گرنگترین بڕیارەكانی كۆنگرەی ئەرزەڕۆم :

1-نیشتمانی توركیا یەكەو ناكرێت دابەش بكرێت .

2-ئەگەر حكومەتی ئەستەمبۆل بێ توانابوو بەرامبەرپاراستنی ئاسایشی وڵات ئەوا حكومەتێكی كاتی لە ئەنادۆڵ دادەمەزرێت.

3-بۆجێ بەجێ كردنی بڕیارەكانی كۆنگرە دەستەیەك دامەزرا و مستەفا كمال كرا بەسەرۆكی دەستەكە .

دووەم/كۆنگرەی سیواس: ئەم كۆنگرەیە لە(14/ئەیلولی/1919)بەسترا،بەهۆی فشاری حكومەتی ئەستەمبۆل بەشداربووانی ئەم كۆنگرەیە ژمارەیان كەم بووەوە تەنها (38 ) كەس بەشداربوون، لەكۆنگرەی سیواس بیرۆكەی ئینتدابی ئەمریكا بۆ سەر توركیا هاتە ئاراوە لەگەڵ ئەوەی زۆرینەی ئەندامان ئەم بیرۆكەیان بەباش دەزانی بەڵام دوای گفتوگۆیەكی زۆر ڕەتكرایەوە .

گرنگترین بڕیارەكانی كۆنگرەی سیواس :

1-ئەو زەویانەی كەپاش ئاگربەستی مۆدرۆس داگیر كرابوون وەربگیرێتەوە .

2-مسۆگەركردنی سەلامەتی خاكی توركیا لە هەرپارچەبوون و داگیركاریەك .

دوای ئەوەی كۆنگرەی سیواس و بزووتنەوەی نیشتمانی پێیان نایە قۆناغێكی نوێ چەندان داواكاریان پێشكەش بەحكومەتی ئەستەمبۆل كرد :[ داوایان كرد حكومەتی دامات فرید پاشا دەست لەكار بكێشێتەوە و لەشوێنی ئەو حكومەتێكی نیشتمانی دابمەزرێت ].

لەم قۆناغەدا مستەفا كمال وەك نوێنەری گشتی خەلكی ئەنادۆڵ ڕووبەڕووی حكومەتی ئەستەمبۆل بووەوە،حكومەتی ئەستەمبۆل لەژێر فشاری داواكاریەكان كەوتە دۆخێكی دژوارەوە((دامات فرید پاشا))دەستی لەكار كێشایەوە لەشوێنی ئەو ((علی ڕەزا پاشا))كە بەلایەنگری ئەنادۆڵیەكان و نیشتمان پەروەرەكان دەبینرا كابینەی نوێی حكومەتی ڕاگەیاند.

دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی عوسمانی هەوڵیان دا لەڕێگەی علی ڕەزا پاشا بزووتنەوەی نیشتمانی لەناو بەرن،بۆئەم مەبەستەش علی ڕەزا پاشا لە بزووتنەوەی نیشتمانی نزیك بووەوە لە(تشرینی 1 /1919) لەئاماسیا دانوستاندن لەنێوان هەردوولا ڕوویدا و هەردوولا ڕێكەوتن بۆچارەسەركردنی كێشەكان بگەڕێنەوە بۆ ئەنجومەنی نوێنەران،بۆئەم مەبەستەش هەڵبژاردن ئەنجام درا و لایەنگرانی مستەفا كمال سەركەوتنیان بەدەست هێنا لەكۆی (175)ئەندام (116) ئەندام لایەنگری كەمالیەكانی بەدەست هێنا..........

دانیشتووانی دەوڵەتی عوسمانی لەگەڵ ئەو هەموو نەخۆشیانەی هاتە ڕێگایان دەستەوەستان نەوەستان بەپێچەوانەوە دژی داگیركاری هاوپەیمانان وەستان،سەرەتا ئەم دژایەتی كردنە بەشێوازێكی بێ بەرنامەو ناڕێك بوو گروپەچەكدارەكان هەڵیان دەكوتایە سەربنكەو بارەگاكانی هێزی هاوپەیمانان وە تێكیان دەدان، ڕێژەی هەرەزۆری ئەم گروپانە جووتیارەكان بوون (چونكە ئەوكات زۆرینەی دانیشتووانی خاكی دەوڵەتی عوسمانی بەكشتوكاڵەوە خەریك بوون )، ئەمانە لەگەڵ ئەوەی ڕووبەڕووی مەترسی زۆر دەبوون كەچی ئامادەبوون قورسایی بزووتنەوەی ڕزگاری بخەن سەرشانی خۆیان، بەڵام سەركردایەتی ئەم بزووتنەوەیە لە دەست چینی ڕۆشنبیر و بورجوازیەنیشتمان پەروەرەكان دا بوو.

بەگەیشتنی (مستەفا كەمال پاشا) ئەتاتۆرك بزووتنەوەی نیشتمانی لەتوركیا شێوازێكی تری وەرگرت، دواتریش بەبزووتنەوەی كەمالی ناسرا .

[مستەفا كەمال لەساڵی(1880) لەشاری سالۆنیك لەدایك بووە،باوكی ناوی علی ڕەزایە فەرمانبەری گومرگ بووە،هەندێك كاتیش بازرگانی كردووە، دایكی ناوی زوبەیدەیە لەخێزانێكی لادێی بووە، مستەفا كمال قوتابخانەی سەربازی تەواوكردووە چەندان پڵەی سەربازی بڕیوە،لەشەڕی بەڵقان و جەنگی جیهانی یەكەم بەشداری كردووە، لەشەڕی دەردەنیڵ بەشداری كردووە ].

كاتێك خۆپیشاندان و ناڕەزایی میللەت پەرەی سەند بەفەرمانی (سوڵتان محمدی 6 ) مستەفا كمال وەك پشكێنەری لەشكری 3 ێی عوسمانی بەگشت دەسەڵاتەكانیەوە ناردرایە ئەنادۆڵ بۆسەركووت كردنەوەی بزووتنەوەی نیشتمانی،لە(19/نیسانی/1919) ئەم لەشكرە لەئەرزەڕۆم و سیواس جێگیركرا، كاتێك مستەفا كمال گەیشتە ئەم ناوچەیە بەپێچەوانەی فەرمانی سوڵتان خەلكی لەدەوری خۆی كۆكردەوە و دەستی كرد بەكاری نهێنی،لەهەمان كاتیشدا ڕاپۆرتی بۆسوڵتان نارد پێی ڕاگەیاند خەلكی ناوچەكە ئەوەندە بەتوانان دەكرێت دژایەتی هاوپەیمانانیان پێ بكرێت،بەڵام سوڵتان ئەمەی پشت گوێ خست وەداوای لێكرد بەزووترین كات بگەڕێتەوە چونكە هاوپەیمانان بەوەیان زانیبوو كەكاری نهێنی ئەنجام دەدات .

بەڵام لەم كاتەدا مستەفا كمال ڕەتی كردەوە بگەڕێتەوە و دەست لەكاركێشانەوەی خۆی بۆ سوڵتان ڕەوانەكرد، بڕیاری دا دەنگەناڕازیەكان یەك بخات بۆئەم مەبەستەش ڕاوێژی لەگەڵ ژمارەیەك ئەفسەر و سەربازكرد.

گەیشتنی مستەفا كمال بۆ ئەنادۆڵ هاوكات بوو لەگەڵ خۆپیشاندانی مامۆستاو قوتابیان لە ئەستەمبۆل دژی داگیركردنی ئەزمیر لەلایەن یۆنانیەكانەوە .

لەپێناو یەكخستنی شێوازی بەرگریكردن و دژایەتی هێزەكانی بێگانە چەندان گۆنگرە لەنێوان گشت چین و توێژەكانی ئۆپۆسیزیۆن لەتوركیا ئەنجام درا ئامانجی یەكەمی ئەم كۆنگرانە بەرەنگاربوونەوی داگیركەرو دامەزراندنی حكومەتێكی نوێ بوو .

لەدیارترین ئەم كۆنگرانە[كۆنگرەی ئەرزەرَم و كۆنگرەی سیواس ]بوون :

یەكەم /كۆنگرەی ئەرزەرَم : ئەم كۆنگرەیە لە(23/تەمموز – تا 5/ئابی/1919 )بەسترا، (54)نوێنەر لەگشت چین و توێژەكان بەشداربوون،مستەفا كمال كەپێشتر پڵەی سەربازی لەسوپا هەبوو وەكو كەسێكی سڤیڵ لەم كۆنگرەیەدا بەشدار بوو .

كاتێك كە جەنگی جیهانی یەكەم دەستی پێكرد لەساڵی ( 1914 - 1918 ) خایاند و نزیكەی ( 75 ) ملیۆن كەس بەشداری ئەم جەنگەیان كرد لەهەردوو بەرەدا، وەهەروەها ژمارەی قوربانیان لەهەردوولا نزیكەی ( 10 ) ملیۆن كەس بوو .

جەنگی جیهانی یەكەم بەردەوام دەبێت تاوەكو ( 30 / تشرینی1 / 1918 )، لێرەدا دەوڵەتی عوسمانی لەشەڕەكە دۆڕا و داوای خۆبەدەستەوەدانی كرد و داوای كرد كەجەنگ بووەستێت لەساڵی (1918) بەڵام بریتانیەكان بەردەوام بوون لەجەنگ مەبەستیشیان ئەوەبوو بگەنە ویلایەتی موسڵ، دوای ڕۆژێك ڕاگەیاندنی ئاگربەست بریتانیەكان هێرشیان كردە سەر موسڵ.

راگەیاندنی ئاگربەستی مـۆدرۆس لە ( 1918 )

1-بەپێ ی ئاگربەستەكە ئەو شوێنەی كەوا شەڕكەران پێگەیشتن دەبێت هەردوولا بووەستن پێشڕەوی نەكەن .

2-بەپێ ی ئاگربەستەكە هەرشوێنێك ستراتیجی بێت یاخود گرنگ بێت هاوپەیمانان بۆیان هەیە هێزی بۆ ڕەوانەبكەن 

3-هەر هێز و لایەنێك ببێتە مەترسی بۆسەر هاوپەیمانان ئەوا بۆیان هەیە هێز بەكاربهێنن .

4-بەپەڵەهێزی عوسمانیەكان بكشێنەوە لەوشوێنانەی كەوا داگیریان كردوون بەتایبەتی لەناوچەكانی ئیران وقوقاس

5-بەپێ ی ئاگربەستی مۆدرۆس دەبێت هەموو هێزەكانی عوسمانی لە دۆڵی ڕافیدێن خۆیان بدەن بەدەست سوپای بریتانیا .

6-چۆڵ كردنی ویلایەتی موسڵ لەلایەن عوسمانیەكانەوە،بەڵام والی عوسمانی ڕازی نەبوو لەبەر ئەوەی دەیانگوت ویلایەتی موسڵ عێراق نیە واتا بەشێكە لەتوركیا .

ســێربرسی كۆكس حاكمی سیاسی بریتانی لەعێراق لەساڵی ( 1918 ) لەكۆنگرەیەكی ڕۆژنامەنووسی لە مارسیلیا لە فەرەنسا گوتی( ئێمە حوكمی زاتی بەكورد دەدەین )،مەبەستیان ئەوە بوو كەوا كوردەكان بەكاربهێنن دژی عوسمانیەكان لەشەڕدا بەتایبەتیش شێخ محمود،بۆئەوەی ئەوناوچانە بخەنەوە ژێردەسەڵاتی خۆیان كەوا لەژێر دەسەڵاتی عوسمانی دا مابوون لەدوای جەنگی یەكەمی جیهان، ئەوەبوو هەموو ناوچەكانی كەركوكیان لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیەكان دەرهێنا،بریتانیا مەبەستی بوو ویلایەتی موسڵ لەسەر عێراق بمێنێتەوە .((ناوی مۆدرۆس لەناوی دوورگەی مۆدرۆس هاتووە كە دوورگەیەكی یۆنانی یە دەكەوێتە نزیك دەریاچەی ئیجە )) .

دوای ئەوەی لەساڵی 1918 حاكمی سیاسی بریتانیا لەعێراق (ئارنۆلد ویلسۆن ) گەیشتەشاری سلێمانی بۆ وتوێژ لەگەڵ كوردەكان ئەوەی ڕاگەیاند كەكوردەكان لەگەڵ هاوپەیمانان بەشداری جەنگی دژبەدەوڵەتی عوسمانیان كردووە،وەهەردوولا ئامانجی هاوبەشیان هەبووە لەڕووخاندنی دەوڵەتی عوسمانی،بەڵام شێخ محمودئەوەی پێ ڕاگەیاندن كەئامانجی كوردەكان بریتی یەلەدامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی وبەڵگەنامەیەكی پێشكەش بەبریتانیاكرد بەواژۆی (40) سەرۆك عەشیرەتی كورد:(كەداوادەكەین لەزڵهێزەكان بەتایبەتیش بەریتانیا كەچۆن هەوڵتان دا بۆ ڕزگاركردنی گەلانی ژێردەسەڵاتی توركەعوسمانیەكان بەوشێوەیەش یارمەتی كوردبدەن خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆبێت) وەهەروەها شێخ ئەوەشی پێ ڕاگەیاندن كەداوای هەموو ویلایەتی موسڵ دەكەن وسووریشن لەسەر دەوڵەتی كوردی .

بەڵام بەریتانیەكان لەجیاتی جێ بەجێ كردنی داواكاریەكانی كورد هەوڵیان دا چەندین سیستەمی بەڕێوەبردن لەناوچەكوردیەكان دابنێن،بریتانیەكان ڕووبەڕووی ڕەخنەوبێزاری خەلك بوونەوە بەتایبەتیش لەشاری سلێمانی،بێزاری وتوڕەبوونی خەلك هەموو چینەكانی كۆمەڵگای گرتەوە لەڕۆشنبیران وجووتیاران تاوای لێهات شارەكانی تریش بێزاریان لەدەسەڵاتی ئینگلیز دەربڕی وتوڕەیی خەلكیش شۆڕشی بەدواداهات لەساڵی 1919، بزووتنەوەی چەكداری لەناوچەكانی زاخۆ دەستی پێكرد ولەناوچەكانی بارزانیش بەسەركردایەتی شێخ احمدبارزانی شۆڕش وڕاپەڕین دەستی پێكرد،وەلەناوچەكانی سلێمانیش بەسەركردایەتی شێخ محمود هێرش كرایەسەربارەگاكانی ئینگلیزەكان وئەفسەری ئینگلیز (گرینهاوز ) وستافەكەی دەستگیركرد وسەربەخۆیی كوردستانی باشووری ڕاگەیاند وئالای بەریتانیای داگرت وئالای تازەی هەڵدا لەسەر بارەگاكە،زۆربەی خەلكی كوردستان هاتنەپاڵ شۆڕشەكەی شێخ محمود بەتایبەتیش لەناوچەكانی چەمچەماڵ وسلێمانی،لە(18/حوزەیرانی/1919) شەڕێك لەناوچەی دەربەندی بازیان لەنێوان هێزەكانی شێخ وئینگلیزەكان ڕووی دا بەڵام بەهۆی :

1-ناهاوتایی لەڕووی هێز لەنێوان هێزەكانی شێخ محمود وئینگلیز .

2-كەمی چەك وتەقەمەنی .

3-خیانەتی هەندێك لەكوردەكان،لەوانەش مشیرحەمەسلێمان بەگ كەیارمەتی زۆری پێشكەش بەئینگلیزەكان كرد .

لەوشەڕەدا شێخ برینداردەبێت وسوپای بەریتانیا بەسەركردایەتی( دۆنهین ) شۆڕشی كوردەكان كۆتایی پێ دەهێنن وشاری سلێمانی بەتەواوی داگیردەكەن، بەوجۆرە هەولی یەكەمی شێخ محمود بێ سوود كۆتایی هات و لە ژێر چاودێری ئینگلیزەكان ڕەوانەی بەغداكرا .

دوای ئەوەی لەساڵی 1920كۆنگرەی سانڕیمۆ بەسترا لەنێوان وڵاتە سەركەوتووەكانی جەنگ بۆ دابەش كردنی دەوڵەتی عوسمانی بڕیاردرا كەعێراق و سوریا و فەڵەستین لە ژێر ئینتیداب و سەرپەرشتی بەریتانیا وفەڕەنسا بێت، ئیتر لەمە بەدواوە شۆڕش وڕاپەڕین لەعێراق وكوردستان ڕوویدا لەناوچەكانی تەلەعفەرەوە دەستی پێكرد كەزۆربەی كوردستانیشی گرتەو بەتایبەتی كەركووك وسلێمانی، وە لەساڵانی 1921 توركەكان ئەوهەوڵەیان قۆستەوە ئۆزدەمیر پاشا بەهێزێكی سەربازییەوە گەیشتە شاری موسڵ هەوڵیدا سوود لەم بارودۆخە وەربگرێت بە تایبەتیش توڕەیی كوردەكان بۆیە چەندین پڕو پاگەندەیان بڵاوكردەوە لەوانەش كەگوایە ویلایەتی موسلأ دەخرێتە سەرتوركیا ئیتر هێزەكانی توركیا لەپێشڕەوی دا بوون تاگەیشتنە شاری ڕواندز بەردەوام هەوڵیان دەدا لایەنگیری كوردەكان بەدەست بهێنن، لێرەدا ئینگلیزەكان دەكەونە كێشەی زۆرەوە لەلایەك كوردەكان و عەرەبەكانی عێراق لەلایەكی ترەوە هاتنی توركەكان بۆ ویلایەتی موسلأ بۆیە ناچار بوون بكشێنەوە بۆ ناوچەكانی هەولێرو كەركووك .

هەتا كریس كۆچێرا باس لە یەكێك لە ڕاپۆرتەكانی لەندەن دەكات سەبارەت بە بارو دۆخی سیاسی بۆ فەرماندەی هێزی ئاسمانی لەعێراق دەلێت : كوردەكان هەر ئەوە نیە لەگەلأ عەرەبەكان شۆڕشیان كردوە بەڵكو دەستیان هەیە لە یارمەتی دانی تورك و هێنانیان بۆ ناو عێراق .

زۆربەی كوردەكانی سنوری دەوڵەتی عوسمانی دڵسۆز و هاوخەمی عوسمانی بوون،جگە لە بوونی هاوبەشی ئاین و كاریگەری لەسەر كوردەكان لەهەمان كات دا هەندێك لە كوردەكانیش پۆست و پلەیان هەبووە لەدەوڵەتی عوسمانی بۆ نموونە :

شەریف پاشا خەلكی شاری سلێمانی بوو باڵوێزی دەوڵەتی عوسمانی بوو لە سوید، وەهەروەها ابراهیم حیدری شێخ الاسلام بوو لە دەوڵەتی عوسمانی خەلكی شاری هەولێر بوو، لەگەڵ ئەوەش دا چەندین شۆڕش و ڕاپەڕین ڕوویان داوە دژی دەوڵەتی عوسمانی لەوانە شۆڕشی شاری بەدڵیس، وەهەروەها شۆڕشی هۆزی هەمەوەند و شۆڕشی شێخ عبدالسلام بارزانی لەساڵی (1914 ) . 

لەوكاتەی جەنگی یەكەمی جیهان سەری هەڵ دا كوردەكان یەك دەنگ و یەك هەڵوێست نەبوون بۆ نموونە : 1-بەشێك بێ لایەن بوون و داوایان دەكرد كورد هەڵوێستی بێ لایەنی هەبێت، 2-هەندێك لەگەڵ ڕوس و هاوپەیمانەكان بوونلەوانەش عبدالرزاق بدرخان و سمكۆی شكاك و لایەنگرانی،3-هەندێكی تر لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی بوون بۆنموونە وەكو ابراهیم حیدری و شێخ محمود، وە دوای ئەوەی ابراهیم حیدری فتوای دا جیهاد بكەن دژی ڕوس و بریتانیا لەوانە شێخ كەوتە ژێر كاریگەری ئاینەوە بەخۆی و هەزاران سوارەی كورد بەشداری شەڕێكی كرد دژی بریتانیا لەساڵی ( 1915 ) بەناوی شەڕی شوعەیبە لەباشووری عێراق لەو شەڕەدا شێخ بریندار دەبێت و دەگەڕێتەوە بۆ شاری سلێمانی، وە لەساڵی ( 1916 ) بارودۆخەكە گۆڕا تایبەت بەكوردەوە ئەو هەڵوێستەی جارانیان نەما بۆ پشتگیری كردن لە دەوڵەتی عوسمانی . 

لازاریـفدەلێ : [ ئەگەربهاتایە سوپای عوسمانی و والی لە ئەستەمبۆل بهاتبانە بۆ شاری موسڵ دەبوو سێ ئەوەندە پاسەوان زیاد بكەن لەترسی بەرەنگاربوونەوە و دژایەتی كوردەكان ] . 

مینۆڕسـكیدەلێ : [لەساڵانی كۆتایی ساڵی ( 7 ) كەس لە كورد ناوی تۆمارنەدەكرد بۆ بەشداریكردن لە شەڕ دژی هاوپەیمانان بەتایبەتیش دوای ئەوەی لەساڵی ( 1916 )شۆڕش و ڕاپەڕین بەرپا بوو دژی دەوڵەتی عوسمانی لەناوچەكانی حیجاز و مەككە و مەدینە بەسەركردایەتی ( شـەریف حسـین )، لەوكاتەش دا شەریفی مەككە لەچەند نامەیەك بۆ مەكماهۆن دووپاتی كردەوە كەئەوان پاڵپشت و یارمەتی دەری بریتانیا و هاوپەیمانان دەبن دژی عوسمانیەكان ] . 

لەوكاتەوەش كوردەكان بەتایبەتی شێـخ محمود هەڵوێستی گۆڕا چونكە لەساڵی ( 1908 ) باوكی شێخ سەعیدی حفید بەدەستی ئیتحاد و تەرەقیەكان كوژرا، بۆیە نوێنەری خۆی ناردە لای بریتانیەكان و پاڵپشتی خۆی و كۆمەڵێك سەرۆك هۆزی بۆ ڕاگەیاندن بەمەرجێك مافی كورد پارێزراوبێت . 

وە لەساڵی ( 1917 ) بریتانیا شاری بەغدای گرت و شارەكانی تری وەكو هەولێر و سلێمانی و دهۆكیش بەبێ شەڕ كەوتەدەستی و سوپای خۆی جێگیركرد لە دەوروبەری شاری موسڵ لەوكاتەش شێخ محمود هەندێك لەپاشماوەی سەربازی دەوڵەتی عوسمانی مابوونەوە ڕادەستی بریتانیەكانی كرد وەتا ساڵی ( 1918 ) شەڕ بەردەوام بوو تا ئاگربەستی مۆدرۆس ڕاگەیەندرا .