مەبەست لەشوێنی (ئەسترۆنۆمی ) شوێنی دەوڵەتێكە یان ناوچەیەكە بەگوێرەی بازنە پانەكان وەهێلە درێژیەكان . لەبەر ئەوەی شوێن گرینگی تایبەتی گەورەی هەیە،شوێن بەپێ هێلەكانی درێژی گرینگیەكی كەمتر بۆوە بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا لەبوارەكانی گواستنەوە گەیاندندا،بەڵام بازنەكانی پانی گرینگیەكی گەورەیان لەسەر هەرێم ودەوڵەتەكان هەیە شوێن بەگوێرەی بازنە پانەكان بایەخێكی جیۆپۆلەتیكی زۆر هەیە چونكە تارادەیەك زۆر ئاووهەوای ئەو شوێنە دەردەخا .دەبێ ئەوەش بزانرێ كەكاتێك دەوڵەت یان هەرێم بەسەر ژمارەیەكی زۆر بازنەی پانیدا زاڵ دەبێ هەرێمی ئاووهەوای هەمەچەشن لێ پەیدادەبێت ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی توانای بەرهەم هێنانی بەروبومی جۆراوجۆری كشتوكالی ئەوەی تایبەتە بەشوێنی ئەسترۆنۆمی هەرێمی كوردستان دەكەوێتە نێوان بازنەكانی پانی (33-37،22)پلەی باكوور وهێلەكانی درێژی(41،8-46،18)رۆژهەڵات.

 

زانیاری بزانە لەسەر شوێن بەگوێرەی وشكانی وئاوی

مەبەست لەشوێنی كیشوەری شوێنی ئەو دەوڵەتە وناوچانەیە كە لە هیچ لایەكەوە ناكەونە سەردەریا وئازادی هاتوچۆیان نیە وەهەروەها ناودەبرێن بە دەوڵەتی ناوەخۆی وداخراو (بەند كراو –الحبسە) بەپێچەوانەی شوێنە ئاوییەكان(دەریاییەكان)كە ئەودەوڵەت وناوچانە دەگرێتەوە كە كەوتۆتە سەردەریان وئازادی هاتوچۆیان هەیە شوێنی دەوڵەتەكە دەریایی بێت یان وشكانی ئاسەواری سیاسی لێ دەكەوێتەوە چونكە ئەوشوێنە كەستیەكی تایبەتی دەبەخشێت بەویەكەسیاسیە، سیاسەتەكانی دەوڵەتە كەبەرەو ئاقارێكی دیاری كراوئاراستە دەكات لەرووی جیۆپۆلەتیكەوە شوێنە دەریاییەكان گرنگیەكی زۆریان هەیە چونكە ئازادن لەپەیوەندی كردن بەدەوڵەتان وناوچەكان تری جیهانەوە بەپێچەوانەی شوێنە كیشوەریەكان كەبەدەوڵەت وناوچەی داخراو دادەنرێت وپەیوەندی كردنیان بەدەوڵەتان وناوچەكانی تری جیهانەی لەرێگەی ئەودەوڵەت وناوچانە وەدەبێت كەدەوروپشتیان داوە دەوڵەتە ناوەخۆیەكان ( بەندكراوەكان ) كێشەی ئابووریان هەیە چونكە دەوڵەتە كەناریەكان كاری تێدەكەن بەرادەیەك ئەو دەوڵەتە ناوخۆییەكان كەوتوونەتە كەژێر رەحمەت وبەزەیی دەوڵەتە كەنارییەكانەوە،بۆیە هەمیشە لەهەوڵی ئەوەدان كەیەكێتی یەكی سیاسی یان گومرگی لەگەڵدا دابمەزرنێن بۆئەوەی لە رێگایەوە بگەنە دەریا.

 

شوێن بەگوێرەی دەوڵەتە دراوسێكان

مەبەست لەشوێنی دەوڵەت بەگوێرەی درواسێكان شوێنی دەوڵەتە یان هەرێمی سیاسی بە گوێرەی ئەو دەوڵەتانەی كەدەورەی داوە وبەشدار لەسنوری سیاسی . بێگومان باشترین شوێنی دراوسێەتی ئەو شوێنەیەكە ژمارەی دراوسێكانی لەخۆی بەهێزتر نەبن وپەیوەندی نێوانیان دۆستانە بێت.هەربۆیە دەبینین زۆرجار لای جیۆپۆلتیك ناسەكان شوێنی دورگەی بەباشترین شوێن دادەنرێتگرنگی شوێنی جوگرافی دەولەتێك هەر لەوە دەرناكەوێت كەچەند دراوسێ هەیە یان ئەوگرفتانەی كامانەن كە لەو ودراوسێ كەم یان زۆرانەوە پەیدا دەبێ بەڵكوخاڵێكی تری گرنگ هەیە ئەویش ژمارەی دانیشتوانەی دەوڵەتە دراوسێكانێ لایەنێكی تری شوێن دراوسێیەتی كەگرنگە ئاماژەی بێ بكرێت پەیوەندی دراوسێكان لەگەڵ ّیەكتردا دیارە لەم رووەوە تادراوسێكانت لەگەڵ یەك ناكۆك بن كەمتر دەتوانن دژایتت بكەن بەڵكو بە پێچەوانەی دابین كردنی رەزامەندی تۆیان لەلا مەبەستە . ئەوەی تایبەتە بە هەرێمی كوردستان دەورەدراوە بە چوار دەوڵەت ئەویش لەباكوور توركیا بەدریژایی (377كم ) سنوری باكوورەوە لە رۆژهەڵات لەگەڵ وڵاتی ئێران بە(635كم)وەلەرۆژئاوا بەدێژایی(160كم) لەگەڵ سوریاو لەباشوروباشوری رۆژئاوای عێراقە بەدرێژایی (555كم)سەرەڕای ئەوەی هەرێمی كوردستان بەشێكە لەخاكی عێراق. درواسێكانی هەرێم هەر هەموویان بەپێ تەرازووی هێز بەتایبەتی لەبەر ئەوەی كەدەوڵەتی سەربەخۆن و ئەندامن لەكۆمەلگا ورێكخراوە نێوەدەوڵەتیەكان و خاوەن پەیوەندی دبلۆماسی و هێزی ئابووری وسەربازین هەرهەموویان تواناكانیان لەتواناكانی هەرێم زیاترە ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیكە لەبەر ئەوەی نەتەوەی كورد لەنێوان ئەم دەوڵەتانە دابەش كراوە رێژەیەكی بەرچاو پێك دەهێنێت لەپێكهاتەی دانیشتوانی ئەم دەوڵەتانە بەچاوی دۆستایەتی تەماشای هەرێمی كوردستان ناكەن،بەڵكو هەمیشە بەگومانەوە سەیری ئەزموونی ئەمرۆی هەرێم دەكەن بەشێوەیەك لەگەڵ ئەو هەموویان كێشە وناكۆكیانەی كەلەنێوانیاندا هەیە لەسەر دژایەتی كردنی هەرێمەكە كۆكن بێگومان ئەمانە لایەنی لاوازی شوێنی دراوسێەتی هەرێمی كوردستانە ئەوەی تایبەتە بەهەرێمی كوردستان دیارە هەرێمی كوردستان بەپێ شوێنی وشكانی ودەریایی وەك هەرێمێكی داخراو (دورلەرووبەری ئاوییەكان)سەیر دەكرێت چونكە ناروانێت بەسەرهیچ كەنداو ودەریا وزەریا یەكدا ئەمەش لەرووی جوگرافیای سیاسیەوە بەخالێكی نەگەتیڤ دادەنرێت چ لەشەڕ وە ئاشتیدا نەك لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان ئەمرۆ یەكی ڕامیاری نیە بەڵكو درواسێكانی ئەم هەرێمە بەگومانەوە تەماشای ئەزموونەكەی دەكەن وەلەلایەنی جێۆپۆلتیكی هەرێمی كوردستان فشاری سیاسی وئابووری بەردەوام كاردانەوەی زۆری هەبوو وەكو چەكێكی بەكارهێنراوە لەكاتی بەدەست هێنانی هەلی پەیوەندی بەجیهانی دەرەوە بكات.گرینكترین ئەوكێشە وتەگەرانەی لەئەنجامی شوێنی دەریایی هەرێم هەیەتی

1-بەردەومی كێشەی سیاسی وسەربازی لەگەڵ درواسێكانی.

2-دەركەوتنی ئاستەنگ لەجوڵەی هاتوچۆی بازرگانی وترانزنێت وسوودە وەرگرتن لەخاكی دەوڵەتانی درواسێكانی بەمەبەستی پەیوەندی كردنی بەجیهانی دەرەوە.

3-بەكارهێنانی ئەم شوێنە لەلایەنی دەوڵەتانی دراوسێ وەكو فشار و كارتێكی سیاسی بۆدەست تێوەردان لە كاروباری هەرێم .

  

 هه‌رێمی نیمچه‌ شاخاوی

1 - چه‌ند ناوێكی هه‌یه‌ له‌وانه‌ (گردو ته‌پۆلكه‌كان، پێده‌شتی چیاكان، ده‌شته‌ شه‌پۆلاویه‌كان، پێچ خواردووه‌ نزمه‌كان، ناوچه‌ی زوورگه‌كان )

2- چیاكانی درێژ ونزمن و ده‌شته‌كانی فراوانن گردوو ته‌پۆلكه‌ی تێده‌كه‌وێت.

3- ده‌كه‌وێته‌ نێوان دوو هه‌رێمی جیاواز هه‌رێمی شاخاوی له‌ باكور و ده‌شتی نیشته‌نی له‌ باشور.

4- خاسیه‌تی هه‌ردوو هه‌رێمی تێدایه‌.

5- ئه‌ ناوچه‌یه‌ بریتیه‌ له‌ چه‌ند زوورگ و كۆمه‌له‌ گردێك و دۆل و ده‌شت و بان

6- تا له‌ باشوری خۆر ئاوا به‌ره‌و باكوری خۆرهه‌لات برۆین زنجیره‌ چیاكان كورتر ده‌بن و به‌رزتر ده‌بن

7- درێژی 500كم پانی له‌ نێوانی 80-150كم رووبه‌ره‌كه‌ی 67000 كم2 له‌15% رووبه‌ری عێراق پێكده‌هێنێت

8- دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر 3 به‌ش

أ‌- زنجیره‌ چیاو گرده‌كان

ب‌- ده‌شته‌كان

ت- بانه‌كان

ئەم راپۆرتە لەسەر ویلایەتی كشمیرە، بەڵام لەبەر ئەوەی كشمیر هەرێمێكە و دەوڵەت نیە توێژەران وەكو دەوڵەت زۆر گرنگی و بایەخیان پێ نەداوە لە لایەنی بەرزی و نزمی و كەش و هەوا. بەلام لایەنی جوگرافی سیاسی زاڵە بەسەر كشمیر بۆیە ئێمە لەم راپۆرتە پوختەیەك لەسەر ئەم كێشەیە دەخەینە روو. ناكۆكی زۆر لەسەر ئەم هەرێمە هەیە لەنێوان هیندستان وپاكستان، وە لەنێوان هیندستان و كۆماری چینی میللی دەربارەی كشمیر . ئەم ناكۆكیە بۆتە هۆكاری جەنگ و رووبەرووبوونەوەی سەربازی لە نێوان ئەم وڵاتانە، وە لە دوایدا كۆبونەوەو كۆنگرەی لوتكەیی كراون بەمەبەستی گەرًان بەدوای چارەسەری ئەو كێشەو ناكۆكیە بەتایبەتی كە مەترسیەكانی زیاتر بوون لە دوای ئەوەی ئەو دوو دەولەتە (هیندستان و پاكستان) بوونەتە خاوەنی ووزەی ناوەكی.

 

هەندێك زانیاری دەربارەی ویلایەتی كشمیر

* شوێنی جوگرافی : باشوری رۆژئاوای كیشوەری ئاسیا

* رووبەر : 242000كم2     

* ژمارەی دانیشتوان : 15000000 كەسە

* كەمە نەتەوەكان : سیخیەكان – مەسیحیەكان - بوزیەكان

* زمان : ئەلكشمیریە – ئەردۆ

* پایتەختی كشمیری پاكستان: مڤفراباد، پایتەختی كشمیری هندی: جامۆ پایتەختی زستانەیە وە سرنجر هاوینەیە

* شارەكانی : لادكیە – كارجیل – سرنجار – جامو

* ئاین : 90% موسلمان – 8 % هندوسی – 1 % بوزی

* دراو : روپیە

*رووبار :جهلم – فیشار – لیدار

* چیاكان : كاراكوم – لاداكیە – زانستكار – هیمالایا - بربانجال

* بەندەر : كراتشی

* دەریاچە : ولار - ئالدال

 

 

1- شوێنی جوگرافی:

 

كشمیر ناوچەیەكی جوگرافیە دەكەوێتە نیوان هندستان و پاكستان و چین لە باشووری رۆژئاوای ئاسیا. له رووی مێژووییەوە كشمیر وا پێناسە كراوە كە ناوچەیەكی دەشتاییە لە باشوری زنجیرە چیاكانی هیمالایاوە لە بەشی رۆژ ئاوا داگیركراوە لە لایەن چین و پاكستان و هیندستان.

 

-2شوینی ئەسترۆنۆمی

بە پێی شوێنی ئەسترۆنۆمی، كشمیر دەكەوێتە نێوان هەردوو بازنەی پانی (32،8o) و (36،58o) باكوری هێلی كەمەرەیی، وە لە نێوان هەردوو هێلی درێژی (73،26o) و (80،30o)ی رۆژهەڵاتی هێلی گرینج .

 

وەسنورەكەی لەگەڵ چوار ووڵاتی دەوری خۆی بەم شێوەیەیە:

1- رۆژهەڵات و باكوری رۆژهەلات (چین) بۆ ماوەی (450میل).

2- لە باشوری (هندستان) ە، بۆ ماوەی (350میل).

3- رۆژئاواو باشوری رۆژئاوای (پاكستان) بۆ ماوەی (700میل).

4- لە باكوری رۆژئاوای (ئەفغانستان) بەهێلێكی تەسك بۆ ماوەی (160میل)

 

گرینگی شوێنی

هەرێمی جاموكشمیر گرینگیەكی زۆری هەیە لەرووی ستراتیژی لە باشوری كیشوەری ئاسیا، وە هاو سنورە لە بەشی رۆژهەڵات و باكوری رۆژهەڵاتی لەگەڵ چین و لە بەشی باكوری رۆژئاواشی ئەفغانستانە . پاكستانیش دەكەوێتە بەشی رۆژئاواو باشوری رۆژئاوای وە لە باشورەوە هاوسنورە لە گەڵ هندستان .

گرینگی و ستراتیژی ئەم هەرێمە بۆ هندستان زۆرە چونكە كێشەی هەرێمی كشمیر بەستراوەتەوە بە هاوسەنگی هێز لە باشوری كیشوەری ئاسیا وە هەروەها هاوسەنگی هێز لە نێوان هندستان و چین بەڵام گرینگیەكەی بۆ پاكستان جوگرافی و دانیشتوانە چونكە هەر سێ رووباری (سند – جلیم – جناب) ی پاكستان لەوێ هەڵدەقولێن . وە سنوری نێوان پاكستان و هەرێمی كشمیر كراوەیە ئەمەش دەبێتە هۆی هەرەشەی نەتەوەی بۆ پاكستان لە كاتی دەست بەسەر داگرتنی هەرێمەكە لە لایەن هندستانەوە، جێگای ئاماژە پێكردنە بەرژەوەندی هەرێمەكە لە رووی ئابوریەوە پەیوەست بوونی دانیشتوانەكەی زیاتر بە پاكستانەوەیە .ئەم هەرێمە هیچ بەندەرێكی نیە جگە لە بەندەری (كراتشی) پاكستانی نەبێت .

 

بارودۆخی كشمیر لەرووی سیاسی: 2-

جامۆ و كشمیر بە ناوچەیەكی كێشە لەسەر دادەنرێت بە پێی پێناسەی یاسای نێو دەولەتی . لە بەرواری (27/10/1947) هێزەكانی هیندی دەستیان بەسەرداگرت وە پاسەوانی كاتی بەسەردا سەپێنرا، بەلێن بە گەلی كشمیر درا لە لایەن نەتەوە یەكگرتوەكان كە مافی چارەی خۆنوسینیان هەبێت وە ئەم بەڵێنانە خۆی دەبینیەوە لە دوو بریارًی نەتەوە یەكگرتوەكان كە یەكێكیان دەرچوو لە (13/8/1948) وە ئەوی تر لە (5/1/1949) . وە دەقی ئەم دوو بریارە ئەوە بوو كە مافی دەدا بە گەلی كشمیر بۆ راپرسیەكی گشتی ئازادو پاك كە لە ژێر سەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتوەكان ئەنجام بدرێت بەڵام ئەوەش تاكو ئێستا ئەنجام نەدراوە .

 

3-مێژووی كێشەی كشمیرو لێكۆڵینەوە لەسەر جوگرافیای سیاسی:

جامۆمێژووی ناكۆكی لەنێوان هیندو پاكستان دەربارەی كشمیر دەگەرێتەوە بۆ مانگی ئەیلولی ساڵی 1947 كە برًیار نەدرا بە دانانی كشمیر لە قۆناغی دابەشبوونی چ بۆ چوونە پاڵ هیند بێت یان بۆ پاكستان، بەتایبەتی كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی موسڵمان بوون لەكاتێكدا كە دەستەی دادوەری لە هیندیەكان بوون لە كاتی ئەم دابەشكردنە وە (مهراجا) كە ئەمیرێكی هیندی بوو داوای كرد كە كشمیر لە باری خۆیدا بمێنێتەوە نەچێتە پاڵ هیچ یەكێك لەم دوو دەوڵەتە .

بەلام پاش ئەوەی هەڵچونی گەورە دورست بوو لەنێوان موسلمانان وكاربەدەستانی هیندی وە كشمیر پێكدادانی چەكداری تیادا بینرا كەكاریگەری كردە سەر هۆزە پاكستانیەكان بۆپشتگیری موسلمانەكان لەو كاتەدا حكومەتی كشمیر داوای هاوكاری لە هیند كرد ئەمەش بووە هۆكاری چوونی هێزەكانی هیندی بۆ پشگیری كشمیر بەتایبەتی دوای ئەوەی رازیبوون بچنە پاڵ هیندستان بەلام لەگەڵ ئەوەشدا هێزەكانی پاكستان چوونە ناوچەكەو جەنگ و كوشتار لە نێوان هەردوو وڵات (هیندستان و پاكستان) دروست بوو كەماوەی زیاتر لە ساڵێكی خایاند، لە مانگی كانونی دووەمی ساڵی 1949 نەتەوە یەكگرتوەكان هاتنە ناو جەنگەكە پلانی وەستانی ئاگر بەستی دانا كە سێ بەشی رووبەرەكەی وە چوار لەسەر پێنجی دانیشتوانەكەی لەژێر دەسەلاتی هیندیو ئەوەی دەمێنێتەوە لە ژێر دەسەڵاتی پاكستان دەبێت .

 

4-گرینگترین رووداوە مێژوویەكانی كشمیر:

لە ساڵی (1974) لە گرینگترین كێشەكانی نێوان هەردوو ولاتی هیندستان و پاكستان لە كاتێكدا كە سەركردە پاكستانیەكان رازی نەبوون لەسەر سازش كردن لە هەرێمی كشمیری هیندی وە برًیاری راگەیاندنی جەنگیان دا لە بەرامبەر هیند، دواتر نوێنەری پاكستان رایگەیاند كە مافی دانیشتوانی كشمیرە لەسەر بریاردان لە مافی چارەی خۆنوسینیان لە رێگەی راپرسیەكەوە بەپێی بەڵێنی (نهرو) و ئەنجومەنی ئاسایش بە گوێرەی رێنمایەكانی ساڵی (1948) و (1949) وە بە رێنمایەكانی ئەنجومەنی ئاسایش توانر جەنگ بوەستێنرێت لە (1/1/1949) وە لە (18/1) هەمان ساڵ پەیماننامەی (كراتشی) مۆركرا لە نێوان هەردوو وڵات لەژێر چاودێری نەتەوە یەكگرتوەكان .

 

1-ئاو و هەوای كشمیر:

 

لەرووی ئاو وهەواوە بای وەرزی كاریگەری هەیە لەسەر كشمیر جگە لەو ناوچانەی كە هاوسنورە لەگەڵ هیمالایا و ئەو هەورانەی كە هەڵگری بارانن لە دەریای عەرەبیەوە . رێژەی باران بارین لە ناوچەی (سریناجار) دەگاتە نزیكەی (70 سم) ە ساڵانە بەڵام لە ناوچەی (لیە) رێژەكەی كەمترەو دەگاتە كەمتر لە (10 سم) .

ناوەندی پلەی گەرمی لە (سرینجار) دەگاتە (31) پلە لە مانگی (یولیو) وە (4) پلە لە مانگی (ینایر) وەنزمترین پلەی گەرمی لە مانگی (یولیو) دەگاتە (18) پلە وە لەمانگی (ینایر) دەگاتە (2) پلەی سەدی . وە پلەی گەرمی لە هاوین دەگاتە (37)پلەو لە وەرزی زستانیش بۆ (-11)پلەی سەدی دێتە خوارەوە وە جیاوازی زۆرە لە پلەی گەرمی لە ناوچەی (لاداخ) چ لە ئاستی رۆژانە یا خود وەرزی . لە چینە بەرگە هەوای نەرم هەوا زوو گەرم دەبێت و زووش سارد دەبێتەوە.روبەرێكی فراوانی زەویەكەیبە دارستانەكان دەورە داپۆشراوە كە بەناوبانگە بەناردنە دەرەوەی دارەكان وە بەناوبانگە بە لەوەرگاكانی و بەخێوكردنی مەرو بزن . وە بەناوبانگترین بەروبومەكانی پێك هاتوە لە میوەو دانەوێلەو لۆكەو ئەرزو زەعفەران.

 

2- بەرزی و نزمی لە كشمیر

 

لە هەرێمی كشمیر (10) زنجیرە چیای هاوتەریب هەن كە گرینگترینەكانیان لە باكورەوە بۆ باشور بەم شێوەیەی خوارەویە:

1- زنجیرە چیای كاراكوم : كە بەستراوەو درێژكراوەی چیای هندكۆشە لە ئەفغانستان .

2- زنجیرە چیای لاداكیە : كە دەكەوێتە باشوری زنجیرە چیای كاراكوم (قاراقوم).

3- زنجیرە چیای زانستكار : كەدەكەوێتە دۆلی رووباری ئەندۆز لە كشمیر كە رێدەگرێت لە گەیشتنی بای باشور بۆ دۆلەكە كە وا دەكات بە درێژایی ساڵ پلەی گەرمی مامناوەندی بێت.

4- زنجیرە چیای هیمالایا : كە درێژ دەبێتەوە لە بەشی رۆژئاوا لەسنوری باكوری هند كەرێرەوی (زوجی) تێدایە كە دۆلەكە بە (لاداكیە) دەبەستێتەوە.

5- زنجیرە چیای بربانجال : دەكەوێتە ئەو پەری باشورو دۆلی كشمیر دەبرێت.

 

3- دۆلی كشمیر

بە دۆلی كشمیرناو دەبرێت چونكە هۆزەكانی (كاش كاست) هەرلە كۆنەوە لەوێ نیشتەجێ بوینە، وە لەگرنگترین دۆڵەكانی هەرێمی جامۆ كشمیرە وە زۆربەی زانایان لەو باوەرەدان كە پێشتر دەریاچە بووە بەر لە ملێۆنان ساڵ و ناو براوە بە (ساتیار) بەڵام بەهۆی كاریگەری بومەلەرزەی زۆرەوە بۆتە هۆی دەركەوتنی ئەم دۆلە، وە ئەم دۆڵە ناسراوە بە دۆڵی كشمیر دانیشتوانی ئەم دۆڵە لە موسلمانەكانن و بە زمانی كشمیری دەدوێن .

 

4- رووبارە گرینگەكانی كشمیر

رووباری (جهلم) یەكێكە لە رووبارە گرینگەكانی كشمیر، لە رووباری (جهلم) وە دەیان رووباری ترو لقە رووباری تری لێ دەبێتەو لەوانەش (فیشار) و (لیدار) كە ئاوێكی بەسامی هەیەو گەورەترین لقە رووباری (جهلم) ە . وە رووباری (جهلم) تاكە رووبار نیە لەم هەرێمە بەڵكو رووباری (ئندوس) رووبارێكی سەرەكیە لەبەشی پاكستانی كە لە تبت هەڵدەقولێت . وە رووباری (نیلام) و (بونش) دوو رووباری تری گرینگن لە كشمیر .

وە هەروەها گەلێك دەریاچەی جوان لە باوەشی چیاكان و نێوان دەشت و دۆڵەكان دەبینرێن لەوانەش دەریاچەی (ولار) وە دەریاچەی (ئالدال) و چەندانی تر . ئەو رووبارو دەریاچانەی باسمان كرد لە كشمیریەكان سوودی زۆری لێ دەبینن بەمەبەستی راوكردنی ماسی و گەشت و گوزارو گواستنەوە .

 

رووبەرو دانیشتوان 1-

روبەری كشمیر دەگاتە (242000كم2) . ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی (15) ملیۆن كەس دەبێت بە گوێرەی سەرژمێریەكانی ساڵی (2000) كە نزیكەی (90%) موسلمانن و  (8%)هندۆسی و (1%) بوزیەكانن .

دانیشتوانی جامو كشمیر لەرووی ئابوریوە پشت دەبەستن بە (گەنم و برنج و لۆكە و شەكر ) و هەندێك كانزا وە مەرومالاتیش بەخیو دەكەن و خەریكی كاری شوانیشن وە هەنێكیشیان پشت بە مووچە دەبەستن ئەو مووچەیەش هەندێك لە ووڵاتی پاكستان وەریدەگرن وەهەندێك لە ووڵاتی هندستان وەریدەگرن . گەلی كشمیر بە گەلی هەژار ناودەبرێت وەنەخوێندەواری لە ناو گەلی كشمیر زۆرە .

وە لە كشمیر زمانی زۆر هەیە بەڵام زمانی(الاردو وە الكشمیریە) زمانێكی گرنگن وە لە كشمیر (سیخیەكان و بوزیەكان و مەسیحیەكان) كەمینەن

 

ناوچە سەرەكیەكانی كشمیر

زەوی كشمیر كە بەو ناوە ناسراوە ویلایەتی (جامۆ و كشمیر)ە كە دابەش دەبێت بەم شێوەیەی خوارەوە:

1- لادكیە/ گەورەترین ناوچەكانە كە رووبەرەكەی دەگاتە (5900كم2) دەكەوێتە ناوچەی رۆژهەلات و باكوری رۆژهەلاتی ویلایەتەكە. جوگرافیاناسەكان بەجوانترین شوێنی سەر گۆی زەوی لەقەلەمی دەدەن، وەهەروەها نازناوی (تبتی بچوك)ی لێنراوە بەهۆی لێكچونی رۆشنبیریەكەی لە تبت. لە كۆندا وێستگەی بازرگانی ئاوریشم بووە، رێژەی دانیشتوانی كەمەو ژیانیان بەشێوەی كۆچەریە كە زۆربەیان لە بوزیەكان پێك دێن لەگەڵ بونی هەندێ موسلمانی شیعەمەزهەب كە لە ناوچەیەك دەژین ناو دەبرێت بە (كارجال).

2- جامو/ ئەم ناوچەیەش دەكەوێتە باشوری رۆژئاوای ویلایەتەكە وە شارە بنەرەتیەكەشی هەر بە ناوی (جامو)یە . زۆربەی دانیشتوانەكەی هندۆسین وە رێژەیەكی كەم لە موسلمان و كەمێك لە سیخیەكان بە گوێرەی سەر ژمێریەكانی هندستان .

3- جلجیت/ ناوچەیەكی ستراتیژیە لەسنوری پاكستان لەباكوری رۆژئاوا هەروەها ئەفغانستان و تاجیكستان.

4- بلدستان/ ئەم ناوژەیەش دەكەوێتە باشوری رۆژهەڵاتی ناوچەی جلجیت كە رێرەوێكی ستراتیژی تێدایە كە باكوری رۆژئاوای كشمیر دەبەستێتەوە بە ناوچەی (لادكیە) وە دانیشتوانێكی لێ نیشتە جێن كە بنەچەیان دەگەرێتەوە بۆ ناوەراستی ئاسیا.

سەرەڕای ئەوەی (ئەرتور ماس) پێشەوای كەتەلۆنیا لەهەڵبژاردنەكانی9/27ی ئەمساڵدا سەركەوت و داوای سەربەخۆیی و جیابونەوەی كەتەلۆنیا دەكەن لەئیسپانیا لەهەمان كاتیشدا دەستوری ئیسپانیا رێیان پێ‌ نادات، ئەگەربێت‌و كەتەلەنۆیا سەربەخۆیی بەدەستبهێنێتئەوا ئەنجامێكی كارەساتباری دەبێت بۆتیپەكەی بەرشەلۆنەو جەماوەرەكەی، كەدەیگەڕێنێتەوە بۆخاڵی سفر .

وادیارە سەرۆكی یانەی بەرشەلۆنەی ئیسپانی (جۆزیب ماریا بارتۆمیو) هەستی بەقەبارەی ئەو زیانە كردووە كەلەتیپەكە دەكەوێت لەئەنجامی جیابونەوەیان لەئیسپانیا، بۆیە رایدەگەیەنێت كەوا بەرشەلۆنە بەشداری بانگەشەكانی هەڵبژاردن ناكات بۆسەربەخۆیی كەتەلۆنیا، حەز بەخۆ دوركەوتنەوە دەكات لەكاروباری سیاسیدا .

گریمان كەتەلۆنیا لەئیسپانیا جیابوەوە، ئەوسا تۆپی پێی ئیسپانیا چی بەسەردێت ؟ قەبارەی زیانەكانی یانەی بەرشەلۆنە چەند دەبێت ؟ ئەی كلاسیكۆ ! ، ئەمانە هەمویان پرسیاری رەوان كەجەماوەری یانەی كەتەلۆنیا ئەیانكات كاتێك كەهەستیان بەقەبارەی ئەو زەرەرو زیانانە كرد كە یانەی بەرشەلۆنە(5 جار پاڵەوانی ئەوروپا) لێی دەكەوێت.

لەم راپۆرتەی خوارەوەدا دیارترین زیانەكانی كەتووشی بەرشەلۆنە دێن لەئەنجامی سەربەخۆیی كەتەلۆنیا و جیابونەوەی لەئیسپانیا، بەم شێوەیەی خوارەوەیە:

یەكەم: پێویستە بەرشەلۆنە لەگەڵ سەربەخۆیی كەتەلۆنیادا یاسایەكی وەرزشی تایبەت بەخۆی دەربكات وەكو ئێستای خولی ئیسپانیادا، بەڵام سنوری پەخشی تەلەفزیۆنەكەی كورت دەهێنێ‌ تا كەمترین ئاست، چونكە (بەرسا) مافی پەخشی یارییەكانی فرۆشتووە بە(150) ملیۆن یۆرۆ و رۆژ دوای رۆژ هەوڵی زیاتركردنی دەدات، بەڵام ژمارەكە بەشێوەیەكی زۆر كەمدەبێتەوە.

دووەم: بەرشەلۆنە ناچار دەبێت خول بكاتەوەو تیپەكانی هەرێمەكە بەشداربن تیایدا كە(ئیسپانیول) باشترینیانە، لەكاتێكدا تیپەكانی دی تەنها ئەبن بەمیوانی شەرەف، چونكە ناتوانێت بەرەنگاری تیپێكی هاوشانی بەرشەلۆنە ببێتەوە، ئەنجام خولێكی لاواز دەبێت و پێویستی دەبێت بەماوەیەكی زۆر تا دەگاتە ریزبەندی ئاستی ئەوروپاو بەشداریكردنی لەخولەكانی كێبڕكێی ئەوروپا مسۆگەر بكات، هەروا بەرشەلۆنە بێ‌ بەشدەبێت لە(كلاسیكۆی جیهانی) لەبەرانبەر ریاڵا مەدرید.

سێیەم: بەرشەلۆنە كاتێكی زۆری دەوێت تابەشدار بێت لەیەكێتی تۆپی پێی دەولی و ئەوروپی، هەروەكو (جەبەل تاریق)، كەپێش ماوەیەكی كورت ئیعترافی دەولی پێكرا.

چوارەم: بەجیابونەوەی كەتەلۆنیا لەئیسپانیا لەیەكێتی تۆپی پێی دەولی (یویفا) دەر دەچێت و رەگەزنامەی ئیسپانی لەسەرجەم یاریزانەكانی كەتەلۆنیا دەسێندرێتەوە، مامەڵەی یاریزانی بیانیان لەگەڵدا دەكرێت و یاساكانی بازاڕی هاوبەشی ئەوروپا نایانگرێتەوە، كەرێگایان پێ‌ دەدات لەگەڵ هەروڵاتێكی ئەورپیدا بیانەوێت گەمە بكەن.

پێنجەم: تیپی بەرشەلۆنە چەندین یاریزان لەدەست دەدات لەپێش هەمویانەوە (لیونیل میسی ئەرجەنتینی و نیماری بەرازیلی و لویس سواریزی ئۆرۆگوایی)، سەرباری بژاردەكانی ریزبەندی یاریزانەكانی قاڕە پیرەكە، بەهۆی زەحمەتی ئەو یاریزانانە بەكۆتەكاتی ئەوروپاوەو یاریكردن لەخولەكانی كەتەلۆنی سەرەڕای كەمبوونەوەی دەستكەوتەكان ئەنجام مووچەی یاریزانە زەبەلاحەكانیان پێ‌ نادرێت، كەدەبێتە هۆی ئەوەی دەرگا لەبەردەم عیملاقەكانی ئەوروپا بكرێتەوە دیارترن ئەستێرەكانی بەرن. 

شەشەم: بەرشەلۆنە بەیەكەم دادەنرێت لەجیهاندا لەرووی دەستكەوتی ساڵانەی كەدەگاتە 600 ملیۆن یۆرۆ، بەڵام لەگەڵ سەربەخۆیی كەتەلۆنیادا 160 ملیۆن یۆرۆ زیانی لێ‌ دەكەوێت كەدەستكەوتی پەخشی تەلەفزیۆنە، 116 ملیۆن یۆرۆ لەدەستكەوتەكانی فرۆشتنی پیتاقەی یاریەكان و 56 ملیۆن یۆرۆ قازانجی سەركەوتنەكانی خولی پاڵەوانەكان، كەپاش جیابوونەوە بەشداری تیا ناكەن.

 

ناوی یابان

ناوی یابان بەو دانیشتوانە سەرەتاییانە دەگوترا كە كۆچیان كردبوو بۆ یابان لە شوێنەكانی دەوروبەری ئاسیا ناویان لێناوە (نیبۆن) بەناوی وڵاتی خۆر، لەبەرئەوەی باوەڕیان وابووە خۆرهەڵدێت لە پشت چیاكانی دەوروبەرو دوورگەكانی یابان.

 

هەندێك زانیاری سەرەتایی

 *ناوی رەسمی: نیبۆن وڵاتی رۆژهەڵات

*پایتەخت: تۆكیۆ، ژمارەی دانیشتوانی تۆكیۆ 12.356.000 ملیۆن كەسە.

*شارە گرنگەكانی: فولكا، كیتكیوشا، كیوتو، سەیورو.

*بەندەرە سەرەكییەكانی: ئۆزاكا، ناگویا، یوكوهاما،كاوازاكی، ناكازاكی، هێرۆشیما

*رووبەری: 145.869 میل چوارگۆشەیەو 377.835 كم چوارگۆشەیە.

*ژمارەی دانیشتوان: 127.368.000 كەسە بەپێی ئاماری 2013.

*چڕی دانیشتوان: 895 كەس لە یەك میل چوارگۆشەدا

*گەشەكردنی دانیشتوانی: 0.4%

*نەژادەكان: یابانی 94% كۆریەكان 6%

*زمان: یابانی، كۆری، (زمانی رەسمییە).

*ئاینەكان: شنتۆ، بوزی، مەسیحی.

*زانینی نووسینو خوێندن: 100%

  

*دابەشی كارگێڕی: 47 پارێزگایە

 

*سوپاكەی: 240.000 كەسە

*دراوی: یەن

*زەوی كشتوكاڵی: 14% خاكی ئەو وڵاتە پێك دێنێت.

*بەرهەمی كشتوكاڵی: برنج، پەتاتە، چەوەندەری شەكر، میوەجات بە هەموو جۆرەكانی، كرنەب، دانەوێلە.

*سامانی ئاژەڵی: بەراز، چێلأو گامێش، پەلەوەر.

*سامانی سروشتی: خەڵوز، ئاسن، زەنگ (تۆتیا)، نوحاس.

*پیشەسازی: كەلوپەلی كارەبایی، ئەلیكترۆنی، ئۆتۆمبێل بە هەموو جۆرەكانی، دەرهێنانی كانزاكان، كیمیاوی، راوی ماسی، دروستكردنی كەشتی، بەرهەمی رستنو چنین، یابان یەكەم وڵاتە لە رووی پیشەسازی.

*داهاتەكانی دەرەوەی: سووتەمەنی، كەلوپەلی خواردەمەنی، ئاژەڵی زیندوو، ئاسنی خاو، نوحاسی خاو، كیمیا، بەرهەمی رستنو چنین، دار.

*هاوبەشەكانی بازرگانی: ئەمریكا، وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، یەكێتی ئەوروپا، باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا، فەرەنسا، روسیا، جەزائیر، چین، وڵاتانی عەرەبی.

*رژێمی دەسەڵات: دیموكراتی لیبرالیە،دەستوری لە 3/11/1946 دەرچووە كە جێگەی دەستوری 1889ی گرتۆتەوە.

*جوگرافیای وڵاتی یابان:

 

یابان دەكەوێتە دووری كەناری رۆژهەڵاتی ئاسیاو دەریای یابان جیای دەكاتەوە لە ئاسیا، نزیكەی 6852 دوورگەیە. لەرۆژئاواو باشووری رۆژئاوای زەریای هادیە، چوار دوورگەی سەرەكی هەیە ئەویش: دوورگەی هاوكایدو، هونشۆ، شیكوكۆ، كیۆشۆ، كە لە 80% رووبەری چیاكان خاكی یابان دادەپۆشن، كە دۆلأو كەندی تەنگ جیای دەكاتەوە، زیاتر لە 190 جێگەی بوركانی گورجوگوڵی تیایە، زۆرجار دەبێتە هۆی بومەلەرزەو هەژانی زەوی. بەناوبانگترین بوركانەكانی لە چیای (ئاسو) روو دەدەن..

بوركانی چیای فوجی كە گرجوگۆلأ نییە كۆمەڵێك لە بوركانی تری تیایە لەوانە بوركانەكانی چیای فوجی بەناوبانگ (فوجی یاما) لە نزیك تۆكیۆی پایتەختە.

روسیا دەكەوێتە باكووری، كۆریای باشوور دەكەوێتە رۆژئاوای، چوار دوورگە گەورەكە) دەشتە بڵندو نەویەكانی درێژی 16.654 میل دەبێت، زۆر پردو بەربەستی لێ دروستكراوە لەسەر زێیەكانیو زۆر بە تیژی دێنە خوارێ ئەویش بۆ بەرهەمهێنانی وزەی كارەبا زۆر بەسوودە، دەشتایی كەمەو گەر هەشی بێت دەشتایەكانی كەنارییەو لە نێوانیان دەشتایی كانتۆیە كە كەوتۆتە دوورگەی هۆتشۆ رووبەرەكەی 5.000 میل چوارگۆشە دەبێت، زیاتر لە 70% خاكی یابان دارستانە.

 

شوێنی ئەسترۆنۆمی:

 كە دەكەوێتە نێوان هەردوو بازنەی پانی (24) پلەو (46) پلە لەباكوور، هەروا هەردوو هێلی درێژیی (122) پلەو (146) پلە لە رۆژهەڵات.

 

لە رووی شوێنی جوگرافی:

درێژی كەنارەكانی (229751) كم، یابان هیچ سنوورێكی وشكانی نییە، لە باشووری خۆرائاوای دوورگەی (ریوكیو)ی ئەمەریكی هەیە هەروەها دوورگەی (كوریلی) رووسی لە باكور هەیە، یابان پێك دێت لە كۆمەڵگە دوورگەیەك كە نزیكەی (6852) دوورگە لەخۆدەگرێ وە چوار دوورگەی سەرەكی هەیە كە زۆر گرنگن لە باشوور بۆ باكوور بریتین لە (كیوشو) و (هۆنشۆ) و (هۆكایدو)و (شیكۆگۆ)، رووبەڕی دوورگەكانی پێك دێت لە (377835)كم چوارگۆشە كە 73%ی رووبەری خاكی یابانی پێكهێناوە كە سوودی لێ نابینرێت بۆ كشتوكالأو پیشەسازیو نیشتەجێكردن، لەبەر ئەوە دانیشتوانەكەی نیشتەجێن لە ناوچەكانی قەراغ دەریای ئارام.

چیاكانی یابان نزیكەی (85%) رووبەری دوورگەكانی یابان دادەپۆشێت كە پێك دێن لە (250) لوتكەی چیا كە بەرزایی هەریەكێكیان لە (2000)م تێدەپەڕێت لەسەر ئاستی رووی دەریاوە، بەناوبانگترین لوتكەو بەرزترینیان چیای (فۆجی)یە ئەم چیایە دەكەوێتە باشووری دوورگەی (تشۆ)وە بەرزاییەكەی پێك دێت لە (3776)م لە ئاستی

رووی دەریاوە، ئەم چیایە لە بنەڕەتدا بوركانییە وە دوایەمین جار لە ساڵی (1707)ز بوركانی تێدا رووداوە، یابان (108) بوڕكانی چالاكو بومەلەرزەی تێكدەری هەیەو، وە بەردەوامن هەندێك جار دەگۆڕێن بۆ تسونامی، زۆرجار روویانداوە لە هەموو سەردەمەكان.

دوو زنجیرە چیای هاوتەریب هەن لە دوورگەكانی كە یەكێكیان دەست پێدەكات لە نزیك قەراغەكانی رۆژئاوای دوورگەكان ئەویتر دەست پێدەكات لە نزیك قەراغەكانی رۆژهەڵات، بەشەكانی رۆژهەڵاتی ئەم دوو زنجیرەیە لەسەر شێوەی بانی بڵندو ناوەندن كە بەرزییەكەیان (1800)م لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە.

 

لە باكور بەرزترین لوتكەكانی ئەمانەن:

 1-فـوجی: (12388)پێ

2-كــۆفۆ ( 10470) پێ

3-ئۆماشی (10430) پێ

 

رووبارەكانی یابان

 لە یابان كۆمەڵە رووبارێك هەن وەكو رووباری (اشیگارا) (یاچاوا) لە باكور ئەمانە درێژترین رووباری یابانن، رووبارەكانی تر وەكو (نوشیرو، شینان، كیشاكامی) لە دوورگەی (هۆنشۆ)و رووبارەكانی (یوشین) لە دوورگەی شیكۆگۆ)و رووباری (شیكۆجو) لە دوورگەی (كیشو).

 

ئەو ناوچە دەشتاییانەی كە زۆرترین خەڵكی یابانی لێ نیشتەجێیە پێك دێت لەم دەشتانەی خوارەوە:

 1-دەشتی (كوانشۆ) دەكەوێتە دەوروبەری شاری (تۆكیۆ) رووبەڕەكەی (5000) میل چوارگۆشەیە.

2-دەشتی (نودرس) دەكەوێتە دەوروبەری شاری (ناغویا) كە رووبەڕەكەی پێك هاتووە لە (700) میل چوارگۆشە.

3-دەشتی (سیپیتو) ئەم دەشتە دەكەوێتە دەوروبەری شاری (ئۆساكا)و كۆتایی رۆژهەڵاتی دەریای ناوخۆ كە رووبەرەكەی (480) میل چوارگۆشەیە.

4-دەشتی (كیتاكامی) دەكەوێتە باكووری (سیندیا) لە كەنارەكانی زەریای ئارام باكوری دوورگەی (هۆنشۆ)و رووبەرەكەی (600) میل چوارگۆشەیە.

5-دەشتی (ئیشی گاری): دەست پێدەكات لە باشووری رۆژئاوای دوورگەی هۆكایدۆ رووبەرەكەی (800) میل چوارگۆشەیە.

6-دەشتی (توكوسی) ئەم دەشتە دەكەوێتە دەوروبەری شاری (كوروم) لە رۆژئاوای دوورگەی (كیوشو) روبەرەكەی (460) میل چوارگۆشەیە.

 

كەش و هەوا:

بەشێوەیەكی گشتیی كەش و هەوای ژاپۆن فێنكەو لەباكورەوە بۆباشور هیچ جیاوازییەكی نییە، كەشو هەوای ژاپۆن ئەكرێتە شەش بەشەوە، هۆكایدو و دەریای سیتو لەناوەوە، دەریای ژاپۆن و ناوەندی بەرزاییەكان و ئۆقیانوسی ئارام و دورگەكانی ریوكیو، كەش و هەوای دورگەی هۆكایدو(ناوچەی باكور) شێدارەو زستانی زۆر ساردو درێژە، هاوینەكەشی هەندێك جار ساردو هەندێكیش گەرمە، بارانی زۆر نییە بەڵام بەفرێكی زۆر لەزستاندا ئەبارێت لەو دورگانە.

بەهۆی بەفر بارینی زۆرەوە لەدورگەی هوۆنشو لەناوچەی دەریای ژاپۆن، ئەو ناوچەیە لەهاویندا لەناوچەی ئۆقیانوسی ئارام ساردترە، بەڵام هەندێك جاریش بەبۆنەی بای(فۆن)ەوە زۆر گەرم ئەبێت، كەش و هەوای ناوەندی بەرزاییەكان لەناوەوە شێدارو گەرمە، گۆڕانكاریی بەسەریدا دێت لەنێوان هاوین و زستان و شەو و رۆژداو بارانی كەمە، چیاكانی ناوچەی چیكوكو و چوگوكو دەریای سیتو لەبارانی وەرزی ئەپارێزێت لەبەر ئەوە بەدرێژایی ساڵ كەشێكی فێنكی هەیە. كەش و هەوای كەنارەكانی ئۆقیانوسی ئارام نیمچە خولگەییەو زستانی فێنكەو هەندێك جاریش بەفری لێ ئەبارێت، بەهاوینانیش بەهۆی بای وەرزییەوە شێدارە، كەش و هەوای دورگەكانی ریوكیو نیمچە یەكسانە(ئیستوائیە) زستانی فێنك و هاوینی گەرمە، بارانی زۆرە. سەرجەمی پلەی گەرمی لەوەرزی زستاندا لەژاپۆن دەگاتە 5،1 پلە، لەهاوینیشدا دەگاتە 25،2 پلە، بەرزترین پلەی تۆماركراو لەمانگی ئابی لەژاپۆن 40،9 پلە.

 فرە بایۆلۆجی:

 ژاپۆن (9) دارستانی هەیە كەرەنگدانەوەی كەش و هەواو جوگرافیای دورگەكانە، دارستانەكانی فراوان و شێدارو جۆراو جۆرن لەناوچەی دورگەكانی (بونین و ریوكیو)، دارستانی فێنك و تێكەڵاو دەكەونە ناوچەكانی كەش و هەوای فێنك لەدورگە سەرەكییەكاندا، دارستانەكانی سنەوبەریش دەكەونە ناوچە ساردەكانی دورگەكانی باكورەوە. لەژاپۆن زیاتر لە 9000 نۆ هەزار جۆر گیانلەبەری كێوی هەیە، لەوانە (مەكاك، ورچی قاوەیی، سەگی راكۆنی ژاپۆنی، سلمندەری زەبەلاحی ژاپۆنی)، چەندین شوێنی گەشتیاریی نیشتمانی تیا كراوەتەوە بۆپاراستنی ناوچە گرنگەكانی روەك و ئاژەڵی هەرێمایەتی.

 دانیشتوان یابان

 

زۆرینەی كۆمەڵگای ژاپۆن یەك رەگەزو یەك زمانە، كەمینەی رەگەزو زمانی تریش هەیە وەك: یەك ملیۆن كۆری دانیشتوانی ئۆكیناوا، یەك ملیۆن و نیو چینی و تایوانی، 0،5 ملیۆن فلیپینی، 0،5 بەرازیلی، هەروا نزیكەی (250،000) هەزار دانیشتوانی رەسەنی گەلی (ئاینو)، كەبەزۆری لەباكور لەهۆكایدو نیشتەجێن. 99% گەلی ژاپۆن بەزمانی ژاپۆنی قسە دەكەن، تائیستاش نزیكەی 200 كەس لەگەلی ئاینو بەزمانە رەسەنەكەی خۆیان قسە دەكەن.

كۆمەڵگای ژاپۆن لەهەموو گەلانی دونیا بەپیرتر دادەنرێن، چونكە بەشێوەیەكی زۆر منداڵبوون كەمیكردووە بەتایبەتی پاش جەنگی جیهانی دووەم، ژاپۆنییەكان بەتەمەنترین مرۆڤن لەجیهاندا، بەپێی هەندێك زانیاریی ساڵی 2007 دانیشتوانی ژاپۆن بەرێژەی 20% لەسەرووی 62 ساڵییەوەن، زۆرینەی ژاپۆنییەكان شوێنكەوتووی هیچ ئایینێك نین، زۆر هەن بەتایبەتی گەنجەكان لەو باوەڕەدان كەدەبێت ئایین و باوەڕ لەسروتەكانی مێژوو دووربخرێنەوە.كۆی دانیشتوانی وڵاتی یابان بەپێی ئاماری ساڵی 2013 ( 127.368.000) كەسە.

 

ئابووریی:

 وڵاتی ژاپۆن پشت بەهاوبەشییەكی بەهێزی نێوان دەوڵەت و دامەزراوەكان و مۆراڵی تۆكمە دەبەستێت لەكاتی كاركردن و بەكارهێنانی تەكنۆلۆجیای نوێ بەلێهاتوویی و كەمكردنەوەی خەرجییەكانی سەربازیی بەرێژەی 1%، ژاپۆن توانی شەقاوی ئابوریی خێرا بەرەو پێشەوە بنێ، تاوای لێهات ولایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بەپلەی دووەم بێت لەجیهاندا.

 

ژێرخانی ئابووریی:

بەرهەمی وزەی ژاپۆن لەساڵی 2011 دا : 46.1% وزەی ئاو، 21،3 % خەڵوز، 3،3 % وزەی ئەتۆم، 21،4 % لەگازی سروشتی، 9،2 % كارەبای جاپان پێك دەهێنێت، لە 5 ئەیاری 2012 ئەو ساڵەی كارەساتەكەی فۆكۆشیما رووی دا سەرجەمی ویستگەكانی وزە راوەستان، بەرپرسانی ژاپۆن بەهۆی نارەزایی میللییەوە پاش كارەساتەكە، هەوڵیان دا لانی كەم 50% لەچالاكییە زیان پێكەوتووەكانی كارەساتەكان بگەڕێننەوە.

خەرجییەكانی ژاپۆن سەبارەت بەرێگاوبان زۆرە، تۆری رێگاوبان یەكێكەو زۆر خێرایە شارەكان بەیەكەوە گرێ ئەدات، كۆمپانیاكانی باج بەرێوەی دەبەن، ئۆتۆمبێلە نوێیەكان مەسرەفیان كەمە.

 

زانستەكان و تەكنۆلۆجیا:

 ژاپۆن لەبواری توێژینەوەی زانستدا وڵاتێكی پێشەنگە، بەتایبەتی تەكنۆلۆجیاو میكانیك و توێژینەوەی نوشداری، بودجەیەك بەبڕی 130 ملیار دۆلار بەسەر نزیكەی 700،000 حەفت سەد هەزار توێژەردا دابەش دەكرێت كەسێیەم گەورەترین بودجەیە لەجیهاندا، لە بوارەكانی رۆبوت و ئەندازەی بومەلەرزەو ئەلیكترۆن و ئۆتۆمبیل و میكانیك و كانزا زۆر پێشكەوتووە. هەروا لەبوارەكانی فڕین و فەزاو دۆزینەوەی هەسارەو پێشخستنی موشەك و سەتەلایت و زۆر لەزانستەكان ژاپۆن پێشەنگە.

 

دوورگەكانی یابان:

یابان پێك دێت لە هەزاران دوورگە كە نزیكەی (98.9%) رووبەری یابان پێك دێنێت لە چوار دوورگەی سەرەكی پێك هاتووە كە ئەمانیش (دوورگەی هۆكایدۆ، هۆنشۆ، شیكوگو، كیوشو) یە.

 

گڕكانەكان

 ژاپۆن 108 گڕكانی چالاكی هەیە، بومەلەرزەی وێرانكار زۆرجار دەبێتە هۆی روودانی تسۆنامی، ئەویش چەند جارێك لەسەدەیەكدا، ئەو بومەلەرزەیەی كەساڵی 1923 لە تۆكیۆ رووی دا بوو بەهۆی كوشتنی زیاتر لە 140.000 كەس، بومەلەرزەكان زۆرن لەوانە بوومەلەرزە گەورەكەی ساڵی 1995 بوومەلەرزەی هانشین، هەروا بومەلەرزەی تۆهۆكو لەساڵی 2011، ئەو بوومەلەرزەیەی لە 11 ئاداری 2011 رووی دا بەپلەی 9،0 دەنگی دایەوە، بومەلەرزەی 24 حوزەیرانی 2012 بەپلەی 6،1 بەرانبەر كەنارەكانی باكوری رۆژهەڵاتی ژاپۆن كەتسۆنامی بەدوای خۆیدا هێنا.

 هۆكارەكانی تسۆنامی

 توێژینەوەكان ئاماژە بەوە دەدەن كەگرنگترین هۆكارەكانی روودانی لافاوی تسۆنامی دەگەڕێتەوە بۆروودانی بومەلەرزەی ژێر دەریا، كەدەبێتە هۆی جولەو چالاكی گەورەتین نشتوەكان (رواسب).

ئەم چالاكیانەش بڕێكی زۆر گەورە لەپلێتەكانی بنیاتی زەوییەوە دەردەپەڕێنێ (tectonic ) كەلەناكاودا ئەخزێ.

بومەلەرزە بەهێزەكان رێ بەوزە كۆكراوەكانی پلێتە تەكتونیەكان ئەدات كەبەرەو یەكدی بچن، بەسەر یەكا ناخزێن، تێك دەشكێن و یەكتری ئەشێوێنن.

  تسونامی مەترسیدار:

 

وەكو ئەو بومەلەرزەیەی كەلە ئاداری 2011 لەژاپۆن روویداو بوە هۆی تسۆنامییەكی زۆر گەورەو ترسناك و كارەساتەكەی (فۆكۆ شیما) ی ئەتۆمی، ئەمەش لەكاتی بەیەك گەیشتنی دوو پلێت كاتێك یەكێكیان بەسەر ئەوی ژێرەوەیدا ئەخزێ، كاتێك كەتێكشكان و شێواندنی نێوان دوو پلێتی زۆر گەورە روو دەدات دەبێت بەهۆی دەرپەڕینی هێزە كۆبووەكان لەناكاودا. ئەم جولە ناكاوەش ئەگوازێتەوە بۆدەورو بەرو لافاوی تسۆنامی روو دەدات.

پاش روودانی بومەلەرزەكەی ژاپۆن كاتێك كە غەواسەكەی ژاپۆن گەیشتە ژێر ئۆقیانووسەكە ئەوەی دۆزییەوە كەكەس بەبیریدا نەدەهات، ئەویش ئەوەیە، لافاوی تسۆنامی لەراستیدا لەپلێتی تەكتونی تایبەت بەژاپۆن پەیدا دەبێت كەئەویش پلێتی تایبەت بەئۆقیانوسی ئارامی كۆنترۆڵكردوەو بەرەو سەرەوە جولاون، هەروا دەڵێت ئەوەی كەغەواسەكە دۆزییەوە ئەوەبوو كەهەڵەیەك لەئاراستەی پێچەوانەدا هەیە (اتجاه المعاكس)، لەجیاتی ئەوەی پلێتی ژاپۆنی بەسەر پلێی ئۆقیانوسی ئارامدا بەرەو سەرەوە بجولێ، كەچی لەراستیدا پلێتەكەی ژاپۆن بەرەو خوارەوە جولا.

ئا: شڤان مەغدید

كورتەیەك لەمێژووی وڵاتی میسر

 میســــر وڵاتی شارستانیەتەو شارستانی لەوێوەوە سەری هەڵداوە كەخەڵكی لەشوێنانی تر كۆچیان بۆ كردووەو لێی نیشتەجێبوون، كەبەكشتوكاڵو ئاژەڵداری خەریك بوون هەر لەوێــــــوە پیشەسازیو وردو پیشەســــازی ساكار سەریان هەڵداوە .

دانیشتوانەكانی وردە وردە لێك نزیك كەوتوونەتەوە یەكێتیەكی باشــــــــیان دروست كردووە كــــــەبوونەتە كۆمەڵگەیەكی یەكانگیر.

 

یەكێك لە گرنگترین شوێنەوارە كۆنەكانی میسر (ئەهرام)ەكانە

میسریە كۆنەكان بۆ مردووەكانیان لەكاهنو پیاوە گەورەكانی دەوڵەت لەكاتی مردنیان هەرەمیان دروست كرد، ئەویش بەپێێ دەسەڵاتیان، بۆیە بۆ مەلیكەكان هەرەمیان گەورەیان دروست كردو لەدەورو بەریش پەرستگایان دروست دەكرد،

هەرەمەكان پێك دێن لەدیوار لەخشتو قور دروستكراو وە لەناوەوە چەند تاتێكی چوار گۆشەی پێكهاتووە كەلە (6) ریز پێك دێ، مردوەكانی لەسەر دادەنرێ.

بەرزایی هەرەم (17م) لەسەر رووی زەوییەو یەكەم كەس هەڕەمی دروستكرد ملك (سنفرو)بوو.

گرنگترین هەڕەمەكان هەرەمی (جیزە) كە لەسەردەمی ملكە (خوفو) كەبەهەرەمی (مەلیك خۆفۆی گەورە) ناودەبڕێ دەكەوێتە سەحرای رۆژهەڵاتی جیزە وەهەروەها ملك (خفرع) كوری (خوفو).

 

ناوی میسر لەچی هاتووە

گوایە ناوی میسر لە ناوی مصرایم كوری صام كوری نوح هاتـــــووە، ووشەی میصر وەك لەزمـــــــانی عەرەبیو زمانە سامیەكانی وەك ئارامیو سریانی پێی دەڵێن (مصرین) هەندێك لەزانایان دەڵێن لەرەگێكی سامی كۆن هاتووە.

عەرەبەكان دەلێن مصر یانی (زەوی رەش) (ارچ اكنـــــانە) وەنـــــــاوی (جیتوس) لەسەر بەرەیەكی رۆمانی نووسراوە كەلەزمانەكانی ئەوروپی پێی دەناسرێ.

 

پێكهاتەی ئاڵای میسر

بەپێی گۆڕانكاری رووداواكانی سیستەمی سیاسی، بەتایبەتی لەسەردەمی نوێ لەنێوا سەردەمی (الخدیویە بۆ السلتنە بۆ المملكە دوای جمهوری)تاكو جێگیربوو، ئاڵاكە لە 4 ی ئۆكتۆبەری ساڵی 1984 جێگربوو.

پێكهاتەی ئاڵاكە

پێك دێی لەسێ لاكێشەی وەك یەك هەرلاكێشەیەك درێژیەكەی لەپانیەكەی زیاترە.بەپێی ریزبەندی رەنگەكان لەسەرەوە بۆ خوارەوە

رەنگی سور لەسەرەوە بەمانای (تیشكدەر – هیوا – هێز) سپی بەمانای (پاكی – ئاشتی)

رەش بەمانای (رزگاربوونی میللەتی میسر لەدەسەڵاتی ئیستعمار) لاكێشەكەی ناوەڕاست كەسپییە داڵێكی تێدایە كەپێی دەگوترێ (دالی صلاح الدین) وەدالیش یەكێكە لەباڵندە بەهێزەكان، وەروی دالەكە لەلای راستەو بەمانای هێزە.

 

شوێنی ئەسترۆنۆمی

  

زەمیـــــنی میسر دەكەوێتە 22 پلە تــــــا 31 پلە لەباكوری هێلی پانی، لەنێوان هێلی درێژی 24- 37 پلە لەرۆژهەڵاتی هیڵی گرنیج هەڵدەكەوێت.

رووبەرەكــــــــەی دەگاتە (1،002000)كیلۆمەتر دووجا ئەوبەشەی خاكەكەی كەدانیشتــــوانی لێ دەژیت دەگاتە (78990)كیلۆمەتر دووجا بەدرێژایی 78% لەكۆی رووبەرەكە.

 

شوێنی جوگرافی

بەشێكیشی سنوری رۆژهەڵاتی درێژكــــــراوەی دەریای سورە بەدرێـــــــژایی (1941) كم، لەباكوری رۆژهەڵاتیش بەدرێژایی (265) كم سنـــــوردارە لەگەڵ كـــــــەرتی غەزەی فەلەستینی (ئیسرائیل)یش، لەباكوری لەسەر كەناراوەكـــــــانی دەریای سپی ناوەڕاست بەدرێژایی (995)كم، لەرۆژئاوا لەگەڵ لیبا هاوسنورە بەدرێژایی (1115)كم لەبەشی باشوری هاوسنورە لەگەڵ سودان بەدرێژایی 1280كم.

 

كارگێڕی

میسری ئێستا پێك هاتووە لە (7) هەرێم، ئەو حەوت هەرێمەش پێك دێت لە 27 پارێزگا، هەر پارێزگایەكیش پایتەختی خۆی هەیە، لەدوای ئەو ناوەندە بەشیش هەیە، لەوپارێزگایانەی دێهاتیان لەسەرە هەر ناوەندێك دابەش ئەبێ بەسەر چەند یەكەیەكی خۆ جێی.

مەتروح، ئەسكەندەریە، كفرشێخ، دەقهیلە، دەمیات، رۆژهەڵات، رۆژئاوا، منوفیە، قەلیوبیە، قاهرە، ئەلجیزە، بورسەعید، ئیسماعیلیە، سویس، باكوری سینا، باشوری سینا، فیوم، بەنی سویف، ئەلمنیا، ئەسیوت، سوهاج، قەننا، ئەقصەر، ئەسوان، دەریای سوور، وادی نوێ)

 

ناساندنێكی كورتی وڵاتتی میسر

مــــــیسر یـــــەكێكە لەدامەزرێنەرانی (كۆمكاری دەوڵەتانی عەرەب) (جامعە الدولە العربیە) بارەگای كۆمكارەكەش هەر لەمیسرە، هەروا ئەندامە لەنەتەوە یەكگرتووەكـــانی لەساڵی 1945 وە هەروا ئەندامی زۆرێك لەرێكخراوە جیهانیو هەرێمەكانی وەك یەكێتی ئــــــەفریقا، پەیوەندی دیبلۆماسیو بازرگانی هەیە لەزۆربەی وڵاتانی جیهان.

بەرزیو نزمی وڵاتی میسر

میسر بەیەكێك لەو وڵاتانە دادەنرێت كەزۆرترین جیاوازی جوگرافیو ژیاری تیا هەڵكـــــەوتووە كەرێكخراوی (یونسكــــو) هـــــــەڵساوە بەدیـــــاریكردنی (30) شوێن كــــە لە ریزبەندی (كەلەپوری جیهـــــــانی) ناوزەدكراوە كە گرنگترین شوێنیان ئەمانەن:

پارێزراوی (رأس محمد) لەسینا

 كـــــە بە كەناراوی مەرجانیو مــاسی رەنگاو رەنگو كیسەلەی دەریایی تیایە كە نزیكن لەناوچوون .

 

دورگەی بتران

نزیكەی 6كم لەكەناری سینای رۆژهەڵاتە كەدورگەیەكی مەرجانی سەركەوتووە لەئاو پێك دێت كەلەبەردە بنكەی گرانیتەكان شاردراوەتەوە لەژێر خۆلی نیشتوو.

پارێزراوی الزرافیقو سیغەی برودویل

دەكەوێتە باكوری سیناو بەكلیلی سەرەكی كۆچی باڵندەكان لەجیهان دەناسرێ كاتی لەپایزدا باڵندەكان لەئاسیاو ئەوروپا كۆچ دەكەن بۆ ئەفریقا هەندێ لەباڵندەش لەوێ ژیان دەكەنو زۆر دەبن كەزیاتر لە (270) جۆریانی لەو باڵندە پارێزراوانەی لێ دەژین.

ناوچەی دارستانی بەبەرد بوو

ناوچەی دارستانی بەبەرد بوو (معادی) نزیك قاهیرە كەبەیەكێك لەو دارستانانە بەبەردیوانەی دەژمێردرێ كە كۆمەڵێ رەگی داری بەبەردبووی تیا هەڵكەوتووە كەچیایەكی دارینی بەبەردبووی دروست كردووە.

 دۆڵی نەهەنگەكان

بریتییە لەدۆڵێك چەندین هەیكەلی بەبەرد بووی نەهەنگی سەرەتاییو قرشی تیایە كەتەمەنیان دەگەڕێتەوە بۆ 40 ملیۆن ساڵ پێش ئێستا

 

ئاوو هەوا

كەشو هەوای میسر كاریگەرە بەكۆمەڵێك هۆكار بریتین لەپێكهاتەی شوێنو جوگرافی بەرزونزمیو خاكەكەیو پاڵەپەستۆی بەرزو نرمەكانی هەوا. ئەمەش وایكردووە میسر بكەوێتە چەند هەرێمێكی كەشو هەوا.

 میسر دەكەوێتە نێوان گەرماییەكی وشك لەزستاندا هەوایەكی مام ناوەندو كەمێك باران لەناوچە كەناریەكانی دەبارێ. لەوەرزی زستانانی كاریگەری بای باشوری رۆژهەڵاتو باكور كاریگەری لەسەر كەشو هەوا هەیە. رێژەی شێ (رتوبە) لەزستاندا هەوای شێداری زیاترەو لەهاوینان وشكو برینگ بەتایبەت لەخوارووی ولات. لەزستاندا دەگاتە 80% لەباكور و لەباشوریش دەگاتە نزیكەی 40%.

 

سامانی ئاو

دۆلی نیلو دەلتا دەگاتە نزیكەی (4%) لەرووبەری میسر، كەنزیكەی چارەكێك لە خەڵكی میسر تیایدا نیشتەجێن.

خاكی میسر دەوڵەمەندە بەزۆرێك لەكانە سروشتیەكان لەسامانی ئاوی دەكەوێتە سەرلێواری دەریای سپی ناوەڕاستو دەریای سوور، چەند دەریاچەیەكی سروشتیو دەستكردی تیایە لەوانەی دەریاچەی (قارون)و (منزلە)و (البرس) جگە لەرووباری نیل كەئاوێكی سازگارو چاكی هەیە، لەشاخەكانی حەبەشەوە هەڵدەقوڵێ بەرەو سودان دێتو بەدوولق كەپێی دەڵێن نیلی شینو نیلی سپی دوای یەكگرتنەوەیان دەرژێنە خاكی میسر.

كــــــە بەدرێژایی كەنارەكانی رووبــــــــاری نیل كشتوكاڵو بەرووبوومەكــانی لێدەروێندرێ، كــــــەسودێكی بەرچاوی هەیە لەبوژاندنـەوەو بەرەو پێشچوونی میـــــــسر، لەساڵی 2000و 2001 نزیكەی 68 ملیار مەتر سێ جا ئاویان هەبوو كەنزیكەی 85% بــۆ كشتوكاڵ خواردنەوە 9.5% بــــــۆ پیشـــەسازی بەكاردەهێنرا.

هەروا لەزۆر شوێنی بیابانی میسر (میرگو كانی)هەن كەسوودی بەرچاوی هەیە بۆ بەخێوكردنی مەروماڵاتو بەلەوەرو شتی تر.

 

تایبەتمەندییەكانی دانیشتوانی میسر

زۆرینــەی دانیشتوانی میســـــــر چڕبوونەتەوە لەدۆڵی دەڵتای نیل، لەبەرئەوەی دانیشتوانی لەمعمورە نیشتەجێن زۆرترین چری دانیشتوانن لەجیهان، بەڵام ناوچە بیابانیەكان كەمترین چڕی دانیشتوانی تێدایە، ژمارەی دانیشتوانی میسر لەناوخۆی وڵات لەساڵی 2014 دەگاتە نزیكەی (87.000.000) هەشتاو حەوت ملیۆن كـــەس. بەڵام لەگەڵ ئەو میسریانەی كــە لــەدەرەوەی وڵات نیشتەجێن دەگاتە 95 ملیۆن كەس ژمارەی دانیشتوانی رۆژانە بەزیادی (5604) كەس دەبێ لە (77%) خاكی میسر زۆربەی دانیشتوانی تێدا نیشتەجێن كەلەدۆڵی نیلو دەلتا دەژین.

میسر یەكەمین وڵاتی عەرەبیە لەزۆری دانیشتوان لەجیهانیش لەریزی (15)یەمین وڵاتدایە، لەزۆری دانیشتوان بەپێی سەرژمێری 2014 هەرێمی قاهیرە زۆرترین خەڵكی تیا نیشتەجێیە كەدەگاتە (9)ملیۆن كەس دوای ئەو پارێزگای جیزە دێ كەنزیكەی (7.5)ملیۆن نیو كەس تیایدا دەژی. پارێزگاكانی باشوری سینا كەمترین خەڵكی تیا نیشتەجێیە كە بریتین لە 172 هەزار كەس قاهیرە چڕترین شوێنی دانیشتنە لەمیسرو هەر كیلۆمەتر دووجایەك (47.285) هەزار كەس لێی دادەنیشن.

 

ئابووری وڵاتی میسر

 ئابووری میسر بریتییە لەئابووریەكی جۆراوجۆر ئابووری لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەپێكهاتووە لەكەرتەكــــــــانی كشتوكاڵو پیشەسازیو گەشتوگوزارو خزمەتگوزاری بەرێژەی وەك یەك بەشداربن لەپێكهاتەی ئابووری میسر بەجۆرێك ناوەندی دەستی كار لەمیسر نزیكەی 26 ملیۆن كەس دەبێت بەبێ سەرژمێری 2010 كەدابەش كراون بەسەر كەرتی خزمەت گوزاری.

 بەرێژەی (51%) لەكــــەرتی كشتوكاڵیەوە بەرێژەی 32%پیشەســازی بەرێژەی (17%) ئابووری وڵات زیاتر لەسەر كشتوكاڵو داهاتی كەنالی سویسو گەشتوگوزارو باجو بەرهەمە روشنبیریو راگــــــەیاندنەكــــــانوهەروا هەناردەكردنی نەوتە.

ئەم وڵاتە نزیكەی 1.2% لەكۆی بەرهەمی گشتی وڵاتن، ئەمەش كاریگەری كردۆتە سەر دابەزینی ئابووری میسر كەبووەهۆی كەمبوونەوەی گەشەی زۆربەی كەرتەكانی بەتایبەت لەكەرتی پیشەسازیو دەرهێنان و گەشتوگوزار بەهۆی تێكچوونو شلەژانی ژیانی سیاسی وڵاتو كارەكانی دەوڵەت. كەرتی كشتوكاڵی لەهەموو كەرتەكانی تر گەشەسەندوترەو گەشەی چاكی بەخۆی دیوە گەر بەراوردی بكەین بەگەشەی كەرتەكانی تر ئابووری كە ئابووی میسر لەسەر بنیات نراوە.

بۆیە دەبینین كەئابووری میسر ئابووریەكی بەهێزو گەشەكردووە نەبووە نەیتوانیوە بژێوی سەرجەم دانیشتوانی میسر دابین بكات، بۆیە زۆربەی میسریەكان دەچنە دەرەوەی وڵاتو كاردەكەنو لەدوری وڵاتو ئەمەش بووەتە هۆكارێكی باش كەیارمەتی میسریو میسریەكان دەدات بۆهێنانە ناوەوەی (پارەی گران) عملات صعبە بۆ وڵاتەكەیانو وابكات كەهاوسەنگیەكی خۆی هەبێت بۆ پاراستنو هێلانەوەی بژێوی میسریەكان تارادەیەكی باش خزمەت بەئابووری وڵاتیش بگەیەنن.