كاتێك بەریتانیا لەساڵی (1920)گۆنگرەی سانڕیمۆیبەست لەگەڵ ووڵاتانی سەركەوتووی جەنگ لێرەدا بەریتانیا بڕیاریدا بەڕەسمی عێراق لەژێر سەرپەرشتیارو سایەی بەریتانیا بێت بەناوی {ئینتیداب} كەماوەی (10) ساڵی خایاند لەساڵی(1922) تا (1932) بێگومان ئەو بڕیارەی بەریتانیا نەك تەنها بۆ كورد بەڵكو بۆعەرەبەكانیش مایەی ترس و دڵە ڕاوكێ بوو،بەهەمان شێوە توركیاش ڕەخنەی زۆریان ئاراستەی بەریتانیا كرد بەرامبەر بەوبریارە، بۆیە لەهەموو لایەكی عێراق وناوچەجیاجیاكانی كوردستان شۆڕش وڕاپەرین سەریان هەڵدا دژی بڕیاروسیاسەتەكانی بەریتانیا،چونكە خەڵكی عێراق بەگشتی بەكوردیشەوە باش لەوە گەیشتبوون كەبەریتانیا جگەلەبەرژەوەندیەكانی زیاتر بیری بەلای هیچ شتیك دانەبوو لەئازادی و ماف سەربەخۆی گەلانی چەوساوەی ژێر دەسەڵاتی دەولەتی عوسمانی . 

ئەوەی زیاتر خەلكی عێراق و كوردەكانی هان دەدا ئەوپشگیری و نزیك بونەوەی توركەكان بوو ئەوانیش بۆپاراستنیبەرژەوەندیەكانیان بەتایبەتی لە ویلایەتی موسل،بۆیە هەموو كات دووپاتی پشتگیریكردنی خۆیان بۆگەلانی عێراق دووپات دەكردەوە دژی ینگلیزەكان بەتایبەتیش(ئۆزدەمیر پاشا) چەندین جارهێزی ڕەوانەی كوردستان وعێراق كردوە بەمەبەستی دەركردنی بەریتانیەكان.

توركەكان پەیوەندی پتەویان دروست كرد لەگەڵ (شیخ محمود) بەتایبەتیش (ئۆزدەمیر پاشا) بەتایبەتیش دوای ئەوەی شێخ لەساڵی(1922)گەڕایەوە كوردستان لەسەر ڕاسپاردەی سیاسەتمداری ئینگلیزی (گۆڵد سمیس)شێخ بە ئۆزدەمیری ڕاگەیاند كە هیچ بڕواو متمانەیەكی بەئینگلیز نیە بۆیەپێویستە تورك هاوكاری كوردبكەن.

بەڵام دوای نامەكانی نێوان ئۆزدەمیر و شێخ ئاشكرا دەبن ئینگلیزەكان كارێكی وەها دەكەن نێوانیان تیك بچێت و توركیش لەعێراق وەدەربنێن.

وە لەئەنچامی بێزاری خەلك چەند ین شۆڕش و ڕاپەرین ڕوویان دا لەوانەش كەبەشۆڕشی ساڵی (1920) ناسراوە هەندێك لایان وایە ڕووداوێك بوو نەك شۆڕش.

1-جیاوازی لەنێوان ڕژێمی عوسمانی و بەریتانیا لە بەڕێوەبردنی عێراق، كەئەوەش لەگەڵ سیاسەتی خێڵ و هۆزەكان نەدەگونجا بۆیە بەسووكایەتیان دەزانی.

2-ڕۆڵی پیاوانی ئاینی و شاعیر و ڕووناكبیران لەدژایەتی كردنی بەریتانیا كەپێشوو تر زۆربەیان پەروەردەی سوڵتانە عوسمانیەكان بوون.

3-زیاد كردنی باج وسەرانە لەسەرهۆزەكان.

4-گاریگەری ڕووداوەكانی دەرەوە لەوانەش شۆڕشی ساڵی(1916) لەحیجاز وشۆڕشی ئۆكتۆبەری ساڵی(1917)لەڕوسیا و شۆڕشی میسرساڵی(1919).

5-گەڕانەوەی هەندێك لەوسەركردانەی كەلەسوریا لەگەڵ (مەلیك فەیسەڵ)حكومەتیان پێكهێنا.

6-كاریگەری مەرجەعیەتی ئایینی شیعەكان كەهانی خەڵكیان دەدا دژی ئینگلیز.

بەریتانیەكان سەرەتا لایان وابوو شیعەكان لەهاتنیان بۆعێراق هاوكارین دەكەن بەڵام ئەوان لەگەڵ سوننە ڕێكەوتن بەتایبەتیش كاتێك حكومەتی عێراقی پێك هات لەسوننە چونكەبەریتانیەكان ترسیان هەبوو لەشیعە لەبەر :-

1-شیعە زۆرینەی دانیشتوانی عێراقیان پێكدەهێنا.

2-شیعەكانیش وەكو كوردەكان دژی هاتنی بەریتانیەكان بوو.

3-ترسیان لەوە بوو ئێران گاریگەری هەبێت لەسەرسیاسەت وخەڵكی عێراق.

دوای ئەوەی دەوڵەتەهاوپەیمانەكان كەبراوەی جەنگ بوون بڕیاریان دا كۆنگرەیەك ببەستن لە ڤێرسای لە فەرەنسا،كۆنگرەیەكیان بەست لە ( كانوونی2 / 1919 )، سەرۆكی كۆنگرەكەش ناوی جۆرج كلیمانسۆ بوو كەسەرۆك وەزیرانی فەرەنساش بوو ئەوكات .

بڕیارەكانی كۆنگرەی ئاشتـی پـاریس لەساڵی ( 1919 ) :

1-بۆ دیاریكردنی سنوری ئەو دەوڵەتانە بوو كەوا داگیریان كردبوو .

2-بۆ دابەشكردنی دەوڵەتی عوسمانی بوو .

3-بۆ پێدانی مافی كەمە نەتەوەكان .

كوردەكان بەشداریان كرد لە كۆنگرەی ئاشتی لەپاریس بە نوێنەرایەتی ( شریف پاشا ) كەپەیوەندیەكی پتەوی هەبوو لەگەڵ بریتانیەكان،ڕێكەوتنێكی كرد ئەگەر مافی كوردەكان بپارێزن ئەوا لەگەڵ بریتانیەكان ڕێك دەكەون،شریف پاشا دوویاداشتی پێشكەش بەكۆنگرەی ئاشتی كرد لەساڵی ( 1919–1920 )،وەهەروەها نەخشەیەكی كوردستانی دا بەكۆنگرەی ئاشتی بۆئەوەی مافی كورد بدەن،دواتر شریف پاشا بێ ئومێد بوو لە ئینگلیزەكان كەمافی كورد نادەن داوای كرد خودموختاری بدەن بە كورد كەبریتی یە لە موسڵ و بەدڵیس و دیاربەكر و ئورفا وەهەروەها كوردستانی گەورە بە ئەرزەڕۆم دا بڕوات و ئێرانیش بگرێتەوە،سەرەتا فەرەنسیەكان دژایەتی شریف پاشایان دەكرد چونكە پێیان وابوو ئەو نەخشەی كوردستان كەشریف پاشا پێشكەشی بە كۆنگرەی ڤێرسای كردبوو بەرژەوەندی بریتانیا دەپارێزێت،چونكە فەرەنسیەكان شریفپاشایان بەپیاوی ئینگلیز دادەنا .

لەلایەكی تریشەوە ئینگلیزەكانیش دژایەتی شریف پاشایان دەكرد دەیانگوت شریف پاشا نوێنەرایەتی هەموو كورد ناكات .

لەساڵی ( 1919 ) سەرۆك و سەردارە كوردەكان كۆبوونەوە بۆئەوەی دەست بەشۆڕش بكەن،ئەم كۆبوونەوەیان لە ماڵتا ئەنجام دا بۆ شۆڕش كردن دژی دەسەڵاتی توركیا بەڵام حاكمی بریتانی پێی گوتن شۆڕش مەكەن بەلێنتان پێ دەدەین لە كۆنگرەی ئاشتی مافی كورد دەدەین .

لەم كاتەش دا فەرەنسیەكان ڕێگایان لەنوێنەرانی كورد گرت وەهەروەها دەسەڵاتدارانی تورك و ئینگلیز ڕێگایان بەم كوردانە نەدا بەشداربن لە كۆنگرەی ئاشتی لە پاریس،بەڵام ئەمجارە شریف پاشا یاداشتێكی بۆ غوص نوبار پاشا نارد،یاداشتێكی هاوبەشیان نووسی بۆئەوەی لەگەڵ ئەرمەنەكان ڕێكەون كەهیچ كێشەیەك نیە لەنێوان كورد و ئەرمەن بەڵام پێشوازیەكی گەرم لەم یاداشتە نەكرا،بەڵام پێشوازیەكی گەرم لەسەركردەی ئەرمەنەكان غوس نوبارپاشا كرا .

لەم كۆنگرەیە بەفەرمی بڕیاردرا سوریا و ئەرمینیا و عێراق و فەڵەستین لە دەوڵەتی عوسمانی بكەنەوە .

لەبەر ئەم هۆیانەی كەباس كران لە ( 27/4/1920 ) شریف پاشا بەیەكجاری بڕیاری دا ئیستقاڵە بدات و كشایەوە لە كۆنگرەی ئاشتی، وەلەئەنجام دا داواكاری ئەرمەنەكان پەسندكرا و داواكاری كوردەكانیش ڕەتكرایەوە،چونكە ئەو یاداشتەی كە شریف پاشا پێشكەش بە كۆنگرەی ئاشتی كرد ویلایەتی موسڵیشی دەگرتەوە، چونكە لەلایەك توركیا بەفەرمی داوای ویلایەتی موسڵی دەكرد وە هەروەها فەرەنساش چاوی بڕیبووە ویلایەتی موسڵ، بریتانیاش پێی باش بوو ویلایەتی موسڵ لەسەر عێراق بمێنێتەوە چونكە مەلیك فەیسەڵ لایەنگری ئینگلیزەكان بوو .

ئەم پەیماننامەیە لە ( 10/اب/1920 ) لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی سەركەوتووی جەنگ و بە نوێنەرایەتی هەندێ دەوڵەتی تر مۆركرا،وە لە كاتی بەستنی ئەم پەیمانە كوردستان بەدوو پارچەیی مابووە وە كوردستانی دەوڵەتی عوسمانی و كوردستانی ئێران .

ئەم پەیمانە لە ( 13 ) بەش و ( 433 ) بەند پێك هاتبوو،لەبەشی ( 3) و بەندی ( 62–63 –64 )ڕاستەوخۆ باسی كورد و ئایندەی كوردەكانی كوردستانی كردبوو،وە بەیەكەم پەیماننامەی نێودەوڵەتی دادەنرێ كەبەم شێوەیە باسی كورد بكات،هەرچەندە لە بەندەكانی تریش بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ باسی كورد دەكات بەڵام بێ ئەوەی ناوی كورد بهێنێ . 

دەقی ئەو بەندانەی پەیمـانی سیـڤەر كەتایبەت بوون بەكورد :

62–دەبێت كۆمسیۆنی ئەستەمبۆل بەفەرمی دەست نیشانی سێ نوێنەر بكات،ئەوانیش نوێنەری بریتانی و فەرەنسی و ئیتالی بن، هەتا شەش مانگ دوای مۆركردنی ئەو پەیماننامەیە ئەو كۆمسیۆنە دەبێت نەخشەیەك بۆ خودمختاری هەرێمی ئەو مەڵبەندانە پێشكەش بكات كە زۆربەی دانیشتووانەكانی كوردن،لە ڕۆژهەڵاتی چەمی فورات و خوارووی ئەرمەنستان سنوریان بۆ دەست نیشان بكرێت .

ئەگەر كۆمسیۆن نەیتووانی بڕیاری یەكلاكەرەوە بدات ئەوا نوێنەرەكان دەتووانن لەگەڵ حكومەتەكانیان تاوتوێی ئەم بابەتە بكەن،وەباسیش لەپاراستنی مافی ئاشوریەكان و كەمەنەتەوەكانی تر كراوە .

63–حكومەتی توركیا مل كەچ دەبێت بۆهەر بڕیارێك كەوا كۆمسیۆن دەری بكات كە لەبەندی ( 62 ) باس كراوە،دەبێت لەماوەی سێ مانگ دا لەدوای دەركردنی بڕیارەكە جێ بەجێیان بكات .

64–تا ساڵێك لە پاش ئیمزاكردنی ئەو پەیماننامە ئەگەر كوردەكانی دانیشتووی چەمی فورات و خوارووی ئەرمەنستان جیانەبنەوە لە توركیا دەبێ ئەنجومەنی كۆمەڵی نەتەوەكان ڕابگەیەنن وە ئەنجومەنیش دانی بەوەدانا كەئەوان دەتوانن سەربەخۆ بژین ئەوا حكومەتی توركیا دەبێ ڕازی بێت و دەست بەرداری ئەو ناوچانە بێت،وە دەبێت توركیا دەست لەمافی ئەو ناوچانە هەڵبگرێت،مافەكانیش بەگوێرەی ڕێكەوتنی هاوپەیمانان و توركیا دەبێت،كوردەكانی ویلایەتی موسڵیش ئەگەر خوازیاری جیابوونەوەن بەویستی خۆیان ئەوا هاوپەیمانان هیچ ڕێگریەك ناكەن بچنە پاڵ حكومەتە كوردیەكەوە .

.......ئەوەی تێبینی دەكرێ لەبەندەكانی ئەو پەیماننامە سەرەتا ئاماژەكردنێكە بەحوكمی زاتی تەنها بۆ كوردەكانی باكوور نەوەك بۆ هەموو كوردەكانی دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتی ئێران،ئەوەش بەئاشكرا شەرعیەت دانە بە دابەشكردنی كوردستان وە لەدوای جەنگیش بەئاشكرا دەركەوت كەوا چۆن مافەڕەواكانی گەلی كورد پێشێل كراوە،وە زیاتر بەشی باشووری كوردستان كەوتۆتە بەر هەڕەشەی داگیركەران،هەر بۆیەش ئەم پەیماننامە بەم شێوەیە بەستراوە چونكە بەرژەوەندیەكانی بریتانیا لە بوونی نەوت لە ویلایەتی موسڵ وای دەخوازی .

 

1-لەبنەمادا بریتانیا مەبەستی مافی كوردەكان نەبوو،بەڵكو بۆئەوە هانی كوردەكانی دەدا تاوەكو بەربەست لەبەردەم بزووتنەوەی نیشتمانی توركی دروست بكات،لەهەمان كاتیشدا كوردەكان بكات بەخاڵی لەیەكترترازانی نێوان حكومەتی ئەنقەرە و سۆڤیەت .

2-بریتانیا ترسی ئەوەی هەبوو بیرە نەوتەكانی ویلایەتی موسڵ لەدەست بدات .

3-دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق لەساڵی1921 بریتانیا بەتەواوەتی پشتی لە بزووتنەوەی كوردی كرد،چونكە بەدانانی ملك فەیسەڵی یەكەم بەپاشای عیراق بەرژەوەندیەكانی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پارێزراو بوو .

4-بەهۆی ئنتدابی بریتانیا لەسەر عیراق بەمافی خۆی دەزانی ئاسایش و ئەمنیەت بۆ مەلیك فەیسەڵ مسۆگەربكات تاوەكو بناغەی حوكمڕانی پتەوبێت .

پێداگری كەمالیەكان لەسەر ڕەتكردنەوی پەیماننامەی سیڤەر هاوپەیمانان ناچاربوون پێداچوونەوە لەپەیماننامەكە بكەن،بۆیە لەناوەڕاستی شوبات تا 14 /ئازاری /1921 لەنێوان حكومەتی ئەنقەرە و هاوپەیمانان [كۆنگرەی لەندەن]بەسترا دوای گفتوگۆیەكی زۆر نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێك،چونكە هاوپەیمانان سووربوون لەسەر پەیڕەوكردنی سیاسەتی داگیركاری خۆیان،بەتایبەتی بریتانیا هەڵوێستی زۆر توندی هەبوو،بەڵام وولاتانی تری هاوپەیمانان تا ڕادەیەك لەبۆچوونەكانیان نەرمتر بوون .

هەرچەندە كۆنگرەی لەندەن ئەنجامی نەبوو بەڵام سەركەوتنێكی دیبلۆماسی بوو بۆ حكومەتی ئەنقەرە لەبەر ئەوەی دانیشتن لەگەڵیان بەمانی دان پێدانانی هاوپەیمانان دەهات بە حكومەتی نوێی ئەنقەرە .