كاریگەری سامانە سروشتیەكان لەسەر كێشی سیاسی دەوڵەت 

سەرچاوە سروشتیەكان بۆ دەوڵەت گرنگن لەبەر ئەم هۆكارانەی خوارەوە:- 

1- دادەنرت بە كلیلی بەرەوپێش چوونی وولات 

2- دەبێتە هۆكاری بەرز بوونەوەی ئاستی بژێوی دانیشتوان 

3- دەبێتە هۆی ئەوەی كە دەوڵەت زاڵ بێت بەسەر گرفتە ئابووری و كۆمەڵایەتیەكانی

4- پێگەو گرنگی دەوڵەت زیاد دەكات لەسەر ئاستی هەریمی ونێو دەوڵەتی

دیارترین جۆرەكانی سەرچاوە سروشتیەكان :

أ- سەرچاوە كانزاییەكان، وەك (نەوت، ئاو، گازی سروشتی، هتد)

ب - ڕووەكی سروشتی 

ج- سەرچاوەی ئاژەلی

 

مەبەست لە دەوڵەتە درێژكۆڵەیەكان ئەو دەوڵەتانەن كە درێژیەكەیان شەش ئەوەندی پانیەكەیەتی، ئەم جۆرە دەوڵەتانەش بە دوو شێواز دەردەكەون كە بریتین لە:

1- ئەو دەوڵەتانەی كە بەدرێژایی كەناری دەریا و زەریاكان درێژ دەبنەوە .

2- ئەو دەوڵەتانەی كە لەناو كیشوەرەكان درێژبوونەتەوە بەشێوەی شریتی.

هەرچەندە شێوەی درێژكۆلەیی دەبێتە هۆی هەمە جۆری ژینگەی سروشتی بەمەش هێزی دەوڵەت زیاد دەكات، بەڵام درێژی ڕووبەر دەبێتە هۆی درێژی سنوور لە دوایشدا ئەگەری دووچاری بوون بە گرفتەكان پتردەبن. گرینگترین لایانە خراپەكانی ئەم شێوەیە بریتین لە:

1- هەرچەندە ڕووبەری دەوڵەت درێژتربوو ئەگەری كۆنترۆڵكردنی بەشەكانی كەمتر دەبنەوە، چونكە بەشێكی زۆری دوور دەبن لە مەڵبەندی دابین كردنی پێداویستی یەكان و پێویستی یەكانی بەرگری كردن بەمەش بەرگری كردن قورس دەبێت بۆ دوور خستنەوەی مەترسی یەكان

2- شێوەی لاكێشەیی كار لە درێژبوونەوەی هێلەكانی گواستنەوە و گەیاندن دەكات بەمەش لە خزمەت گوزاری و بەرێوە بردنی ناوچە دوورە دەستەكان كەم دەكاتەوە. ئەم هۆكارەش ڕاستەخۆ كاردەكاتە سەر هەستی نیشتیمانی تاك ترسی ئەم گرفتەش پتر دەبێت گەر هاتوو ڕووی زەویەكەی بەرزی و نزمی زۆر بێت، چونكە دەبێتە هۆی دابڕانی دانیشتوان ئەمە لە (چیك و سلۆڤاكیا) ڕووی داو بوە هۆی دابەشبوونی چونكە دانیشتوانەكەی یەكگرتوو نەبوون دابڕابوون بەهۆی بەربەستە شاخاوییەكان

3- شێوەی لاكێشە كاریگەری هەیە لەسەر لاوازی هێزی دەوڵەت، چونكە پانتایی رووبەرەكەی كەمە بەمەش هێزی دوژمن دەتوانێت بەچەند كاتژمێریك بیبڕێت. بۆ نموونە (چیلی) لە باكور تا باشور ماوەی 2600 میل درێژ دەبێتەوە، كەچی پانتایی یەكەی لە 100 میل ڕەت ناكات،

 

 

 

بۆیە لەكاتی ڕوودانی ناكوكی یان جەنگ لە نێوان چیلی و ئەرجەنتیندا ئەوا سوپای ئەرجەنتین دەتوانن تەنها بە چوار كاتژمێر زەوییەكانی چیلی ببڕێت بە هەمان شێوە بارودۆخی (نەرویج) بەمەی سەرەوە دەچێت.

ئەم شێوەیە گرفتی زۆری كارگیڕی و ڕامیاری ئالۆزی بۆ هەردوو دەوڵەت دروست كردووە. لە هیچ كاتێك لە (چیلی و نە رویچ) هێلێكی شەمەندەفەر بە درێژایی ووڵات بوونی نی ە ئەوەی كە هەیە بریتی یە لەرێگای ووشكانی كە نەرویج دەبرێت لەباكوروە بۆ باشوور كەچی ئەم جۆرە رێگایە تاكو ئێستاش لە چیلی بوونی نیە. هەر بۆیە هەردوو ووڵات بۆ گواستنەوە و گەیاندن پشت دەبەستن بە رێگای دەریایی. ووڵاتانی شیلی و تایلەند لە گرینگترین ئەم ووڵاتانەن كە ئەم شێوەیان هەیە.

 

دەستنیشان كردنی شوێنی دراوسێتی هەرێمی كوردستان

هەرێمی كوردستان بەشێك لە كوردستانی باشوور پێك دێنێت كە كەوتۆتە نێو سنووری نێو دەوڵەتی عێراق رووپێوەكەی نزیكەی (49800 كم2) مەزندە دەكرێت، ئەم رووپێوە نزیكەی (58%) سەرجەم كوردستانی باشوور (كوردستانی عێراق) دەگرێتەوەو نزیكەی(11،3%) سەرجەم خاكی عێراقە.

سنووری رۆژهەڵات و باكوور و هەروا باكووری رۆژئاوایی هەرێم بەشێكە لە سنووری نێودەوڵەتی عێراق لەگەڵ ئێران و توركیە و سوریەدا كە پاش جەنگی یەكەمی جیهان لە سایەی هەندێ رێككەوتنامەداو كە هیچ سەنگێكیان بۆ فاكتەرە مرۆیی یەكان و حەزو ئارەزووی گەلان دانەناوە، دەستنیشان كراوە، هەرچی سنووری باشوور 

و رۆژئاوایی هەرێم لە سنووری نێودەوڵەتی نێوان ئێران و عێراقەوە لە باشووری رۆژهەڵاتی شارۆچكەی قۆڕەتووەوە دەست پێ دەكات، شارو شارۆچكەكانی قۆڕەتوو كەلار و كفری دەخاتە ناو سنوورەكەیەوە لە رۆژئاوایی كفریشەوە هێڵی سنوور بەرەو باكوور و باكووری خۆرئاوا دەكشێت، 

نەوجول و قادركەرەم لەژێر دەسەڵاتی عێراق جێ دێڵیت، وە لەنێوان چەمچەماڵ و قەرەهەنجیر تێپەڕ دەبێت، پاشان بەرەو رۆژئاوا لە باكووری شارۆچكەی رێدار رووەو زێی بچووك دەكشێت قوشتەپە دەگرێتە خۆی و پردێ و دیبەگەش جێ دێڵیت،

لەوێشەوە هێڵی سنوور لە زێی گەورە دەكا تا لە شارۆچكەی خەبات پێی دەگات لەوێشەوە بەرەو باكووری رۆژئاوا تا سنووری نێودەوڵەتی نێوان عێراق و سوریا دەكشێت بە تەنیشت ئەلقوش و فاییدەی رەت دەبێت و بەشێك لە كەنارەكانی دەریاچەی موسڵ و رووباری دیجلە، دەكاتە هێڵی جیاكەرەوەی نێوان ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی عێراق و هەرێم، ئەم هێڵە درێژییەكەی نزیكی(630)كم دەبێت، ئەمەش دەبێتە درێژترین سنووری هەرێم لەگەڵ دراوسێكانیدا.

هەرێمی كوردستان دەورەدراوە بە چوار دەوڵەت ئەویش لەباكوور توركیا بەدریژایی (320كم ) سنوری باكوورەوە لە رۆژهەڵات لەگەڵ وڵاتی ئێران بە (580كم)، وە لەرۆژئاوا بەدێژایی (20كم) لەگەڵ سوریا، لەباشوروباشوری رۆژئاواش ووڵاتی عێراقە بەدرێژایی (630كم). سەرەڕای ئەوەی هەرێمی كوردستان بەشێكە لەخاكی عێراق.

 

دەوڵەتە شێوە پارچە پارچەیەكان (پـەرتــــــەوازەیــــی)

دەوڵەتە شێوە پارچە پەرچەكان ئەو شێوە دەوڵەتانە دەگرێتەوە كە ڕووبەری خاكەكەی دابەش دەبێت بۆ دوو بەش یان زیاتر، بە واتایەكی تر كە هەموو ڕووبەری یەكە سیاسیەكەی بەیەكەوە نەبەستراوەتەوەو یەك پارچە نیە، بەڵكو لەچەند پارچە و بەشێك پێك دێت.

ئەم شێوەیە گرفتی زۆری كارگیڕی و ڕامیاری ئالۆزی بۆ هەردوو دەوڵەت دروست كردووە. لە هیچ كاتێك لە (چیلی و نە رویچ) هێلێكی شەمەندەفەر بە درێژایی ووڵات بوونی نیە ئەوەی كە هەیە بریتی یە لەرێگای ووشكانی كە نەرویج دەبرێت لەباكوروە بۆ باشوور كەچی ئەم جۆرە رێگایە تاكو ئێستاش لە چیلی بوونی نیە. هەر بۆیە هەردوو ووڵات بۆ گواستنەوە و گەیاندن پشت دەبەستن بە رێگای دەریایی.

ووڵاتانی شیلی و تایلەند لە گرینگترین ئەم ووڵاتانەن كە ئەم شێوەیان هەیە.

بەش بەشی بوونی دەوڵەت بە لاوازێكی ستراتیژی دادەنرێت، چونكە كۆنترۆل كردنی هەموو بەشەكانی لەكاتی ئاشتی دا قورسە بەهەمان شێوەش بەرگری كردن قورس دەوەستێ لە كاتی جەنگدا، پەیوەندی دانیشتوان لە دەوڵەتی پەرتەوازەیی لاوازە بەمەش تۆكمەیشی لاواز دەبێت گیانی یەكیەتی كە پێویستە بۆ دروست بوونی دەوڵەت بەهێز نەبێت. بۆیە هەموو كات ئەم جۆرە دەوڵەتانە هەرەشەی هەڵوەشلانەوە و دابەشبوونیان لەسەرە بەبەراورد بە ووڵاتانی یەك پارچە. چونكە پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان و هەستی نەتەوەی لاوازە بەتایبەت لەو ناوچانەی كە دەسەڵاتی ناوەندی لێوە دوورە، ئەم شێوەیە چەند جۆرێكی هەیە گرینگترینیان ئەمانەن:

1- هەردوو بەشەكەی یاخود بەشەكانی دەكەوێتە چوارچێوەی سنوری ووشكانی:

باشترین نموونەش ووڵاتی پاكستانە (پێش سەربەخۆیی پاكستانی خۆرهەڵات و دروست بوونی بەنگلادیش لە بەهاری ساڵی 1972) چونكە بۆ ماوەی ووریی (900 میل) زەویەكانی هندستان هەردوو پاكستانی خۆرهەڵاتی (بەنگلادیشی ئێستا) و پاكستانی خۆرئاوای لە یەكتر جیادەكردەوە، هەروەها جیاوازی و ناكۆكی ئابووری و شارستانی قوڵ لە نێوانیاندا بوونی هەبوو، هەروەها تۆكمەیی لە نێوان هەردوو بەشەكەی پاكستان لاواز بوو

ئەمەش كاریگەرێكی كارای جێ هێشت لە تواناداری ووڵات بۆ بەرگری كردن لەسەربەخۆیی و ئاسایشی زەویەكانی . سەرئەنجام بە جیابوونەوەی پاكستانی خۆرهەڵات كۆتایی هات كە ئێستا ناوی (بەنگلادیشە).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دابەشبوونی ووڵاتانی جیهان لەسەر بنەمای ڕووبەرە ئاوییەكان 

1- ئەو ووڵاتانەی دەكەونە سەر یەك دەریا یاخود یەك لایان ئاوە وەك ووڵاتانی ئەفریقیاو ووڵاتانی ئەمریكای باشور و جەندین ووڵاتی دیكە. 

2- ئەو ووڵاتانەی كە دەكەونە سەر دوو ڕووبەری ئاوی وەك ووڵاتانی ئەمریكای ناوەراست جگە لە سلفادور و ووڵاتی مەكسیك. 

3- ئەو وولاتانەی كە لە سێ لاوە بە ئاوو دەورە دراون وەك ئەمریكا فەرنسا توركیا جەندین وولاتی دیكە 

4- ئەو وولاتانەی كە دوورگەین واتە هەر چوار لایان ئاوە بریتانیاو یابان كوریا و استرالیا ... هتد 

5- ئەو وولاتانەی كە داخراون وەك وولاتانی ناوەراستی كیشوەرەكان 

ئەوەی تایبەتە بەهەرێمی كوردستان، دیارە بەپێی شوێنی وشكانی و دەریایی وەك هەرێمێكی داخراو دوور لەڕووبەرە ئاوییەكان سەیر دەكرێت، واتە شوێنی هەرێم بەپێی وشكانی و ئاو شوێنێكی كیشوەرییە، ئەگەر چی چەند ڕوویەكی ئاوی نزیكن لەسنوری هەرێمی كوردستانەوە، بەڵام ناكەوێتە سەر ئەم ڕووبەرە ئاوییانە، بەڵكو لەهەموو ئاراستەكاندا وڵاتانی دراوسێ بوونەتە لەمپەر لەبەر دەمیدا. ئەمەش وای كردووە:

1- هەرێم خاوەن هیچ پێگەیەكی دەریایی نەبێت، تا بتوانێت پەیوەندی بە وڵاتانی جیهانەوە بكات بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ، تەنها لەڕێگەی ئەو وڵاتانەی كە دەورەیان داوە دەتوانێت ئەو كارە ئەنجام بدات، ئەمەش لەڕووی جوگرافیای سیاسیەوە بەخالێكی نەگەتیڤ دادەنرێت لەكاتی شەڕ و ئاشتیدا.

2- هەرێمی كوردستان لەلایەنی جێۆپۆلتیكی لەزۆربەی كاتدا ڕووبەڕووی فشاری سیاسی و ئابووری بەردەوام بووەتەوە، وەكو چەكێكی بەكارهێنراوە لەكاتی بەدەست هێنانی هەڵی پەیوەندی كردن بەجیهانی دەرەوە، ئەمەش زیانێكی گەورەی بە بەرژەوەندی هەرێم گەیاندووە، هەروەها لەڕوانگەی جیۆپۆلەتیكیەوە بەخاڵێكی لاواز لەقەڵام دەدرێت.