە بەربەست دەزانن لەپێشرەوی كردن.

 

ئاوو هەوا:- 

ئاوو هەوای كۆریای باكوور كیشوەریە لەگەڵ چوار وەرزی تایبەت كە زستانی درێژو ساردە كە ماوەی (5)مانگە (37)رۆژ بەفری لێ دەبارێت وە هاوینی گەرم و شێدارە بارانی لێ دەبارێت رێژەی باران بارینی ساڵانە لە كۆریای باكوور لەنێوان (600)بۆ(1500)ملیمە بەهۆی بای وەرزی باشوورو باشووری رۆژهەڵات كە بای شێدار دەهێنێت لە زەریای هێمن كە بە هۆیەوە گەردەلول دروست دەبێت بەلایەنی كەم جارێك لەهاوینی هەموو ساڵێك.وە لە بەهارو پایزدا پلەی گەرمی وە ئاوو هەوا ناوەندو فێنكە وە با لە گۆراندایە بەڵام جاری وا هەیە لە بەهاردا لافاو دەبێت وە جار بە جار لە سەرەتاكانی پایزیشدا گەردەلول روودەدات .لەساڵی(2007)گەورەترین لافاوروویدا كە لە (40) ساڵی رابردوو دا وێنەی نەبوو بۆیە وڵاتی كۆریا داوای یارمەتی دەرەكی كرد لە كۆمەڵگەی نێو دەوڵەتی وە رێكخراوە ناحكومیەكان نەوەك توشی كارەساتێكی مرۆیی ببێتەوە.

رووبارەكان:- درێژترین رووباری كۆریای باكوور 

1) رووباری (ئامنوك)ە (790كم)ە بە هۆی درێژی زستان رووبارەكان دەبەستێت بۆ ماوەیەكی درێژ وەك: 

2) رووباری (دایە دۆنگ) ماوەی سێ مانگ دەیبەستێ .

3) رووباری دومان (تیو مین) چوار مانگ دەیبەستێ.رووبارەكانی كە بەرەو رۆژئاوا دەرۆن درێژن وەك:-

4) ئەبرۆك(یالۆ) . 

5) دایە دونگ .

6) تشۆنگ جون .

7) ییسونگ .

بەڵام ئەو رووبارانەی كە بەرەو رۆژهەڵات دەچن كورتن گرینگترینیان: 

1) دومان (تیو مین) 

2) نام دایە جون 

3) یونگ هیونگ 

4) ئۆرانگ تشۆن 

5) سونگ تشون

 

چیاكان:- 

 

وڵاتی كۆریا(80%)ی لەچیاو بەرزایی پێك هاتووە وە بەرزایی یەكان لە هەرێمی باكوورو

رۆژهەڵات زیاد دەكات شۆردەبێتەوە بۆ هەرێمەكانی باشوورو رۆژئاوا بەشێوەیەكی پلە پلەیی گرینگترین چیاكان وەك :- 

 چیای بایكدوسان: (2744مەترە) و(9003پێ). وە دەبێتە بەشێك لەسنووری كۆریا و چین. وە

 زنجیرە چیاكانی نامەگریم: لەباكوور بۆ باشوور درێژ دەبێتەوە. 

 لوتكەی كوانمو: (2540مەترە).

 چیای بوكسوبیك:(2521مەترە). 

 چیای نامبوتیە: (2433مەترە).

 چیای كانگ نام.

 چیای جۆكیۆریۆنگ.

 چیای میوە یانگ.

 چیای ئۆنگین.

 چیای میولاك:كە درێژدەبێتەوە بۆ خۆرئاوا.

 چیای هامكیۆنگ:وە(بوجون بیۆنگ)ی هەرێمی(هام كیۆنگ)باكوورو باشوور دەوری دەدات.

 

وە لەكۆتایدا دەگات بەزنجیرە چیای نامەگریم وە ئەم رووبارانەی كەلەم چیایەدا هەڵدەقوڵێن دەرژێنە رووباری (زەرد و رۆژهەڵات) .

وە(50) چیا كە بەرزیان لە (2000مەترە) وە چیای كومجانج یان ئەلماس كە بەرزی (1638مەترە) دەكەوێتە نێوان كۆریای باكوورو باشووری چین كە بە ناوبانگە بە جوانی و د یمەنەكانی. 

 زورگە سەرەكیەكان:هەندێك گرد و تەپلكەی بەرز هەیە لەهەرێمی باكوور كە هەردوو

چیای(بیۆن غان)ی باكوور وە شاری(هام هیۆنگ) لە هەرێمی (هام هیۆنگ) بەیەكدەگەیەنێت وە

پێك دێت لە(10)گردی سەرەكی:-

1) بیكۆم.

2) كیبما.

3) جانگ جین.

4) نامە گریم.

5) بۆنسان......هتد.

 

دورگەكان:- 

 دورگەی (كا).

 دورگەی (سیمنی).

 دورگەی (شو).

 

 

حەوزە سەرەكیەكان:-

• هوی ریونغ.

• كانغی.

• دوك تشون.

• ئیتشون.

كەرستە سروشتی یەكان:-

گرینگترین كەرستەی خاو وەك ماددەی:-

 زیو.

 مەگنیسیۆم.

 گرافیت.

 گۆگردیدی باریۆم.

 فلۆرید.

 نیكل.

 خەلوز.

 زنك.

 ئەلەمنیۆم.

 كەرستە سروشتی یەكان لە سەردەمە كۆنەكان وای كردووە كە كۆریای باكوور ببێتە كۆگایەكی باشی

 جۆرەها ماددەی رەق وەك:(رصاص،زەنك)كە بەگرینگترین پیشەسازی نێردراوی كۆریای باكوور دادەنرێت هەندێك سەرچاوەی گرینگ هەن بۆ ئەم ماددانە كە كێلگەكانی(كۆم دۆك)لە پارێزگای (دان تشون) لە هەرێمی (هام كیۆنگ)ی باشوور وە كێلگەكانی (یانگ غانگ) وە (20)كێلگەی تر كە نزیكەی نیوەی هەموو پێداویستی جیهان لە مەگنیسیۆم لە كۆریادا هەیە بەتایبەتی لەناوچەی (دان تشۆن)وە یەدەگی خەلوز كە بەگرینگترین سەرچاوەی وزە دادەنرێت لە كۆریای باكوور بەشێوەیەكی

 زۆر لەهەموو ناوچەكانی وڵات وە زۆربەی ئەو خەلوزانەی لە جۆری(ئەلەنتراسیت)ە وە یەدەگی خەلوز بەشێوەیەكی سەرەكی لە (ئوجی) لەهەرێمی (هام كیۆنگ)ی باكوورە وە لە پارێزگای(ئانجو)ە

 وە لەگەل ئەوەی دەڵێن كە یەدەگی نەوتی هەیە لەژێر خاكدا بەڵام تاكو ئێستا سودی لێ نەبینراوە.

 

 

كشتوكاڵی:-

 

ناوچە كەناریەكانی رۆژئاوا وە دۆڵە فراوانەكان لە رۆژئاوا درێژ دەبنەوە تاكو دەشتەكانی باكووری رۆژئاوا بە درێژایی كەنارەكانی خۆرئاوا لەكۆریا ئەم ناوچەیە زۆری خاكەكەی بۆ كشتوكاڵ بە كاردێت.وە دەشتە نزمەكان ناوچەكانی هەموو كەناری رۆژهەڵات دادەپۆشێت.وە دەكەوێتە نێوان ناوچەی چیاكان لە باكوور و دەریای یابان كە زنجیرەیەك لە دەشتایی تەسك دەكەوێتە نێوان بەرزاییەكانی وەچربونەوەیەكی كشتوكاڵی لەم دەشتانە بەدی دەكرێت. 

 زەوی كشتوكاڵی:- (14،5%) خاكی وڵاتەكەیەتی.

 بەرهەمی كشتوكاڵی:- لەگرینگترین بەروبومەكانی دانەوێڵەكانە بەتایبەتی (برنج، دەرە، تەرە، فولی سویا، میوەجات، پەتاتە، توتن، لۆكە، كەتان، گەنم، جۆ) گەنم بەشی دانیشوانی وڵاتی خۆی دەكات بەڵام جۆ هاوردە دەكات.باری كشتوكاڵی خراپە بەهۆی لافاو ئەویش بەكرینی یاخود لەرێگەی یارمەتی دان دەتوانی باری ئابوری گەلەكەی دابین بكات .بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە (27%)

داهاتی وڵاتەكەی بۆ كاری سەربازی خەرج دەكات.

سامانی ئاژەڵی:- 

• مەرٍ:- (175،000) سەر.

• بزن:- (1250) سەر.

• چێڵ و گامێش:- (580،000) سەر.

• بەراز:- (1،630)ملیۆن سەر.

• پەلەوەر:- (10،200) ملیۆن سەر.

• پیشەسازی:- (ئامادەكردنی خۆراك،ماشێن،كیمیا،ڕستن و چنین، چەك و تەقەمەنی).

 

گەشت و گوزار:- 

كۆریای باكوور یەكێك لەو وڵاتانەیە كەجوانیەكی سروشتی و دڵرفێنی هەیە كە 

چیاو دارستان لەگەڵ دەریا وێنەیەكی سروشتی وجوان دەبەخشێت.وە پایتەختی كۆریا(بیۆنگ یانگ) بە سەنتەری سیاسی و ئابوری و رۆشنبیری وڵات دادەنرێت كە مێژووەكەی دەگەرێتەوە بۆ (5000)ساڵ. بیۆنگ یانگ دەورە دراوە بە باخچەی جوان بۆیە ناوی لێنراوە جوانترین خاكی دونیا 

وە باخچەی (مۆران) ی تێدایە كە دادەنرێ بە باخچەی پایتەختی لە بەرئەوەی جۆرەها گوڵ لە خۆدەگرێت وە هەروەها بوونی رووباری(دایدۆنگ) وە بوونی (تاوەری جوشی ئیدیا)لەگەڵ چیای (بایكتو)كە بەرزترین لوتكەی چیایە لە وڵات كە شوێنێكی پیرۆزە بۆ ئەم میللەتە كە شایەدی دەدات

بۆ مێژووی شۆرشی سەرۆك(كیم ئیل سونگ)دامەزرێنەری كۆریای سۆسیالیستی شاری (نامبۆ) دادەنرێ بە بەندەرێكی گرینگی بازرگانی جیهانی لەسەر كەنارەكانی رۆژئاوا وە دادەنرێ بە دەروازەی (بیۆنگ یانگ)كە بە شوێنێكی گەشتیاری گرینگ دادەنرێت هەروەها گۆرەكانی پاشای (گۆگریۆ) یەكان لە خۆ دەگرێت. هەروەها چیای (كۆل) دادەنرێت بە شوێنێكی گەشتیاری كە داپۆشراوە بە دار. 

 

هۆیەكانی گواستنەوە:-

 گواستنەوە بە هێلی شەمەندەفەر:- خەڵك بە زۆری لە پایتەخت(بیونگ یانگ)بۆ ناوچەكانی نزمی كۆریا دەچن بە ڕێگەی ئاسنین. بەڵام بۆ سەفەركردن پێویستیان بە بەڵگەنامەی سەفەر و ناسنامە دەبێت بۆ نموونە:سەفەركردن لە بیۆنگ یانگ بۆ كاسیۆنگ كە(120)میلە(6) سەعاتی دەوێ.

 گواستنەوەی دەریایی:- گواستنەوە بەڕێگەی رووبارە سەرەكییەكان بە درێژایی كەنارەكان ڕۆلێكی

سەرەكی دەبینن بۆ بەرەو پێشبردنی بواری گواستنەوەی كەل و پەل وە گواستنەوەی خەڵك جگە لە رووباری(تایدونگ)وە لە ساڵی(1990ز)كۆریا خاوەنی كەشتی گەلێكی بازرگانی گەورەیە كە گشت دەریاكان دەبڕێت كە لە دروست كردنی ناوەخۆیە.

 گواستنەوەی ئاسمانی:- لە بواری گواستنەوەی ئاسمانیدا چربۆتەوە لەم فرۆكە خانانەی كە حكومەت سەرپەرشتی دەكات كە(24كم) لە شاری (بیۆنگ یانگ)ە بەناوی فرۆكە خانەی (سونان) كە

ئەو فرۆكە خانەیە گەشتەكان رێكدەخات بۆ (مۆسكۆ، بانكۆك، پەكین، شنگەهای، تۆكیۆ......).