جوگرافیای كشتوكاڵ لە عێراق

 جوكرافیای كشتوكاڵ بەیەكیك لە گرنگترین لقی جوگرافیای ئابووری دادەنریت، وەلیكۆلینەوە لە كشتوكاڵ گرنگی دەدات بەو گۆران كاریانەی كە لەرووبەریكی چینراو دا روو دەدات وە ئەو گۆرانكاریە هۆكاری سروشتی بیت یان مرۆیی .

لەسەرەتادا كشتوكاڵ لە هەریمی كوردوستان سەری هەلداوە دواتر بۆ باشوری عیراق و دەولەتە دراوسیكان كۆنترین شوینی كشتوكاڵ كە ناسراوە لە جیهان ئەشكەوتی زرزی لە باریزگای سلیمانی و ئەشكەوتی بالی كورا لە چەمچەمال وگوندی زاوی چەمی نزیك ئەشكەوتی شانەدەر كە كۆمەلیك خانووی قوری لی دۆزاوەتەوە كە كۆنترین خانوون كە مرۆڤی كۆن دروستی كردوون و ئامیری كشتوكاڵیشی لی دۆزراوەتەوە

 

كشتوكاڵ كردنی گەنم و جۆ لە گوندی چەرمۆ كە دەكەویتە خۆرهەڵاتی شاری كەركوك بۆ (8000) سال پ.ز دەگەریتەوە وە لەناوچەی (عەقیر) لە باشوری شاری بەغدادا هەندیك ئامیری كشتوكاڵی وەك ( دارس و گاسن )دۆزراوەتەوە كە دەگەریتەوە بۆ چەرخی كۆیلە كە (5000) سال پ.ز ئەوەشمان لە بیر نە چیت كە زاراوەی كشتوكاڵ لە دوو وشە پیك دیت كە بریتیە لە (Agri) بەمانای كیلگەیان خاك و(culture) بەمانای گرینگی دان و چاودیری كردن، كەواتە كشتوكاڵ بەمانای بایەخدان بە زەوی دەگەیەنیت.

بەڵام ئەمرۆ كشتوكاڵ گرنگی زیاتری پیدراوە بە تەنها بایەخ دان و ریكخستنی زەوی ناگریتەوە بەلكو سامانی ئاژەل و دارو درەختیش دەگریتەوە .

 

كەرتی كشتوكاڵ

 

كەرتی كشتوكاڵ كەرتیكی گرنگە لە ئابووری وڵات لە عیراقدا چونكە بەكاربردنی خۆراك بۆ زۆرینەی دانیشتوان دابین دەكات وە هەروەها دابین كردنی پیداویستیەكانی كەرتی پیشەسازیش پشت بە كەرستەی خاوی كشتوكاڵی دەبەستیت وە هەروەها دەستی كاركەری عیراقی زۆر لە خۆ دەگریت كە ئەمەش داهاتیكی بەرچاو بۆ خەلكیكی زۆر پیك دینیت . بۆیە كشتوكاڵ بەگرنگترین پیشە ئابووریەكان دادەنریت وەهەروەها بربرەی پشتی داهاتی نەتەوەیە وە پشتی پیدەبەستریت بۆ دابین كردنی خۆراك وە رۆلیكی گرنكی لە ئاسایشی خۆراكی نەتەوەیی دا هەیە.

 

چەند بنەمایەكی سروشتی و مرۆیی هەیە بۆ كشتوكاڵ كردن

تەوەری یەكەم "بنەما سروشتیەكان : لە گرینگترین ئەو بنەما سروشتیانەی كە كاریگەری بەرچاویان هەیە لەسەر جۆرو شیوازی بەرهەم هینانی كشتوكاڵ لە عیراق بریتین لە مانە

1-رووی زەوی 2- ئاوو هەوا 3-خاك 4-دەرامەتی ئاو

 یەكەم : رووی زەوی :كە بنەمایەكی سروشتی گرنگە تەنها بەشیوەی راستەوخۆ كارناكاتەسەر بەرهەمهینانی كشتوكاڵ بەلكو بەشیوەیەكی ناراستەو خۆش كاریگەری لەسەر خاك و روەكی سروشتی پرۆژەكانی ئاودیری ریگای هاتوو چۆ هەیە چونكە دەزانین دەشتەكان بەهۆی سروشتی تەختانیان هاتووچۆ كردن ئاسانە زیاتر كشتوكاڵ كردنیان تیادا دەكریت بە بەراورد لەگەل ناوجە بەرزەكان . كەواتە گرینگترین هۆكار كە كار دەكاتە سەر بەرهەمی كشتوكاڵ وە چاكترین شوینن بۆ كشتوكاڵ كردن. لە بەر ئەوە ئامیرە كشتوكاڵیەكان بە ئاسانی تیدا بەكاردین، وە مرۆڤیش بە ئاسانی تیدا كار دەكات وە دەشتەكان بە سوودترن بۆ بەرهەم هینان. زەویەكانی عیرق بەرز بونەوەی پیوە دیارە كە هەرچەند لە باشورەوە بەرەو باكور برۆین بەرز دەبیتەوە بەرادەیەك كەوا لە سفرەوە لە ئاستی رووی دەریا دەست پیدەكات تاوەكو زیاتر لە (3000)م لە باكوور بە گشتی رووی زەوی عیراق لەرووی بەزو نزمیدا بەم شیوەیە:

**30% رووی زەوی عیراق بەرزیەكەی لە (50)م لە ئاستی رووی دەریاوە .

**60% رووی زەوی عیراق بەرزیەكەی لە (500)م لە ئاستی رووی دەریاوە .

بەڵام ئەو ریژەی كە ماوەتەوە بریتیە لە 10% بەرزیەكەیلە(2000)م لە ئاستی رووی دەریا هەروەها سنورەكانی لەگەل توركیاو ئیران بەرزترین لوتكە لە عیرق لوتكەی هەلگوردە لە شاخی حەسارۆست.

  

دەتوانین رووی زەوی خاكی عیراق بەم شیوەیە دیاری بكەین

 

أ هەریمی دەشتی نیشتوو وەك:

1¬¬ بەشی ڵای روباری فرات لە نیۆان شاری رومادی و شاری حیللە زەویەكانی ڵای روباری فرات بەرزترن لەچاو زەویەكانی ڵای روباری دیجلە ئەوەش وای كردوە جەند جۆگەلەیەك ئاو را بكیشریت بۆ ڵای روباری دیجلە كەوا یەك ملیۆن دۆنم زەوی كشتوكاڵ پشتی پیدەبەستی وەك (جۆگەی یوسفیە، ئەبوغریب،لەتیفیە، محمودیە، موسەیبی گەورە)

2 لەخواروی شاری حیلە بە پیجەوانەی خالی سەرەوە ئینجا رووی زەویی ڵای روباری فرات نزمتر دەبیتەوە لە رووی زەوی ڵای روباری دیجلە ئینجا ئاو لە دیجلەوە دەبات بۆ ڵایرووباری فرات كە ئەویش یەك ملیون دۆنم ئاو دەدات وەك جۆگە كانی (دوجەیل و غەراف)

3 بەهۆی لیژی ئەم روبارە قورو لمی زۆر لەگەل خۆیان دینن بەوەش بۆتە باشترین زەوی بۆ كشتوكاڵ كردن لەو ناوچانەدا.

4 بەهۆی زۆری قورو لیتەی نیشتو لە روبارەكان لەكاتی ڵافاو ئەمەش وا دەكات كە دیسان ئاوەكان بەرز بنەوە ئەمەش كرداری ئاودیری ئاسان دەكات كە خەرجی كەمی دەویت.

5¬ لە دەشتی نیشتو ئامیری كشتوكاڵی ئاسانتر بەكاردەهینریت بە بەراورد لەگەل ناوچەكانی تر .

6 بونی دۆڵایەكانیش بۆ كشتوكاڵ كردن و مەر لەوەراندن گرنگی زۆری هەیە.

 

 ب هەریمی نیمچە شاخاوی : ئەم هەریمە 15% رووبەری عیراق پیك دەهینیت لە خۆر هەڵاتەوە دریژ دەبیتەوە بەرەو سنوری سوریا لە خۆر ئاوا .

1 ئەم هەریمە دەكەویتە هیلی بارانی یەكسانی (500 700)ملم بۆیە ئەم دەشتانە بەكاردەهینری بۆ كشتوكاڵ كردن گەنم و جۆ هەر وەك دەشتی هەولیرو كەندیناوەو قەراج و كەركوك.

2 بونی بارانی بەهارە وای كردوە كە ئەم ناوجە دەولەمەند بی بە لەوەرگا.

3 دەولەمەندی ئەو ناوچەیە بە ئاوی ژیر زەوی و كانی و بیرە كە توانراوە سودی لی وەر بگیریت بۆ كشتوكاڵ كردن وە بۆ بەرهەمی هاوینە وەك: ( لۆكە، توتن، گەنمەشامی، سەوزە ... هتد )

ج هەریمی شاخاوی: ئەم هەریمە نزیكە6% رووبەری عیراق پیكدەهینی كە لە چەند چیای بەرزودۆلی قۆل لە خۆ دەگری و بە هۆی لیژی زۆر لە ناوچە بەرزە كاندا كرداری رامالین و بارانی زۆری لی دەباریت (700 1250)ملم وەهەتا بەرەو ناوچە سنوریەكان برۆین برەكەی زیاتر دەبیت، وە كشتوكاڵ لەم هەریمە بەو جۆرەیە .

  

1 بەهۆی زۆری رادەی دابارین كشتوكاڵ پشت بە باران دەبەستیت واتە كشتوكاڵ دیمییە.

2 ئەم هەریمە دەولەمەندە بە ئاوی ژیر زەوی و سەر زەوی كە كاریگەری هەیە لەسەر كشتوكاڵ و لەوەراندن و ئاژەلداری .

3 جیاوازی تۆپۆگرافی لە هەریمی شاخاوی كە كاریگەری لەسەر جیاوازی جۆرەكانی خاكی ناوچەكە داناوە كە ئەمەش كاریگەری لەسەر جۆری بەرهەمی چینراو ریگاكانی ئاودیری بەجی هیشتوە بە جۆریك بە شوانكارەی وچاندنی دارو بەروبومی میوە و رەزگەری خەریكن بە بەراورد لەگەل دەشتەكان كە گەنم و جۆ دەچینری بە شیوەیەكی فراوان لە دەشتەكانی ئەم هەریمە وەكو(رانیە،شارەزوور، سندی) .

  

دووەم : ئاووهەوا: بنەمایەكی سروشتی گرنگە كاریگەری زۆری لەسەر چاڵاكی كشتوكاڵ هەیە بەتایبەتی لە سەر رەگەزی باران كە بە ئەندازەی پیویست لە بەشەكانی هەریمی كوردوستان دەباریت كاریگەری رەگەزەكانی ئاووهەوا ئەمانەن :

 

1)پلەی گەرمی: بەیەكیك لە خەسلەتەكانی ئاوهەوای عیراق دادەنریت كە زۆر جیاوازە لە بلەی گەرمی و رادەی باران بارین كە ئەم دوو رەگەزەش زۆر كاریگەریان هەیە لەسەر چاڵاكی كشتوكاڵ كردن وە پلەی گەرمی هەرچەندە لە باشور بەرەو باكور برۆین نزم دەبیتەوە كەوا پلەی گەرمی لە ناوچەكانی بەغداو بەسرادا دەگاتە زیاتر لە (40)پلە بەڵام لە ناوچە شاخاویەكان نزم دەبیتەوە، بۆ نزیكەی (35)پلە لەوەرزی هاویندا بەڵام لە زستاندا لە ناوچە شاخاویەكان زۆرنزم دەبیتەوە بۆ پلەی بەستن دەبیتە هۆی بەفر بارین كە ئەمانەش ئەبیتە هۆی دواكەوتنی دروینەی گەنم و جۆ بەرامبەربە ناوچەكانی خواروی عیراق كەوا زووترپیدەگات

2)با: چەند جۆرە بایەك هەلدەكاتە سەر عیراق لەوانە

أ) بای باكوری خۆر ئاوا: ئەم بایە بە بەردەوامی وڵات دەگریتەوە بەڵام زۆر ریكو پیك نیە

ب)بای باكوری خۆر ئاوا :كەبایەكی ساردو وشكەدەبیتە هۆی دابەزینی پلەی گەرمی ئەو ناوچانەی كە هەلدەكاتەسەری لەوەرزی زستان وهاوین.كە هەلدەكات ئاسمان سامال دەبیت

ج)بای خۆرهەڵات و باكوری خۆرهەڵات لە زستاندا هەلدەكات هەواكەی سارد دەبی زیان بە (برتەقال و لیمۆ دار خورما دەگەیەنیت) .

د)بای باشوری خۆر هەڵات: ئەم بایە لە كەنداوەوە هەلدەكات (شیدارو گەرمە) دەبیتە هۆی باران بارین كاتی لەگەل بای خۆر ئاوا بەیەك دەگەن

ه)خۆربارین:ئەم جۆرە بایە چاڵاك دەبیت لە وەرزی بەهارو هاوین ئەمەش زیانی زۆر بە بەرهەمی كشتوكاڵ دەگەیەنیت

و)بای خۆجیی: هەلدەكات كە بیی دەلین ( رەشەبا) لە هاوین و زستان هەل دەكات چەند رۆژیك دەخایەنیت لە زستان ساردو لە هاوین گەرمە

 

3)باران:

 پەیوەندیەكی بەهیز هەیە لە نیوان بەروبومە كشتوكاڵیەكان و بری باران بارین هەریەكە لە بەروبومە كشتوكاڵیەكان پیویستی بە بریكی دیاری كراوەی ئاوو هەیە بۆ گەشە كردنی وە گرنگی ئاووهەواو كاریگەری لەسەر رەگەزەكانی تری ئاووهەوا وە ئاوی سەرزەوی وئاوی ژیرزەوی هەیە وە سەرچاوەیەكی گرنگە بۆ كشتوكاڵكردن پشتی پیدەبەستریت لە عیراقدا بە تایبەتی لە ناوچەكانی باكوری عیراق بۆ بەرهەمهینانی گەنم و جۆ بەڵام لەهاویندا باران ناباریت

سی یەم: خاك: وەك فاكتەریكی سروشتی كاریگەری لەسەر جۆرو بریبەرهەم هەیە چونكە خاك وادەكات كشتوكاڵ بكریت ئەگەر خاك نەبی بائەوانەی باسمانكرد هەمویان هەبن. وەخاك هەموو ئەومادە ئۆرگانی و كانزایی خوییەكان كەماددەی سەرەكین بۆ گەشەكردنی روەك. وە باشی خاكو بەكارهینانی بۆ كاری كشتوكاڵ لە شوینیكەوە بۆ شوینیكی تر جیاوازە بەجۆریك لە ناوچە شاخاویەكان كە بەرزیونزمی زۆرە وە بارانی زۆرە زیاتر توشی دا رووتان و رامالین بوە بەڵام خاكی دەشتی نیشتو بەشیوەیەكی فراوان كشتوكاڵیان تیدا دەكریت بەهۆی زۆری ئەستوری خاك و زۆری مادەی ئۆرگانی تیایاندا وە كشتوكاڵ تیایاندا سەركەوتوە .

 

 * رووی شیاوی خاكی عیراق بۆ كشتوكاڵ *

 

1 ناوچە شاخاویەكان: بەگشتی رووی خاكەكەی تەنكە لەو ناوچانەی كە زۆر لیژن وەك قەد پالی چیاكان بەڵام دەشتەكان وەك دەشتی شارەزورو رانیە وسندی هەریرو كەركوك كەندیناوە ئەم خاكانە قولن وە گونجاون بۆ كشتوكاڵ كردنی گەنم و جۆ بە شیوەیەكی گشتی

2 هەریمی گردوو بانەكان: ئەستوری خاكیان جیاوازە وە گونجاوە بۆ كشتوكاڵ كردنی گەنم و جۆ دەشتی كەركوك و هەولیر شەمامك........هتد

3 هەریمی بانی خۆر ئاوا:خاك تیایاندا تەنكە بە هۆی چاڵاكی رامالینی هەوایی كەمی بارانەوە

4 دەشتی نیشتەنی: خاك تیایاندا قولە ئەم خاكانە دەگریتەوە كە بەهۆی ڵافاوەوە دروست دەبن بەپیتە.

 

چوارەم:سەرچاوە ئاویەكان یاخود دەرامەتی ئاوی: لە عیراقدا چەند جۆرە سەرچاوەیەك هەیە كە بۆ كشتوكاڵ كردن كەلكی لی وەردەگیریت لەوانەش :

1 باران بارین: كەبەسەرچاوەیەكی گرنگ دادەنریت بۆ كشتوكاڵ كردن لە هەریمی كوردوستان چونكە زۆربەی ناوچە شاخاویەكان وە هەندیك لە ناوچەی زوورگەكانیش پشت بە ئاوی باران دەبەستن.

2 ئاوی سەر زەوی: كە ئەمەش ئاوی روباری دیجلەو فرات و لقەكانیان و ئەو جۆگانەی كە لیی هەلبەستراوە بەشیوەی ئاودیری كردن بەتایبەتی لەمدوایەدا كە گرینگی زۆری پیدراوە بەتایبەتی لە ناوچەكانی ناوەراستو باشوری عیراق وەهەروەها لە هەندیك شوین ئیستا بە شیوەی پیشكەوتو تر ئاودیری دەكریت

3 ئاوی ژیر زەوی: ئەمەشیان لە ریگای بیر هەلكەندن كە بەیەكیك لە ریگاكانی كشتوكاڵ كردن دادەنریت كەوا لەودوایەدا بەشیوەیەكی پیشكەوتوتر ئاودیری دەكریت بەڵام دەبی ئەوەش بزانین لە ساڵانی حەفتاكان هەلكەندنی بیری ئاوتەنها بە نزیكەی(120)م قول دەكرا بەڵام ئیستابەهۆی كەم بوونەوەی ئاوی ژیر زەوی بیری ئاو نابیت لە (300)م كەمتر قول بكریت لە پاریزگای هەولیرو دەوروبەری بەڵام بەم ریژە زۆرەی كە بیر هەلكەندراوە كاریگەری خراپی هەیە لەسەر ئاوی ژیر زەوی وە هەروەها لە پاریزگای هەولیر ژمارەی بیرەكانی ناوشارو دەوروبەری كە بۆ كەرتی گشتی هەلكەنراوە(3260) بیری بە مۆلەتەو بۆ كەرتی تایبەت(3545)بیری بەمۆلەتە وە بیری پایل ژمارەیان (3000)بیرە كە ئەمەش بی مۆلەتە كەواتە كۆی گشتی (9805) بیر لە پاریزگای هەولیر هەلكەندراوە. ئەمەش بەراستی كاریگەری باشی نابی بۆ ئاوی ژیر زەوی. وە لە هەموو عیراق ژمارەیەكی ئیجگار زۆر بیری ئاوو هەلكەندراوە تاوەكو ئیستا.

 

 تەوەری دووەم: هۆكارە مرۆیەكانی كاردەكەنە سەر كشتوكاڵ:

 

1)دەستی كار 2)سەرمایە 3)بازار 4)ریگاوبان 5)بیشكەوتنی زانست و تەكنەلۆجیا

6) باری رامیاری میری

أ دەستی كار: هیزی كار كەلەسەرجەم چاڵاكیە ئابوریەكان لەبەرچاوبگیریت چونكە بەبی بوونی هیزی كاركەر چاڵاكیەكان ئەنجام نادرین و سامانەكان وەبەرناهینریت بۆیە ئەمەش بە بنەمایەكی سەرەكی دادەنریت لە چاڵاكی كشتوكاڵیدا وەلە هەر كاتیك كە ریژەی گوند نشین كەم بیتەوە لە رووی كشتوكاڵ وكاركردن لە كەمبوون دەبیت لەسالی 1947 كە زیاتر 70% دانیشتوانی عیراق گوند نشین بوون بەڵام لەسالی 2009 ریژەی گوند نشین 29% بووە لە كۆی گشتی دانیشتوانی عیراق كەواتە دەستی كاری كشتوكاڵ كەمی كردوە ئەمانەش هەندی هۆكاری سەرەكی بونە لەم بوارەدا چۆلكردنی گوندەكان تەعریب و ئەنفال و كیمیا باران و روخانی دیهاتەكان بەڵام لە باش سالی 1991 دەبینین وردە وردە خەلك دەگەرینەوە سەر گەوندەكان زەویە كشتوكاڵیەكان دەستیان كردەوە بە چاندنی گەنم و جۆ ....هتد وە گرینگی زۆر دەدرا بە كەرتی كشتوكاڵ بۆ زالبوون بەسەر ئابلوقەی ئابوری كە سەپینرابو بەسەر عیراق بە گشتی و كوردستان بە تایبەتی .

 

 ب سەرمایە:

 دوو جۆە (سەرمایەی نەختی و سەرمایەی بەرهەمهین) نەختیكە بریتیە لە دراوی گرانبەها كە بۆ كرینی ئامیرو كەلوبەل كە لە ناوخۆ ناتوانری بەرهەم بهینری . سەبارەت بە سەرمایەی بەرهەم هینیش سەرجەم ئەو ئامیرو ئامرازانە دەگریتەوە كە بە كاردیت بۆ پیشخستنی سیستەمی كشتوكاڵ وەهەروەها سەرمایەئەمانەش دەگریتەوە كە دەولەت پیشكەشی دەكات بەشیوەی بیشینەی كشتوكاڵ یان پیدانی دانەویلە و پەینی كمیاوی بۆ هەندی بەرو بوومی كشتوكاڵ

 ج بازار: كاریگەری روونی لەسەر دیاریكردنی بری بەرهەمهینان هەیە وە ئەگەر بازار نەبیت كشتوكاڵ كردنی ئامانجی خۆی ناپیكیت گەر شوینیك نەبیت لی ساغ بكەینەوەوە ئامانج لە بەرهەم هینان ساغ كردنەوەیە چونكە جوتیار بۆ بەدەست هینانی دووشت كاردەكات

 

 1 پركردنەوەی پیداویستیەكانی خۆی

2 فرۆشتنی ئەو برەی كە لیی زیادە لە بازاردا دەفرۆشریت بە پارەكەی شتی پیویستی تر دەكریت، وە هەبوونی بازار بەتایبەتی بازاری نزیك لە كیلگەوە بەردەوامی بەبەرهەم هینانی كشتوكاڵ دەگەیەنیت. وە بازاری ناوەخۆ و بازاری دەرەكی هەیە .

د ریگاوبان : ئەمەش یەكیكە لە فاكتەرە گرینگەكان وە كاریگەری لەسەر كەرتی كشتوكاڵ كردن هەیە چونكە هەر چەندە ریگاوبانی زۆرو باشیان هەبیت بەتایبەتی لە ناوچە شاخاویەكان ئەوەندە كشتوكاڵ كردن زیاترو ئاسانتر دەبیت وەهەروەها بوونی ریگای دەرەكی چونكە چاڵاكی گواستنەوە بەبربرەی پشتی ئابوری و كشتوكاڵ دادەنریت

ه پیشكەوتنی زانست و تەكنەلۆجی: ئەمەش كاریگەریەكی زۆری هەیە كە ئەویش دەبیتە هۆی فراوانكردنی زەویەكان و بەكار هینانی ئامیری تۆوی وە تۆوی باش و دەزگای بەرپرسی كشتوكاڵیەكان كە رینمایی بە جوتیار دەدریت . لە سالی 1958 ژمارە تراكتۆر(2400)بوو وە ژمارەی دەراسە(1000)بوو وە (5400) تۆماری ئاو بەڵام لەسالی 2009 ژمارەیان زیادی كرد تركتۆر گەیشتە(70928) وە ژمارەی دەراسە گەیشتە (7128) وە ژمارەی ترومپای ئاو(45929) دانە

 

 و رامیاری میری:

 ئەمەش ئەگەر میری بایەخ بدات بە كەرتی كشتوكاڵ دەبیت یارمەتی و هاوكاری جوتیارەكان بكات وە پەرە بە بەرهەمەكانیان بدات وە كردنەوەی بنكەی كشتوكاڵی لە ناوچە كشتوكاڵیەكان. وە نابی ئەوەشمان لە بیر بچیت كەوا حوكومەتی عیراق بایەخیكی باشی بە ناوچەكانی ناوەراست و باشوری عیراق دەدات بۆ دابین كردنی پیویستیەكان بەڵام بەشیوەیەكی گشتی هەریمی كوردستانی پشتگوی خستبوو ئەمەش بۆ ئەوە بوو خەلكەكە لە گوندەوە كۆچ بكەن بۆ شار. وە بە تایبەتی لە ساڵانی 1988 حكومەتی عیراق بریاریدا هەركەسیك لە شەش مەتر لە ریگای سەرەكی دوور بكەویتەوە وە میری مافی هەیە بیان كوژی كەواتە كەس بۆی نیە چاڵاكی كشتوكاڵی ئەنجام بدات.

 ئەمانەی لەمەو بیش باسمان كرد هەمویان هۆكارو فاكتەر بوون بۆ كشتوكاڵ كردن لە عیراقدا وە بەتایبەتی چاندنی گەنم و جۆ بەڵام لیرەدا ئەمەوی ئاماژە بە هەندی خال بكەم دەر بارەی چاندنی گەنم و جۆ لە عیراق و كوردستان بەروبومی كشتوكاڵیەكان دەكریت بە دوو بەش روەكی و ئاژەلیی یەكەم: بەروبومی كشتوكاڵیەكان(روەكی)

 

 

 1 دانەویلە: ئەمەش كۆمەلیك بەرهەم لە خۆ دەگریت كە خۆراكی سەرەكی مرۆڤو ئاژەلن وەك (گەنم و جۆ و برنج ........هتد) ئەگەر هاتوو باسی گەنم بكەین كە بەروبوومیكی زستانەیە لە وەرزی پایزدا دەچینریت بە دریژای زستان گەشە دەكات لە كۆتایی بەهار پیدەگات وە لە سەرەتای هاوین دەدووریتەوە، هەمووشمان دەزانین كە خواردنی سەرەكی دانیشتوانە لە زۆر بەی ناوچەكانی عیراق دەچینریت وەكو لەمەو پیش باسمان وە لە ناوچەی دەشتەكانی ئەم جۆرە گەنمانە دەچینریت لەوانە (زەردكە یەخە دراو قەندە هاری سابیر بەگ رەش گولی ئیتالی سۆر گوڵا) وە ریكخراوی(FAO) لەم دوایەدا لەسەر بریاری 986چەند جۆریكی تری هیناوە بۆ عیراق بەسەر جوتیارانی دابەش كرد وەك( شام6 شام3 ئەكساد 65)وە دەبی ئەوەش بزانین بەرهەم لەسالیك بۆ سالیكی تر جیاوازە ئەمەش بە پیی رادەی باران بارینو كاتی باران بارینەوە دەبیت بەتایبەتی لە هەریمی كوردستان چونكە بەزۆری پشتی بە ئاوی باران بەستوە وە كاتی دوورینەوەش لە خواروو ناوەراست پیش هەریمی كوردستان دەبیت.

 

 

رووبەری چینراو بە گەنم لە ماوەی ساڵانی 1970 2009 بەم شیوەیە.

سال رووبەری چینراو 100دۆنم بەرهەم(100)تۆن برشتی دۆنم/كلغ

1970   703،400        123،600         175

1980   5،654،900      975،600         172،5

1990 1994 6،800،000           1،250،000      187

2000   6،020،000 1،225،000 190

2009    6،872،500 1،236،600           304

 

بەشیوەیەكی گشتی لە بری بەرهەم هینان پاریزگای (نەینوا) بە پلەی یەكەم دیت وە پلەی دووەم كەركوك وە پلەی سیەم هەولیر پلەی چوارەم دهۆك وە پاریزگای كەربەڵا بە پلەی پینجەم وە ئەگەر بەگویرەی ناوچەو هەریمەكان سەیر بكەین دەبینین كەوا هەریمی شاخاوی بە پلەی یەكەم دی بۆ چاندنی گەنم وە هەریمی دەشتی نیشتوو بە پلەی دووەم دیت بۆ چاندنی گەنم.

جۆ: ئەمەش وەك گەنم بەرهەمیكی زستانەی گرینگە زۆربەی كات لەگەل گەنمە وە بەشیوەیەكی فراوان لە عیراق دەچینریت وە هەروەها لەو ناو چانەی كە بارانیان كەمە دە چینریت.

وە جۆ خۆرا كیكی گرینگی سەرەكیە بۆ ئالیكی ئاژەل وە بۆ مرۆڤیش وەك خۆراك بەكار دەهینریت وە كەرستەیەكی خاوی پیشە سازییە كەوا لە پیشە سازی دروست كردنی بیرە وە چاندنی جۆ جیاوازیەكی ئەو تۆی نیە لەگەل چاندنی گەنم لەپاش بارانی پەلە دەچینریت وە لە باشوری ناوەراست پشت بە ئاوی دیجلە و فورات و لقە كانی دە بەستریت وە ئەو جۆگانەی كە لی هەل بەستراون وە لەم بەرهەمانەی(جۆیشەشپەرە جزیرە غالبون ئەكسادو كلیبۆ ) بەڵام بەشیوەیەكی گشتی بە ریژەیەكی كەمتر لەگەنم دەچینریت لە سالی 2009 2،818،000 دۆنم زەوی چینراوە بە جۆوە بەرهەمی 502،000 تۆن جۆ بووە وە برشتی بۆ هەر دۆنمیك تەنها 178 كلم جۆ بووە ئەمەش ئەوە دەردەخات كەوا برشتی جۆ كەمترە بەرامبەر بە گەنم ئەگەر تەماشای برشتی بەرهەمی هەردۆنمیك لە جۆ بكەین نزمەوە ئەگەر براوردی بكەین تیكرای برشتی بەرهەم دەكاتە 3/186 كلم لە عیراق بەڵام لەوڵاتی هۆلندا دەكاتە (1080) كلغ وە لە یابان (629) كلغ كەواتە برشتی كەمە ئەمەش بۆ چەند هۆیەك :

 

 1 بەكارهینانی ریبازی كۆن

2 بەرزی رادەی شورەكان لە زەویەكانی دەشتی نیشتوو.

3 پشتن بەستن بەباران لە كوردستان وەكەمی رادەی باران.

4 كەم بەكارهینانی تۆوی باش.

5 كەمی بەكارهینانی پەینی كیمیاوی .

6 نەشارەزایی جوتیار .

7 كەمی داهاتی جوتیار .

8 بەكارهینانی ئاودیری بەشیوەیەكی نادروست.   

برنج: لەدوای چاندنی گەنم و جۆ بەپلەی سی یەم دیت وە هەروەها گەنمەشامی و هەروەها هەندیك بەروبوومی ترمان هەیە كە دەچیتە پیشەسازی وەك( لۆكە و كونجی و توتن و گولە بەرۆژە) وەنابی ئەوەشمان لە بیر بچیت داری میوەكان وەك (خورماو مزرەمەنی و سەوزە ) بە هەردوو جۆری هاوینەو زستانە ئەمانەش هەریەكە بە پیی ناوچەكە لە عیراق دەكریت. وە هەروەها سامانی ئاژەلیش یەكیكە لە كەرتی كشتوكاڵ لە عیراقدا و گرینگی خۆی هەیە چونكە ریژەیەكی دیاری كراو كە داهاتی كشتوكاڵ پیكدەهینیت، لە گەل ئەوەی بەرووبومی ئاژەل خۆراكی دانیشتوانە، وەك( مەرو ماڵات و پەلەوەرو سامانی ما سی ) وە كەرستەیەكی خاویشە دەچیتە نیو زۆر لە پیشە سازیەكان.

بەڵام لیرە وا باسی ناكەین چونكە زیاتر بابەتەكەمان لەسەر كشتوكاڵە بە گشتی و گەنم و جۆ بە تایبەتی .

 

 

 

سەرچاوەكان:

1) جوگرفیای عیراق مرۆیی و چاڵاكی ئابوری نوسینی د . كامەران تاهیر سەمیر

2)تقی الریاغ،الپورە الزراعیە والقری اڵاولی، موسوعه الحچاریه العراق،ج1 وزارە الپقافه و اڵاعڵام لجزاو 1985 ص112 .

3)صڵاح الجنابی وسعدی علی غالب، المصدر ال بق ص276 277

4)علی محمد المیاح جغرافیە الزراعە، كتاب اڵاول الچوام الزراعە و عوامل تبا نیها، جامعه بغدا م

 

 

 

بەنگلادیش: دەكەوێتە باشوری كیشوەری ئاسیا لەسێ لاوە هیندستان دەورەی داوە تەنها بەشی باشوری رۆژهەڵاتی نەبێت بەبۆرما (میانمار) دەورە دراوە سنووری ئێستای دەوڵەتی بەنگلادیش دامەزرا لەگەڵدابەشكردنی بەنغال و هیندستان لەساڵی(1974) بەهۆی سەرهەڵدانی شۆرشی سەربەخۆیی لەساڵی (1971) بوەهۆی دروست بونی دەوڵەت بەنگلادیشی سەر بەخۆ.

ناوی ڕەسمی : كۆماری میللی بەنگلادیش

پایتەخت : دەكا

ژمارەی دانیشتوان : 145،580،000ملیۆن كەسە

ژمارەی دانیشتوانی پایتەخت : 8،768،000ملیۆن كەسە

ڕووبەر:55،598میل چوارگۆشەو144،000كیلۆمەتر چوارگۆشەیە

شارەسەرەكیەكان : شیتا،جونگە

بەندەرەسەرەكیەكان : دەكا، شالنا، شیتا، جونگە

چڕی دانیشتوان : 2348 كەس لەیەك میل چوار گۆشەدا

 

نــــەخشـــەی شــــارەكــــــــــان

 

 گەشەكردنی دانیشتوان : 2،1 %

نژادەكان : 98 % لەبنەڕەتا بنگالی و بیهاری وچەندین كۆمەڵگای هۆزی جۆراو جۆری تری تیایە.

ئاین : ئیسلام 85 %، هندۆس 15 %

زمان : بەنگالی ( زمانی فەرمیە ) ئینگلیزی

  

ئاستی خوێندەواری : 43 %

دابەشی كارگێڕی : سێ پارێزگایە، جگە لەپایتەخت

كۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی : 168،500ملیاردۆلار

بەشی تاك لەدەرئەنجامی ناوخۆیی : 1،160 دۆلار

دراو : تاكا یەكسانە بە 100 پیا

  

بەرگری : 5،8 % لەكۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی.

سوپاكەی : 120،300 هەزاركەسە.

زەوی كشتوكاڵی : 67،5% لەخاكی وڵاتەكەی .

بەرهەمی كشتوكاڵی : پەتاتە، برنج، چایە، تەڕە، میوەجات، دانەوێڵە واتە گەنم و جۆو نیسك و نۆك و هیتر .

سامانی ئاژەڵی : مەڕ 2،300 ملیۆن سەر، بزن 30،500ملیۆن سەر، چێڵ و گامێش 24،350 ملیۆن سەر، پەرەوەر 65،800ملیۆن سەر

 

سامانی سروشتی : غازی سروشتی، یۆرانیۆم، داری دارستان .

پیشەسازی : كەل وپەلی چن، بەرهەمی ڕستن و چنین، شەكر، پەینی كیمیاوی، پەڕ، خواردەمەنی دروستكراو، خۆشكردنی پێست، ئامادەكردنی گۆشت .

بەرهەمی كارەبا : 12،300ملیار كیلۆوات كاتژمێر.

داهاتی دەرەوە : نەوت، خۆراك، بەرهەمی ڕستن و چنین، كەل و پەلی سەرمایەداری .

دەرچووەكانی : پێست، جورجی دەریا، جل و بەرگ، گۆشت، ئاژەڵی زیندوو .

هاوبەشەكانی بازرگانی : یابان، چین، ئەمریكا، بەریتانیا، هەندێك وڵاتی عەرەبی .

    ڕژێمی دەسەڵات

رژێمی دەسەڵات :پەرلەمانی دیموكراتیە لەهەڵبژاردنەكانی ساڵی 1991لەڕاپرسیەكەدا دەسەڵاتی سەرۆك كۆمار كەم كرایەوە،دەسەڵاتی نوێنەری بەئیتلافی وەزیرانە كەزۆربەی لەپارتی بەنگلادیشی نیشتمانیە . ئەنجومەنی وەزیران ڕۆڵی خۆی دەبینێ، لەساڵی 1996كچی موجیب ڕەحمان دەسەڵاتی وەرگرت كەناوی (حسینە) بوو بەڵام پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی بەژداری پەرلەمانی نەدەكرد .

  

پارتە ڕامیارییەكان

پارتە ڕامیارییەكان : پارتی بەنگلادیشی نەتەوەیی، پارتی ئیسلامی بەنگلادیشی . راست ڕەوی ناوەندی، پارتی ڕایەڵەی جەماوەری، زانستیەكان، سۆشیالیستی مام ناوەندی، پارتی جانیادای نیشتمانی .

 

جوگرافیای وڵات

 

بەنگلادیش دەكەوێتە سەر كەناری كەنداوی بەنگال، لەباكوور هیند دەكەوێتە ڕۆژئاوایی و باكوری و ڕۆژهەڵاتی، بەڵام لەباشوری ڕۆژهەڵاتی كەسنورێكی كەمی هەیە لەگەڵ میانمار ( بۆرمای پێشوو)پێك هاتەی بەنگلادیش لە دەشتاییەكی نەوی پێك هاتووە كەزێی جانگ و زێی براهمابوتراو زێی مغنا لقەكانی دەیكاتە دوو بەش.

هەڵكەوتنی بەنگلادیش لەرووی كەش و هەواوە بارانی زۆرە لەوەرزەكانی بەتایبەتی لەزستان و بەهاری كە دەبێتە هۆی لافاو كەوێرانكردنی بەدواوەیە

 

 

شوێنی جوگرافی

 

وڵاتی بەنگلادیش یەكێكە لەو وڵاتانەی كە دەكەوێتە باشوری كیشوەری ئاسیا لەسەر كەنداوی بەنگال لەنێوان بۆرماو هیندستانەوە هاوسنورە لەگەل هندەوە لەسێ لاوە بەشداری دەكات لەلایەنی شارستانی و جوگرافی لەگەڵیدا .

  ئەم وڵاتە دەكەوێتە 24پلە باكور وە90پلە ڕۆژهەڵات لەڕووی شوێنی ئەستڕۆنۆمیەوە، ڕووبەری وشكانیی نزیكەی 130،198كم2،وەڕوبەری ئاوی 130،830كم2 وەدرێژی سنوری وشكانی بەشێوەیەكی گشتی نزیكەی 4246كم2 لەگەڵ میانمار نزیكەی 193كم2 لەگەڵ وڵاتی هیندستان نزیكەی 580كم2

كەش و هەوای ئەم وڵاتە كەش و هەوای هێڵی كەمەرەیی وەرگرتوە كەزستانی ساردو باراناوی و هاوینی گەرم و شێدارە كەچەندین بای وەرزی ساردو باراناوی لێ پەیدا دەبێت كە دەبێتە هۆی دروست بوونی هەڵكشانی زۆر گەورە لەكەنداوی بەنگال وەگەردەلولی (لولەیی ) (الحلزونی )بەهێزێكی زۆرو پاڵنانێكی بەهێز بۆبەرز كردنەوەی ئاوەكان و دروست بوونی لافاوی گەورەو بەهێز وەتێك دان و كاول كردن و وێرانكردنی ئەو گوندانەی كەلەنزیك كەناراوەكانن لەگەڵ كوشتنی هەزاران خەڵك و زیان گەیاندن بەسامانی ئاژەڵی و دانەوێڵەو .......

  

مێژووی ولات

هۆزەكانی بانگە گەیشتنە ناوچەی دۆڵی زێی بانگە لەوێ شانشینی بانگایان (بنگال) پێك هێنا 1000ساڵ پێش زاین، لەنێوان سەدەی هەشتەم و دوانزەیەمی زاینی بوزیەكان دەسەڵاتیان لە بەنگال گرتە دەست،لەساڵی 1199ز ئاینی ئیسلام گەیشتە ئەو ناوچەیە كەلەناوەڕاستی ئاسیا بۆی هاتبوون .لەساڵی 1576 بۆجاری دووەم ئیسلام گەڕاندراوە بەنگال ئیمپراتۆری مەگۆلی عوسمانی كەكارگێڕی مزگەوت و پەرسگای باشی لێ دروست كردلەبارەی كارو باری ئاینی .لەسالچی 1651كۆمپانیای هندی ڕۆژهەڵات كارگەیەكی بازرگانی باشی لێ دامەزراندوبازرگانی بەنگالیەكان گەیشتە بەندەری شیتا لەساڵی 1757بنگال كەوتە ژێر دەستی بەریتانیالەدوای هەڵاتنی روبرت كلایف كەسەركردەی هێزی بەریتانی بوو، بەنگال دابەش بوو بۆ دوو بەش لەماوەیەكی كەم و لەنێوان ساڵەكانی 1905تا1912كەبەشی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیەكان بونە دەسەڵاتدار وبەشی ڕۆژئاوای هندۆسەكان بونەدەسەڵاتدار لەساڵی 1906ڕابتەی ئیسلامی لەشاری دەكا دامەزرا، دوای ئەوە لەساڵی 1947 بەریتانیا لە هند و پاكستان كشاوە و لە 26/3/1971دانی بەسەربەخۆی نا كەلەو كاتە پاكستانی ڕۆژهەڵات بنگال بوو كەلە پاكستانی ڕۆژئاواجیا بووەوەو بووە كۆماری بەنگلادیش، لەساڵی 1955ناوی بەنگال گۆڕا بۆ پاكستانی ڕۆژهەڵات لەساڵی 1966مەجیب ڕەحمان پڕۆگرامی مافی ئۆتۆنۆمی ڕاگەیاند بۆ پاكستانی ڕۆژهەڵات،لەدوای كێشەو ململانێی زۆر لەنێوانیان تامانگی 4/1974سەربەخۆی تەواوی وەرگرت و چەندین كودەتای یەك لەدوای یەكی لێ ئەنجام درا، لەدوای سەربەخۆی ولاچت مەجیب رەحمانی رابیتەی گشتی پۆستی سەرۆك وەزیرانی گرتە دەست دوای ئەوە بەنگلادیش كوەتە ژێر ڕەحمی هیند و یەكیەتی سۆڤیەت و ئەمریكاش یار مەتی پاكستانی دەدا و بوە هۆی خۆماڵی كردنی چەندین جموجۆڵی ئابوری لەساڵی 1975كودەتار سەربازی ئەنجام دراو موجیب ڕەحمانی تیرۆر كرا دوای ئەوە زیاْ ڕەحمانی سەرۆكایەتی وڵاتی گرتە دەست . لەساڵی 1978دەسەلاچتی مەدەنی گەرَوە وڵات و هەڵبژاردن ئەنجام دراو پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی سەركەوتنی بەدەست هێنا كەبیرو بۆچونی ئیسلامی لێ پەیڕەو دەكرا بەسەرۆكایەتی زیاْ ڕەحمان بەڵام لەساڵی 1981تیرۆر كرا لەئەنجامی كودەتایەك دوای ئەوە كودەتایەكی دیكە لەساڵی 1982بەسەركردایەتی ئەرشاد كەبۆماوەی هەشت ساڵ تاكو 1990دەسەڵاتی وڵاتی كرد . لەهەڵبژاردنەكانی ساڵی 1991وپێكهێنانی وەزارەتەكان لەزۆرینەی پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی و پۆستی سەرۆكی ولات لەلایەن خێزانی زیاْ رەحمانی بیچوم خالدە بەرێوە چوو، لەدوای ئەو كچی موجیب رەحمان پۆستی سەرۆك ولاتی گرتەدەست و لەساڵی 1998 ئاینی ئیسلام بوە ئاینی فەرمی وڵاتەكە.

لەلافاوی ساڵی 1997بوە هۆی مردنی 139،000هەزاركەسو دەربەدەربوونی زیاتر لە 30ملیۆن كەس...لەدوای دەست لەكاركیچشانەوەی خالدە زیا كەزۆربەی وەزیرەكان لەپارتەكەی بوون (پارتی بەنگلادیشی نیشتمانی لەگەڵ وەزیرەكانی لەچوالا پارتی دیكە ی هاوپەیمانان و دوای ئەوە وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن خاتوو شێخە حەسینە سەرۆكی رایەلەی عەوامی...ئەمەش لەدوای ساڵی 1991تاكو مانگی 10/2006كەئەم دوو ئافرەتە سەركردایەتی ئەنجومەنی وەزیرانی ولاتەكەیان دەكردو دوای ئەوان تاجەدین احمد پۆستی سەرۆك وەزیرانی گرتە دەست و كەوتە نێو گێژاوی 14پارتی بەرهەڵستكار لەئاكامدالە10/12/2006فەرمانی دا بەسوپا بۆ ڕژانە شەقامەكانی پایتەجت لەپیچناو هێور كردنەوە .. بەردەوام بونی كێشەی نێوان دوو لایەنی سەرەكی لەپارت ورێكخراوەكان كەلەو پارتانە پێكهاتوون بەردەوامە لەدەسەڵات ...

بەنگلادیش دووە م ولاتە لەزۆری دانیشتوان لەدوای ئەندۆنیسیا....كەدوو ئافرەتی ناوداری وڵاتەكە شێخە حسینەی كچی موجیب رەحمان و خالدە زیاْ خێزانی زیاْ رەحمان كەئەم دوو جەمسەرە رامیارییە لەولاتە كە راگری كێشەو ململانێیەكانن لەهەموو بوارەكان،بەنگلادیش ئەندامە لەنەتەوە یەكگرتووەكان .

 

 

جوگرافیای وڵاتی  ئیسپانــیا

 ئامادەكردنی: هێرش مەغدید

 

مێژووی ئیسپانیا

شوێنی جوگرافی ئیسپانیا كاریگەری دەرەكی زۆری هەبوو لەو سەردەمەدا، پێش ئەوەی ئیسپانیا ببێتە دەوڵەت، ئیسپانیا لە سەدەی 15 وەكو دەوڵەتێكی یەكگرتوو دەركەوت، دوای یەكگرتنی مەملەكەتی كاسولیكەكانو كۆنتڕۆڵكردنی نیمچە دوورگەی ئیبیری لە ساڵی 1429.

ئیسپانیا دەوڵەتێكی دیموكراتییەو خاوەن حكومەتێكی پەرلەمانییە لە ژێر سایەی دەستووری خۆی، ئیسپانیا لە وڵاتە پێشكەوتووەكانەو ئابووری ئەم وڵاتە زۆر بەهێزە بەتایبەتی بەرهەمە نێوخۆییەكانی، ئاستی گوزەرانی خەڵك زۆر پێشكەوتووە، لە ریزبەندی جیهانیدا لە پلەی بیستەم دێت.

وڵاتی ئیسپانیا ئەندامە لە نەتەوە یەكگرتووەكانو یەكێتی ئەوروپاو حلفی ناتۆو رێكخراوی بوژاندنەوەی ئابووریو رێكخراوی بازرگانی جیهانی.

 

هەندێ زانیاری سەرەتایی

ناوی وڵات: ئیسپانیا

پایتەخت: مەدرید

زمانی فەرمی: ئیسپانی

رژێمی دەسەڵات: پاشایەتی دەستوورییە

پارە: یۆرۆ

 

ئیسپانیا بەچی دەناسرێ

هەردوو یانە گەورەكەی جیهان (ریال مەدریدو بەرشەلۆنە)

فیستیڤاڵی تەماتە

یاریكردن لەگەل (گا)

ناوی ئیسپانیا

ناوی ئیسپانیا لە ئیسپانیای (بونیقی) هاتووە كە ماناكەی (زەوی كەروێشكەكان) دەگەیەنێت، رایەكی تریش هەیە كە ناوی ئیسپانیا لە وشەی (باسكی ئیزبانا) واتە (لێوار یان سنوور) دەگەیەنێت.

 

مانای ئاڵای وڵاتی ئیسپانیا

دروشـــــــمی ئاڵای ئیسپانیـــا ئاماژە بە مەملەكـەتە كۆنەكانی ئیسپانـــــیا دەكاتو تــاجەكەش ئاماژە بە شاهانەكـانی ئیسپانیا دەكـــــات، هەندێك دروشمی تـــری هەیە وەك دروشمی مەلیكو جێگرتنەوەی مـەلیكو چەند دەزگـایەك وەكو پیرانو ئـــەنجومەنی دەوڵـەتو ئەنجومەنی دادگا.

 

شوێنی ئیسترۆنۆمی

ئیسپانیا لە رووی شوێنی ئیسترۆنۆمییەوە دەكەوێتە سەر بازنە پانی 36و 44 پلەو، هەروەها لەسەر هێلی درێژی 19 پلەو رۆژئاواو 5 پلەی رۆژهەڵات.

 

شوێنی جوگرافی

ئیسپانیا دەكەوێتە باشووری رۆژئاوای ئەوروپاو، 84% نیمچە دوورگەی ئیبری پێك دێنێت، رووبەرەكەی 504.782كم2.

 

سنوورەكانی وڵاتی ئیسپانیا

زۆربەی سنوورەكانی ئیسپانیا ئاوە، دەریای ناوەڕاست لە باشوورو رۆژهەڵات، زەریای ئەتڵەسی لە باكووری رۆژئاوا تا باشووری رۆژئاوا، لە باشوور كەنداوی قادش هەیەو لە باكووریش كەنداوی باسكای.ئیسپانیا لەگەلأ فەرەنسا سنووری وشكانی هەیە، پورتوگالیش دەكەوێتە رۆژئاوا.

 

لایەنی كارگێڕی

ئیسپانیا (17) یەكـــەی ئیـداری تێدایە كە بە حــــــوكمی زاتـی ناسراوە، ئەم یەكە ئیدارییـــانە مافی هەموو شتێكیان هەیە مەرجە تەنها لە چوارچێوەی ئیسپانیــای یەكگرتوو بمێننەوە.

(ئــــــــــاراگۆن، ئستوریاس، ئـــــەندەلوسیا، هەرێمی باسك، ئیكستریمادورا، بلنسیە، دوورگەی ئەلبلیار، دوورگەی كــــــەناری، گالیسیا، قشتالەو لیۆن، كـاستیا لامنتشا، كانتابریا، كــاتالۆنیا، لاریوخا، مەدرید، مرسیە، ناڤارا)

 

بەرزی و نزمی

ئیسپانیا دەكەوێتە نــــــزیك زەریای ئەتڵەسی لەگەلأ دەریای نــــاوەڕاستو ئەویش بەهۆی بەرزیو نزمی رووی زەوی هاتووچۆكردن لە رێگەی ئــــــاوەكان ئەستەم دەبێت، نیمچە دوورگـەی ئیبریا گەورەترین دوورگەیە لە نیمـــــــچە دوورگەكانی باشووری ئەوروپاو زۆربەی دوورگەكە بانێكی مەزنی تێدایە كـە لە رووی ئاوو هەواوە جیاوازە لـــــەگەلأ باشوور.

گۆڕانكارییە جوگرافییەكان لە ئیسپانیا بەهۆی بەرزیو نزمییەكانەوە دروســـت بووەو ئەمیش بە كۆمەڵێك زنجیرە چـیا دەورە دراوە بەتــــــایبەتی (بیرنیزو كانتابری) لە باكورو، چیای ئەندەلس لەگەلأ ناوچەی (سیرانیفادا) لە باشوور.

 

بەشێك لە چیاكانی وڵاتی ئیسپانیا

 

چیای سیرانیڤادا

 پێكهاتووە لە زنجیرە چیاكانی ناوچەی ئەندەلس، كە پارێزگاكانی غەرناتەو ئەلمیریا دەگرێتەوە، ئەم ناوچە بەرزترین خالأ لە وڵاتی ئیسپانیای پێك دێنێت كە 3478 مەتر لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە.

ناوچەیەكی گەشتیاریی بەناوبانگەو، لوتكە بەرزەكانی دەبێتە هۆی ئەنجامدانی یاری وەرزشی خلیسكانی سەر بەفر، ئەم چیایە دەكەوێتە ئەوپەڕی باشووری ئەوروپا لەسەر كەناری دەریای ناوەڕاستە، بەهۆی درێژی رۆژ لەم ناوچەیە پلەی گەرمی بەرزە.

چیای بەفری

 (شـــــــولەر) چیایەكی بەنـــــاوبانگە دەكەوێتە ئەنــــــدەلس بە دەریای نـــــــــاوەڕاست لكاوە، دانیشتــوانی ئەو ناوچەیە بە درێــــژایی سالأ بەفر دەبینن، ئــــەم چیایە لە هەموو شارەكانی ئەندەلس دیــــارەو. چەندین جۆری میوەجاتو باشترین جۆری ئـــــــاوریشمی تێدایە، چیایەكــــــی زۆر بەرزەو بەفریش بـە هاوینو زستان لەوێ بوونی هەیە.

چیای برانس:

 لـــــــە كۆمەڵێك چیا پێكهاتووە لـــە باشووری رۆژئاوای ئــــەوروپا كە سنـــووری سروشتی نێوان فـەرەنساو ئیسپانیا پێك دێنێـــــــت، ئەم چیایە دوورگــەی ئیبیری لەگەلأ بەشەكانی دیكەی ئەوروپا جیادەكاتـــــەوە، وە بە درێـــــــژایی 491كم لە كەنداوی بسكای تا دەریای ناوەڕاست درێژ دەبێتەوەو لوتكەی سەرەكی دەكەوێتە نێوان فەرەنساو ئیسپانیا.

 

چیای ئیبریا:

لـــە رۆژئاواوە بەرز دەبێتـەوەو بەرەو زۆنگی رووبـــاری (ئەبرو) نزم دەبێتەوەو درێژییەكـــــەی دەگاتە (300 میل) بەرەو باشووری رۆژئاوا دەڕوات.

 

چیای مونتسیرات:

 لە چەند بەرزاییەك پێـــك دێت نزیك بەرشەلۆنە لە هــــەرێمی كاتالۆنیا لە پشت دەریاكــانو، بەرزترین لوتــــــكەی (سانت جیرونی)ە بەرزییەكەی (1236)م لە ئاستی رووی دەریا.

 

 گرنگترین بانەكان

بانی میزیتا:

 بەرزییەكەی دەگاتە 2200 پێ، بۆ رۆژئــــــاوا شۆڕ دەبێتەوەو، چیای (كیتریا) دەكــــەوێتە بەرامبەری لە باكوور، لــــــــە باشووریش چیای (سیراوریا) دەكــەوێتە بەرامبەر دوو زنجیرە چــــــیا دەبڕێتو چەندین دەشتایی تێـــــــدایە، لەو بانە كشتوكاڵی بــەشێوەی (پەیژە) پلەی بەنــــدی دەبێتو پشت بە ئاودێری دەبەستێت.

بەشی باكوورو باشووری ئەم ناوچەیە لە رووی ئـــــــاووو هەواو رووەكی سروشتیو كشتوكـــــالأ جیاوازە لە یەكتر.

بانی سیرامورینا:

 لـــە ناوەندی بانی میزیتا بەرز دەبێتەوەو نزیك زۆنگی گەورە كە ژمارەی دانیشتوانی كـــەمە بە بوونی ئاسنو زیو دەوڵەمەندە.

دەشتی گەورە:

بە دەشتــــــی ئەندەلس ناســـــــراوەو بە نزمایی تــــــەكتۆنیش دەناسرێ، درێژییەكـــەی 2000 میلەو پانیەكەی 50 تا 100 میلە، چەند بەرزاییەكی تێدایە كە لە بەردی جیرییەو زەوییەكی بە پیتی پێكهێناوە.

 

دوورگەكانی ئیسپانیا:

(میورقە، تنریف، كناریای گەورە، لانزاروتە، ئیبیزا، فویرتیفنتورا، منورقە، لابالما، لاگومیرا، ئەلئیبرۆ، فورمنتیرا، ئەروسا، لاغراسیوسا، تەبرقە، ئونس)

 

ئاوو هەوا:

بەهۆی شوێنی جوگرافیای ئیسپانیا دابەش دەبێت بۆ سێ بەش:

1-شوێنی دەریای ناوەڕاست: لە رووی ئاوو هەواوە بە هاوینی وشكو گەرم دەناسرێ، ئەم ناوچەیە دەبێتە دووبەش: بەشێكی ئاوو هەوای دەریای ناوەڕاست ناسراوەو لە زۆربەی وڵات بوونی هەیە، ئاوو هەوای مامناوەند بە غالیسی ناسراوە، كە ئەم ناوچەیە لە هاویندا گەرمییەكەی كەمە بەهۆی نزیكی لە زەریا یان بەهۆی بەرزبوون لە ئاستی رووی دەریا.

2-ئاوو هەوای نیمچە وشك كە لەبەشی باشووری رۆژهەڵات بەدی دەكرێت بەتایبەتی لە ناوچەی (مرسیە) لە دەشتایی (أبرە) بە پێچەوانەی ئاوو هەوای مامناوەند وەرزیو وشكانی تا دوای هاوین بەردەوام دەبێت،

هەرێمی تری ئاوو هەوا ئاوو هەوای زەریاكان دەگرێتەوە كە بە گەرمی ناسراوە لە هاوین وشكیش نییە، هەروەها نزیك دەریاو زەریاكان بەتایبەتی لە (باسكو ئستوریاس) پلەی گەرما دەگاتە 21 پلە، ناوچەی غالیسیا ئاوو هەوایەكی زەریایی هەیە، بەڵام ناوچەكانی دەریای ناوەڕاست پلەی گەرماكەی بەرزەو بەهۆی وشكی ناوچەكە بە بەردەوامی دەبێتە هۆی ئاگر كەوتنەوە لە دارستانەكانی بەشی باكووری رۆژئاوای ئیسپانیا، بارانی زیاتر لە ناوچەكانی باكوور بەتایبەتی چیایەكان دەبارێتو لە بەشی دەشتاییەكان ئەم بڕە بارانە بە كەمتر دەبینرێت.

 

سامانی ئاو

 

وڵاتی ئیسپانیا چەندین رووباری گەورەو بچووكی تێدا تێدەپەڕێت ئەمانە گرنگترین رووبارەكانن:

(دیفا، ئیبرۆ، شنیل، گاریس، ئەندرش، بلون، تاجە، گارون، سور، شەقورە)

زۆنگی رووباری (ئەبرو) نزماییەكە رێڕەوییەكانی زۆر بەهۆی نزیكی لە چیای (رانس) كشتوكاڵی هاوینەی تێدا دەكرێت گرنگترین شارەكانی (زەرەگۆزە)یە.

رووباری بەفر ناسراو بە (شنیل) كە لە چیای شولەر هەڵدەقوڵێت.

 

رووباری: (ریوتینتو):

 یەكێكە لە سەرنج راكێشترین رووبارەكانی جیهان، ئەوەی لای ئێمە روونە كاتێك سەیری هەر دەریاچەیەك یان رووبارێك دەكەین وەكو رەنگی شین كە لە رەنگی ئاسمانەوە وەرگیراوە دێتە پێش چاومان، بەڵام ئەم دەریاچەیە رەنگی سوور نیشان دەدات بە پێچەوانەی هەموو رووبارەكانی جیهان ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ رووی زەوییەكەی كە ماددەی ئاسنو نحاسی زۆرە.

 

بەندەركانی ئیسپانیا

(تاراگۆن، كاشیلۆن، دانیا، ڤالنسیا، غەرناتە، ئەلمیریا بەرشەلۆنە) ئەمانە لەسەر دەریای ناوەڕاست

(سانتاندەر، بیلۆن) لەسەر دەریای باسكای

بەندەری بەرشەلۆنە

بەرشەلۆنە بە دووەم گەورە شاری دوای مەدریدی پایتەخت دادەنرێت، شاری بەرشەلۆنە بە بەندەری دەریای ناوەڕاست ناسراوە. ئەو بەندەرە بە ژێرخانێكی بنەڕەتی هاتووچۆو خزمەتگوزاری ئیسپانیا دادەنرێتو كاریگەری لەسەر سەرجەم بەشەكانی دەریای ناوەڕاست هەیە تا باشوورو ناوەڕاستیو ئەوروپاو ئەفریقیاش.

ئەم بەندەرە دەكـــــــەوێتە سەر لێواری باكووری رۆژهەڵاتی ئیسپانیا كە 7كم لە باشووری سنووری فەرەنسا دوورە، ئەم بەندەرە بە گەورەترین بەندەری سەر دەریای ناوەڕاست ناسراوە كە كەشتی یەكجار گەورە لەخۆ دەگرێت

بەندەری كوستا دل سول

 لە شاری مەلەگە لەسەر دەریای ناوەڕاست كە لە دوای بەندەری بەرشەلۆنە دێت

 

دانیشتوان

بەپێی سەرژمێرییەكانی ساڵی (2014) ژمارەی دانیشتوان لە وڵاتی ئیسپانیا دەگاتە (47.553.533)كەس كە لەو ژمارەیەدا (5.520..133) كەس بیانین واتە خەڵكی ئیسپانیا نین.

پەیمانگای ئیسپانیا بۆ ئامار ئاماژە بەوە دەكات كە ژمارەی دانیشتوانی ئیسپانیا روو لە كەمی دەكات بەهۆی كۆچكردنی ئەوانەی كە ئیسپانی نین بەهۆی بارودۆخی ئابووری یان هەر ئارەزوویەكی تر.

 

ئابووری ئیسپانیا:

 

ئیسپانیا وڵاتێكی كشتوكاڵییە لە ساڵی 1950 پێشكەوتنی كشتوكاڵی بەخۆوە بینیوەو هەروەها لە رووی پیشەسازییەوە، بەهۆی پلانەكانی بوژاندنەوەی ساڵی 1964 بووە هۆی پێشكەوتنی كەرتی ئابووری وڵات لە رووی پیشەســـــازی كانزاییەكانو دروستكردنی كــــەشتیو رستنو چنینو زۆر پێشكەوتنی بەخــۆوە بینیو وای لێكرد كە بەرزبوونەوەی نرخی نـــەوت كاریگەری لێ نەكرد، كەرتی پیشەســـــازی 67% ناوەخۆی سودی لێ وەردەگیراو رێژەی كرێكاری گەیشتە 65%.

بەرهەمەكانی ئیسپانیا:

كشتوكالأ، گەنم، ترێ، جۆ، مزرەمەنی، سەوزەوات، زەیتون، بەرهەمی ئاژەڵی.

پیشەســــــازی: ئۆتۆمبێل، ئاسن، نەوت، خواردەمەنی، جلو بەرگ، ئامێری كارەباییو ئەلیكترۆنی.

 

 

 

 

 

 

 

ئا: هێرش مەغدید

 

مێژووی نەوت لە عێراق

 لە سەردەمانێكی زووەوە لە عێراق نەوت دۆزراوەتەوە، سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە خەڵكی شاری بابل چەند جۆرێكی ئەم نەوتەیان بەكارهێناوە بەتایبەتی جۆری (قیر) كەلكیان لێ وەرگرتووە لە دروستكردنی خانوو رێگاوبانەكان، هەروەها هەندێك لە كێڵگەكان بە سروشتی خۆی نەوتی هەڵداوەتەوە دەرەوەی خۆی، یان نزیك بۆتەوە لە ئاستی رووی زەوی، بەڵام دۆزینەوەو دەرهێنانی نەوت وەكو ئەوەی زانراوە لە سەرەتاكانی سەدەی 20 ز بوو بەتایبەتیش یەكێك لە كۆمپانیا توركییەكان لە ساڵی 1912 بە یەكەم كۆمپانیا دادەنرێت لە رووی دەرهێنانی نەوت لە عێراق.

بەپێی لێكۆڵینەوە جیۆلۆجییەكان نەوتی عێراق 530 جۆرە، بەڵام تەنها 115 جۆریان دەرهێناوە، وە (71) جۆری دابەشكراوە لەسەر ئەو كێڵگانەی كە لە عێراق دۆزراونەتەوە.

 

كێڵگە نەوتییەكان

ژمــــارەی كێڵگە نەوتییە دۆزراوەكانی عێراق (77) كێڵگەیە، بەڵام سوودیان لە 30 لەم كێڵگانە وەرگرتووە (10) لــــەو كێڵگانە بە كێڵگـــەی زەبەڵاح هەژمار دەكـــرێت، زۆربەی كێڵگە گرنگەكانی عێراق دەكەونە شارەكانی بەسرەو كەركوك لە دوای ئەوانیش شارەكانی میسان بەغداو سڵاحەددین و دیالەو نەینەوا.

 

 

 نەوتی یەدەگ

 بەشی زۆری یەدەگی نەوتی عێراق بەتایبەتی لە پارێزگای بەسرەیە، كە 15 كێڵگەی نەوتی تێدایە (10) لـــــــــەو كێڵگانە بەرهەمهێنەری راستەقینەی نەوتن، (5)ی دیكەش تاكو ئێستا كاری تێدا دەكرێت، یەدەگی ئەم كێڵگانە دەگاتە (65) ملیار بەرمیل واتـــە بــە رێژەی 59%ی داهاتی نەوتی عێراق.

 وە بەشێكی ئاسایی یەدەگی نەوتی پارێزگاكانی بەسرەو میسانو زیقار دەگاتە نزیكەی 80 ملیار بەرمیل واتە بە رێژەی 71%ی كۆی گشتی یەدەگی نەوتی عێراق.

 

گرنگترین كێڵگەكانی نەوتی باشووری عێراق

 * كێڵگەی رومێلە لە باكور: كێڵگەیەكی زەبەڵاحی عێراقە لە رۆژئاوای شاری بەسرە دەست پێدەكات بەرەو باشور تاكو دەگاتە بەشی باشوری وڵاتی كوەیت، ئەم كێڵگەیە بە نۆیەم كێڵگەكانی نەوتی جیهان دادەنرێت، جۆرەكەشی نایابە مێژووی سوود وەرگرتن لەم كێڵگەیە دەگەڕێتەوە ساڵی 1970 سەدەی رابردوو، ژمارەی بیرەكانی ئەم كێڵگەیە گەیشتە (20) بیر بەڵام ئێستا ژمارەی بیرەكانی دەگاتە (663) بیر، دەرهێنانی نەوت لەم كێڵگەیە بە سەرپەرشتی كۆمپانیای نەوتی باشوورە لە بەسرە، بەڵام لە كاتی شەڕی عێراقو ئێران كارەكانی ئەم كێڵگەیە راگیرا بەو هۆیەوە وڵاتی كوەیتیش سوودی لە دەرهێنانی نەوت وەرگرت.

* كێڵگەی رۆژئاوای قرنە: كێڵگەیەكی گــــــەورەیە دەكەوێتە شاری بەسرە، ئەم كێڵگەیە درێــــژە پێدەری كێڵگەی (رومەیلە)ی بەشی باكوورە وە ساڵی 1973 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت یەدەگی ئەو نەوتەی كە تیایدا دەگاتە 24 ملیار بەرمیل، رۆژانەش 300 هـــــەزار بەرمیل بەرهەم دەهێنرێت، ئەگەر گرنگی پێدرا رەنگە بگاتە 700 هەزار بەرمیل رۆژانە.

*هەروەها لە كێڵگە نەوتییەكانی بەسرە كێڵگەی رومەیلەی باشوورو كێڵگەی زوبێر كە لە ساڵی 1949 دەستكرا بە دەرهێنانی نەوتو رۆژانە 220 هەزار بەرمیل بەرهەم دەهێنرێت هەروەها كێڵگەی (ئەللحێس) دەكەوێتە بەشی رۆژئاوای بەسرە بەڵام ئەم كێڵگەیە بەشێوەی قۆناغ بە قۆناغ دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوتو لە ساڵی 1972 دەستكرا بە هەناردەكردنی نەوت بۆ مینای فاوو كێڵگەی (توبە).

هەروەها كێڵگەی (ئەلحلفایە)ی زەبەڵاح كە دەكەوێتە نزیك شاری (العمارە) لە پارێزگای میسان لە باشووری رۆژئاوای عێراق كە زیاتر لە 3.8 ملیار بەرمیل وەكو یەدەگی نەوتی تێدایە، لە هەمان پارێزگا كێڵگەی (ابو غریب) و كێڵگەی (البزركان) كە لە ساڵی 1973 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت.

 

كێڵگە نەوتییەكانی ناوەڕاست و باكوور (بەشێكی كوردستان)

 یەدەگی نەوتی ئەم ناوچەیە لە كەركوك دەگاتە نزیكەی 13 ملیار بەرمیل واتە رێژەی 12%ی كۆی گشتی یەدەگی نەوتی عێراق پێك دەهێنێت.

 * كێڵگەی كەركوك: پێنجەم كێڵگە نەوتییەكانی جیهانە لە رووی گەورەیی ئەویش بریتییە لە بانێك رووباری زێی بچووك بەناویدا تێپەڕدەبێت، درێژەی كێڵگە نەوتییە دەگاتە 96.5كم پانتایەكەشی دەگاتە 4كم هەروەها قوڵایی كێڵگەی نەوتی كەركوك لە نێوان 450م تاكو 900 م، وە رێژەی بەرهەمهێنانی یەك بیر 35 هەزار بەرمیلە رۆژانە.

  

كێڵگە نەوتییەكانی ناوەڕاست و باكوور

* كێڵگەی بای حەسەن: دەكەوێتە رۆژئاوای كێڵگەی كەركوك وە بیرەكانی كێڵگەی بای حەسەن قووڵترە لە بیرەكانی كێڵگەی كەركوك كە دەگاتە نێوان 1500م تا 3000 مـــەتر لــــە ســــاڵی 1959 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت.

 * كێڵگەی چەمبور: دەكەوێتە باكووری رۆژهەڵاتی شاری كەركوك بە ئاراستەی كێڵگەی كەركوكو بای حەسەن لە ساڵی 1959 دەستكرا بە بەرهەمهێنانی نەوت.

 * كێڵگەی رۆژهەڵاتی بەغدا: سەرەتا پێشبینی دەكرا كە لەم كێڵگەیە نەوت رێژەكەی كەم بێت، بەڵام بەهۆی كاركردن تیایدا زانراوە كە رێژەی نەوتی تیایدا باشە، ئەم كێڵگەیە لە بەشی باكووری پارێزگای سەڵاحەددین دەست پێدەكات تاكو باشووری شاری واست، رێژەی بەرهەمهێنانی نەوت دەگاتە (20) هەزار بەرمیل رۆژانە ئەگەر گرنگی پێ بدرێت ئەوا 120 هەزار بەرمیل رۆژانە بەرهەم دەهێنێت.

 

* كێڵگەی نەوتی باكوور

 * كێڵگەی خباز لــــــە پارێزگای كەركوك، وە كێڵگەی عەین زالە لە پارێزگای موسڵا، وە لە نزیك ئەو كێڵگەیە، كێڵگەی (بەتمە) بوونی هـــــەیە كە دەكەوێتە ناوچەیەكی شاخاویو، كێڵگەی (صفیە) لەسەر سنووری نێودەوڵەتی ســــوریاو، وە كێڵگەی گەیارە لە پارێزگای موسڵا، وە كێڵگەكانی باكووریش كێڵگەی تكریتو كێڵگەی عجیل، كێڵگەی بەلەد، ئەمانە دەكەونە پارێزگای سەڵاحەددینو هەروەها كێڵگەی نەفتخانە لە پارێزگای دیــــالە لە ناوەڕاستی عێراق.

 

كێلگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان

 بەپێی رێكەوتنێك كە لە ئەیلولی 2012 دا لەگەڵ حكومەتی فیدراڵی عێراقدا ئەنجامدرا، هەرێمی كوردستان مافی بەدەستهێنانی 17% ی بەرهەمە پاڵێوراوەكانی عێراقی هەیە، لەگەڵ 17% ی نەوتی خاوی عێراق بۆ سوتەمەنی وێستگەكانی كارەبا. بەڵام حكومەتی فیدراڵی ئەم مافەی بەرهەمە پاڵێوراوەكان بە تەواوەتی دابین ناكات بۆ هەرێم.

 لەپێناو بەدیهێنانی خواستی ناوخۆییمان و یــــــــارمەتیدان بۆ خزمەتكردنی پێویستیی ناوچەكانی تر، هەرێمی كوردستان گەشە بە كەرتی پاڵاوتن دەدات. لەگەڵ ئەنجامدانی وەبەرهێنانی زیاتردا، توانای پاڵاوتنی هەرێمی كوردستان لە كۆتایی ئەمساڵدا دا نزیك دەبێتەوە لە 1.000.000 بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا كە لەئێستادا 150،000 بەرمیلە.

  هەردوو پاڵاوگەكەی هەرێمی كوردستان لەڵایەن كەرتی تایبەتەوە خاوەندارێتی دەكرێن و بەڕێوە دەبرێن

 

پاڵاوگەی كار لە نزیك شاری هەولێر، كە لەڵایەن كۆمپانیای (كار)ی كوردیەوە بەڕێوە دەبرێت، لە ئێستادا توانای بەرهەمهێنانی 100،000 بەرمیلی هەیە لە رۆژێكدا، لەگەڵ پڵانێكدا بۆ بەرزكردنەوەی توانا بۆ 200،000 بەرمیل لە 2015 دا.

 پاڵاوگەی بازیان لە پارێزگای سلێمانی، كە لەڵایەن كۆمپانیای (وزە پێترۆلیەم)ی كوردیەوە بەڕێوە دەبرێت، لە ئێستادا توانای بەرهەمهێنانی 65،000 بەرمیلی هەیە لە رۆژێكدا، لەگەڵ پڵانێكدا بۆ بەرزكردنەوەی توانا بۆ 150،000 بەرمیل لە 2015 دا.

 سەرباری ئەمەش، لە كێڵگەی تـــــاوكێ لە پارێزگای دهۆك، كۆمپانیای DNO ی نەرویجی خاوەنی پاڵاوگەیەكی بچووكە كە نەوتی خاو ئامادە دەكات لەپێناو دەستكـــــەوتنی خــــەسڵەتی هەناردەكـــــردندا، و تــوانای بەرهـــــەمهێنانی 10،000 بەرمیلی هەیە لە رۆژێكدا.

 

  پاڵاوگەكانی تـــــری نەوت لە كوردستان

 "خورمـــــاڵا، چــــەمچەماڵا، تـــاوكێ، میــران، تـەق تەق"

  هێلی بۆڕیەكانی نەوتی كوردستان

  لەبەرئەوەی هەرێمی كوردستان دەكەوێتە دووڕیانی نێوان رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا، پێگەیەكی نموونەیی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە هاوبەشێكی گرنگ لە دابینكردنی وزەدا بۆ جیهان.

 رێگـــــــەی نــــــەوت لـــە كێڵگە بەرهەمهێنەرەكانی كوردستانەوە پێشتر بە هێڵی بۆریەكانی كەكوك – جیهاندا تێپەڕ بووە لە رێگەی هێڵێكی دوانەیی هەناردەكــــــردنەوە. ئەمڕۆ هەرێمی كوردستان هێڵێكی بۆری هەناردەكردنی نـــــوێی دروستكردووە كــــە لـــە كۆتایی ئەمساڵدا لە توانایدا دەبێت یەك ملیۆن بەرمیل نەوت لــــە رۆژێكدا بگوازێتەوە بۆ سنووری توركیا. هێڵی بۆریەكە لە خورمەڵەوە درێژدەبێتەوە تا فیشخابوور لەسەر سنووری توركیا.

 

  

 پێكهاتەی كێڵگەكان

 بەشی باكووری خۆرهەڵات

 

بەشی باكووری خۆرهەڵات بە ناوچەی زنجیرە چیاكانی تۆرۆس ناسراوە. ناوچەكە بە مەیلێك بۆ دۆزینەوەی نەوتیی (مام ناوەند بۆ زۆر) جیا دەكرێتەوە. لە رووی جیۆلۆجیەوە، ناوچەكە بە ریژەیی راددەیــــــەكی بەرفراوان لە (فاكتەری بەدەستهێنان) پیشان دەدات كە ئەمەش مەیلێكە بۆ دۆزینەوەی نەوتیی سەرچاوە فراوان و هەبوونی مەترسیەكی (نزم بۆ مام ناوەند) لە بەدوادا گەڕاندا.

 

بەشی باكووری خۆرئاوا

  بەشی باكووری خۆرئاوا كە بە ناوچەی بناری چیاكانی تۆرۆس ناسراوە و بە مەیلێك بۆ دۆزینەوەی نەوتیی (زۆر) جیا دەكرێتەوە و هەبوونی رێژەیەكی نزم لە مەترسی و لە رووی جیۆلۆجیەوە و سەرچاوەی گەورەی هەیە. كێڵگەی شێخان، كە كۆمپانیای گەڵف كیستۆن كاری تێدا دەكات، توانستی شاراوەی ئەم ناوچەیەی دەرخستووە.

  بەشی باشووری خۆرئاوا

  بەشی باشووری خۆرئاوا، كە بە ناوچەی بناری چیاكانی زاگرۆس نــــاسراوە، مەیلێكی گەورەی بۆ نـــــەوتی زۆر و كێڵگەكــــانی غازی كۆندەنسێت (چڕبووەكان) هەیە. بە هەبوونی رێژەیەكی نزم لە مەترسی جیۆلۆجی، ناوچەكە مەیلێكی بۆ (رێژەی بەرزی غاز بەرامبەر نەوت) دەرخستووە. ناوچەكە نزیكە لە ژێرخانی گونجاو، بۆ نموونە هێڵی بۆری كەركوك – جیهان.

 بەشی باشووری خۆرهەڵات

 

بەشی باشووری خۆرهەڵات، كە بە ناوچەی زنجیرە چیاكانی زاگرۆس ناسراوە، مەیلێكی بەرز بۆ دۆزینەوەكانی غاز پیشاندەدات لەگەڵ دەركەوتنی كەمتری نەوت. بەهۆی ئەوەی ناوچەیەكی شاخاویە، ژمارەیەك بەربەست دروستدەكات بۆ كاركردن لەگەڵ مەترسی هونەری مام ناوەند بۆ زۆر و هەبوونی زۆریی تێچوونیشدا.

بەوێنە، هەموو شتێك دەربارەی مالیزیاوە بزانە

 

مالیزیا وولاتێكی ئیسلامی یە و دەكەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی كێشوەری ئاسیا، خاك ووڵاتی مالیزیا پێك هاتووە لە دوو بەش یاخود دووپارچە كەدەریای باشووری چین لەیەكتریان جیا دەكاتەوە،بەشی یەكەم نیمچە دوورگەی مالایوە . بەشی دووەمی ووڵاتی مالیزیا پێی دەگوترێت مالیزیای رۆژهەلات كە دەكەوێتە دوورگەی بۆرنیو،وە دووری نێوان هەردوو بەشە كە نزیكەی (650) كم دەبێت.ولاتی مالیزیا لە كۆندا بە شانشینی مالایو ناسراوە كە شانشینیكی كۆنەو لە نیوان سەدەكانی (7-13) بە دیار كەوتووە یاخود سەری هەلداوە كە لەلایەن كۆمەلگەی دەوروبەری رووباری باتانغاری وبازرگانەكانی زیر دامەزراوە

 

سیستەمی فەرمانڕەوایی لـە مالیزیــا :

 سیستەمی فەرمانڕەوایی تیایدا (مەلەكی دەستوری فیدڕاڵی پەرلەمانی دیموكراتی ) یە، مالیزیا لە (3) هەرێم و(13) ویلایەت پێك هاتووە، كە دوو ویلایە ت لە بە شی رۆژهەلاتیەوەیە بە ناوی ( صباح و سراواك ) وە (11) وویلایە تی دە كەوێتە بە شی رۆژئاوای كە ناسراوە بە نیمچە دوورگەی مالایۆ (جوهور –قدح-كلنتن-ملاقا-نجری-سمبیلن-بهنج-براق-برلیس-بولاو –بنیانج-سلانجۆر –ترنجانۆ كە بە دار ئیمان ناسراوە) وە وولاتی مالیزیا لە 31\ئابی \1957 سەربە خۆی خۆی راگەیاند، ئالای مالیزیا لە چوار ڕەنگ پێك هاتووە (سپی –سوور-شین-زەرد) كە ئەم رەنگانە گوزارشت لە نەتەوەكانی ناو مالیزیا دەكەن.

 

 

-مالیزیا لەڕووی شوێنی جوگرافی :

 

 بەشی ڕۆژهەڵاتی كەناسراوە بە مالیزیای ڕۆژهەڵات كەدەكەوێتە دوورگەی بۆرنیو لەباكوریەوە وڵاتی فلیپینە وەهەروەها دەریای چینی باشوورە . وەلەباشووریەوە ووڵاتی ئەندەنووسیایە وەلەرۆژهەڵاتیشیە وە دەریای سیلیپسە وەلەرۆژئاوایەوە كەنداوی سیامە .

وەبەشی رۆژئاوای ووڵاتی مالیزیای كەناسراوە بەنیمچەدورگەی مالایو كەدەكەوێتە باشووری ووڵاتی تایلەند و باكووری ووڵاتی سەنغافورە و رۆژهەڵاتی دوورگەی سۆمەترەی ووڵاتی ئەندەنووسیا وەدەكەوێتە ڕۆژئاوای كەنداوی سیام .                                  2-لەڕووی شوێنی فەلەكی ( ئەسترۆنۆمی ) : ووڵاتی مالیزیا دەكەوێتە بەشی باكووری نیوە گۆی زەوی و باشووری رۆژ هەلاتی كیشوەری ئاسیا ونزیك هێلی كەمەری زەوی،وەهەروەها دەكەوێتە نێوان هەردووبازنەی پانی ( 2-8 ) پلەی باكوری هێلی كەمەرەی زەوی كەواتە ووڵاتی مالیزیا نزیكەی (6 ) بازنەی پانی دەبڕێت. وەهەروەها مالیزیا دەكەوێتە نێوان هەردوو هێلی درێژی ( 98 – 119 ) پلە ڕۆژهەڵاتی هێلی گرینج كەواتە ووڵاتی مالیزیا نزیكەی ( 21 ) هێلی دریژی دەبرێت.

 

شاری (كوالالمپور)

 پایتەخت و گەورەترین شاری مالیزیایە، ژمارەی دانیشتوانی بە دەورووبەرەكەیەوە نزیكەی (4)ملیۆن كەسە. بارەگای پەرلەمانی مالیزیا لەوشارەیە وەناوەندی سەرەكی بازرگانی و ئابووریە لەهەمانكاتدا شاری (بوتراجای) بارەگای سەرەكی حكومەتی اتحادیە0                                                                  

وە شاری كولالمپور دەكەویتە بە شی رۆژئاوای مالیزیا كە ناسراوە بە نیمچە دوورگەی مالایو كە بە ناوبانگترن شاری مالیزیاییە كە پێ ی دەگوتریت شاری (باخچەكان)، وە هەروەها پڕە لە بینایەی مێژووی و رۆشنبیری و ئەو بینایانەی كە دەگەنە ناو هەور لە گەل ئەوەی شارێكی نوێ یە خاوەن مێژووێكی كۆن نیە. بە ناوبانگترین بینایە كانی هەردوو تاوەرە جمكەكەن بە ناوی (بترۆناس) كە دەكەونە ناوەراستی ناوچەی بازرگانی شارە كە. هەروەها بە یەكێك لە بەرزترین تاوەرەكانی جیهان دادەنرێن كە بەرزی هەریەكەیان دە گاتە ¬(452) م . ئەم دوو تاوەرە دابەش بوونە بە سەر (88) نهۆم وە پردێكی هەلواسراو بە یەكتریان دەبەستێتەوە لە نێوان نهۆمی 41-42 كە چواردەوری ئەم تاوەرە هەمووی باخچەو نافورە و ناوەندی بازار و خواردنگەو شوینی شانۆ و هونەر و ڕۆشنبیریە. وە هەروەها تاوەرێكی تری لێیە بە ناوی منارەی (كوالالمپور) كە بە یەكێك لە بەرزترین تاوەرەكانی جیهان دەژمێردریت كە بەرزیەكەی دەگاتە (421) م،وە بەرزترین نهۆمی خواردنگەیە و شوینی فرۆشتنی دیاری بیرەوەریەكانە وە نهۆمی خوارەوەشی شوێنی شانۆ و هونەرە . وە هەروەها شاری كوالالمپور شوێنێكی زۆری گەشت و گوزاری لێیە وەكو باخچەی بالندە كان بە گەورەترین باخچەی باڵندە دەژمێردریت لە جیهان، وە هەروەها دوورگەی لنگاوی كە بە ناوبانگترین دوورگە یە لە مالیزیا لە هەموو شوێنێك زیاتر سەرنج راكێشترە بۆ گەشتیاران . وە هەروەها دوورگەی (بینانق) كە بە دووەم شاری مالیزیا دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە كە بە هۆی پردێكی دەریایی بە وشكانی دەبەسترێتەوە بە درێژی (13) كم . وە هەروەها لە دوای شاری كوالالمپور لە رووی شوێنەوارەوە شاری (مالاقایە) كە ئەویش شارێكی مێژوویە،مێژووەكەی دەگەرێتەوە بۆ سەدەی پانزەی زاینی .وە هەروەها لە ویلایەتی سلانجۆر مزگەوتێكی بە ناوبانگی لێیە كە بە گەورەترین قوبە دادەنرێت.

 

ڕووبەری وولاتی مالیزیا و شێوەكەی :

ڕووبەری گشتی وولاتی مالیزیا ( 329750) كم2. كە رووبەری بە شی رۆژهلاتی (198069)كم 2 وە رووبەری بە شی رۆژئاوای (131681) كم2. رووبەری ووشكایی (328،550) كم2،وە رووبەری ئاوی (1200)كم2،وە هەروەها درێژترین سنوری ووشكایی لەگەڵ وولاتە دراوسێكانی: 1-سسەلتەنەی برۆنایی (381) كم .2- ئەندۆنوسیا (1782)كم .3- تایلاند (506)كم دەبێت. مالیزیا لە ڕووی ڕووبەرەوە هاوشێوەی وولاتی نەرویج و ڤێتنامە .ژمارەیەك دەریا و كەنداو لەنزیك كەنارەكانی مالیزیا دەردەكەون لەوانە (دەریای چینی باشوور كە هەردوو بەشەكەی مالیزیا لە یەكتر جیادەكاتەوە وە هەروەها دەریای سیلیپس و كەنداوی سیام و كەنداوی تایلاند و بەندەری سەری بێ گاوان و گەرووی مالاقا) كە پێكهاتەی مالیزیا شێوەی دوورگە ی و نیمچە دوورگەییە.

 

سنووری وولاتی مالیزیا :

 

بە شی رۆژئاوای كە ناسراوە بە نیمچە دوورگەی مالایۆ لە باكوریەوە هاوسنوورە لە گەل وشكانی وڵاتی تایلاند و لە باشووریەوە هاوسنوورە لەگەڵ وشكانی وڵاتی سەنغافورە . وە هەروەها لە رۆژهەڵاتیەوە كەنداوی سیامەو لە رۆژئاواشەوە كە نداوی تایلاندە. بەڵام بە شی رۆژهەلاتی وولاتی مالیزیا كە دەكەوێتە دوورگەی بۆرنیو لە باكووریەوە ولاتی برونای ودەریای چینی باشوورە لە رۆژئاواشیەوە كە نداوی سیامە لە باشوریشیەوە هاوسنورە لە گەل وولاتی ئەندۆنیسیا لە رۆژهەلاتیشیەوە دەریای سیلیپسە. 

 

وڵاتی مالیزیا لە ڕووی دانیشتوانەوە :

ژمارەی دانیشتووانی ووڵاتی مالیزیا دەگاتە زیاتر لە ( 30 ) ملیۆن كەس بەپێ ی ئاماری ساڵی (2014 ) ووڵاتی مالیزیا لەڕوی دانیشتووانەوە هاوشێوەی ووڵاتی سعودیەو فەنزویلایە،وە هەروەها دەكەویتە كومەلەی دەولەتانی باشوری روژهەلاتی ئاسیا.     

 

بەرزی ونزمی ووڵاتی مالیزیا : 

لەهەردووبەشی ڕۆژهەڵات وڕۆژئاوای ووڵاتی مالیزیا دەشتی كەناراوی هەن كەلەهەندێك شوێن ئەم كەناراوانە بەرزدەبنەوە وەكوچیا و گرد دەردەكەون كەداپۆشراون بەدارستانی چر . وە چیاو تاڤگەی چیایی و ئەشكەوتی سەرنج راكێشی هەیە.كە بەرزترین لوتكە چیا دەكەوێتە بەشی ڕباكووری ووڵاتی مالیزیا بەناوی چیای (كینابالو ) كەبەرزیەكەی دەگاتە ( 4101 )م لەئاستی ڕووی دەریاوە.وەهەروەها لە نیمچە دوورگەی مالایۆ زنجیرە چیایی (بارسیان) هەیە كە لە سنوری تایلاند درێژ دەبێتەوە تاوەكو ناوەراستی كە بەرزیەكەی لە هەندێ شوین دەگاتە زیاتر لە (2000)م،وە هەندێ بەرزایی تر هە ن وەكو چیای (كامیرۆن وتلفرازرس وە چیایی جنتد وە چیایی تامبۆیوكن وە چیایی تاواوا). وە ئەشكەوتە بە ناوبانگە كانی وەكو (ئەشكەوتی بون جۆل و جومانتۆنتج و تیمبل ) وە هەروەها گەورەترین ئەشكەوت كە لە ولاتی مالیزیا دۆزراوەتەوە لەسالی (1980)كە دریژیەكەی (700)م و پانیەكەی (300)م وبەرزیەكەی نزیكەی (70)م دەبیت لەگەڵ چەند تاڤگەی سروشتی وەكو تاڤگەی (تیمباكا و بیركلاە) وەهەروەها بەندەری سەری بێگاوان دەكەوێتە بەشی باكوری ولاتی برۆنای . وەلەبەشەكەی تریشی كەبە نیمچەی دوورگەی مالایو ناسراوە دەربەندی مالاقا كە بە گرنگترین رێرەوی ئاوی دادەنرێت لە جیهان كە تیایدا هەموو بازرگانییە نێو دەوڵەتیەكان دەكرێن دەكەوێتەنێوان بەشی باشووری نیمچە دوورگەی مالایو و دوورگەی سۆمەترای ئەندۆنیسیا هەروەها دەربەندی جوهوریش هەر لەم بەشەیە كەلەووڵاتی سەنغافورەی جیایدەكاتەوە .

 

رووبارەكانی مالیزیا :درێژترین رووباری مالیزیا رووباری (ڕاجانج)ە كە دەكەوێتە ویلایەتی سراواك كە درێژیەكەی (563)كم،وە هەروەها رووباری (كیناباتانجان و باهانج و باراك و بارام ) تێدایە.

 

ئاوو هەوای ووڵاتی مالیزیا :

ئاوو هەوای خۆ جێی مالیزیا بە ئاوو هەوای كەمەرەیی بەناوبانگەی كە گەرم شێدارە. چونكە لەهێڵی كەمەرەی زەوی نزیكە . پلەی گەرمی لە ووڵاتی مالیزیا لە نێوان { 21 -32 } پلەی گەرمییە چوار وەرزی سالأ بەدیار ناكەوێت، دەتوانین بڵێن سالأ لەم ووڵاتە دابەش دەبێت بۆ دوو وەرزی تۆزێك لەیەك جیاواز یەكەمیان وەرزی هاوینە كە لە مانگی ئابەوە دەست پێدەكات تاوەكو مانگی تشرینی یەكەم، دووەمیان وەرزی زستانە كەلەمانگی تشرینی یەكەم دەست پێدەكات تاوەكو مانگی شوبات، بەراستی تێبینی وەرزی ووشك ناكرێت لە مالیزیا، بای وەرزی لەباشووری رۆژئاواوە هەڵدەكات لە مانگی ( 4- 10 ) وە هەروەها لە باكووری رۆژهەڵاتیش بای وەرزی هەڵدەكات لەمانگی ( 10 -2 ) . كارەساتە سروشتیە كانی مالیزیا بریتیی یە لە (لافاو رووچونی خاك و سوتانی دارستانە كانە ).

 

مالیزیا لە ڕووی پێكهاتەی چین و توێژەكان :

بەهۆی ئەوەی كە وڵاتی مالیزیا دەكەوێتە نێوان زەریای ئارام و زەریای هیندی بۆتە هۆی بەیەكتر گەیشتنی جۆرەها گەل و چین و توێژو ڕەگەزو گەشتیار لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، هەر لەبەر ئەوەیە گەلی مالیزیا لە زۆر جۆری چین و توێژی ڕۆشنبیری پێكهاتووە .

سەرەكی ترین نەتەوە كە لە مالیزیا نیشتەجێن و دەژین نەتەوەی ( مالایو _ چینییەكان _ هیندییەكـان ) كە بەم شێوەیەی خوارەوەیە : ( مالایو 59% )، (چینییەكان 32% )، (هیندییەكان 9% ) . زمانی مالایو زمانی فەرمی وڵاتە، بەڵام زمانی ئینگلیزی بەشێوەیەكی زۆر فەرمی بەكاردێت و قسەی پێ دەكرێت بەتایبەتی لە بواری بازرگانی وە فێربوونی زمانی ئینگلیزی بەزۆریە لە قوتابخانەكان .

 

مالیزیا لە ڕووی پێكهاتەی ئایینی :

بەهۆی زۆری چین و نەتەوەو ڕەگەز زۆر جۆری ئاینیش لە مالیزیا هەیە لەگەلأ ئەوەی كە ئایینی ئیسلام ئایینی سەرەكی و فەرمی وڵاتە، بەڵام هەموو بیرو باوەڕو ئاینێك تێدا ئازادە كە بەم شێوەیەیە : ( ئاینی ئیسلام 61% )، ( ئایینی بوژی19% )، ( ئایینی مەسیحی 9% )، ( ئایینی هیندۆسی 6% ) (چینیەكان 7% ) ئاینەكانی تر ( 1،5 % ) بێ ئایین لە ( 0،8 % ) شایەنی باسە زۆربەی زۆری موسڵمانەكانی مالیزیا لەسەر مەزهەبی ئیمامی ( شافیعین )

 

مالیزیا لە ڕووی ئابووریەوە :

شوێنی مالیزیا گرنگی زۆری هەیە بازرگانی نێو دەوڵەتی بەبەشێكی گرنگی ئابووری وڵات دادەنرێت وە هەروەها گەشت و گوزاریش رۆلیكی سەرەكی هەیە لەم بوارەداكە داهاتی تاك لەمالیزیا نزیكەی ( 15 ) دۆلارە .وە دراوی مالیزیا ناوی (رینجیت)ە.

پەتڕۆل و غازی سروشتی بە سەرچاوەی سەرەكی ئابووری دادەنرێت كە گرنگترین بیرە نەوتەكانی دەكەوێتە هەرێمی سەباح و ساراواك و قەبالەو تیرینجانۆ . یەدەگی نەوتی دەگاتە ( 4،84 ) ملیار بەرمیل لەژێر خاكدا، وە هەروەها یەدەگی غازی سروشتی دەگاتە ( 89 ) ترلیۆن قەدەم مكعب .

كە لە ( 56% ) دەكەوێتە نیمچە دوورگەی مالایو وە لە ( 19% ) دەكەوێتە بەشی ڕۆژهەڵاتی دوورگەی بۆرنیو .

مالیزیا لە ڕیزبەندی ( 24 ) مین وڵات دێت لە یەدەگی نەوت، وە بە ( 13 ) مین وڵات دێت لە یەدەگی غازی سروشتی لە جیهان .

وەهەروەها مالیزیا بەگەورەترین بەرهەمهێنەری ( قەصدیر ) دادەنرێت لە جیهان .

وەهەروەها جگە لە سەرچاوەی كانزاكان مالیزیا خاوەن سەرچاوەیەكی سروشتیە لە بواری كشتوكال و دارستان، كە لەبواری كشتوكال بە یەكێك لە گەورەترین بەرهەمهێنەری لاستیكی سروشتی ( مگاگ ) و ڕۆنی خورما دادەنرێت، كە ڕۆنی خورما سەرچاوەیە بۆ بەدەستهێنانی دراوی بیانی .