هەرێمی كوردستان لەئێستادا یەكێكە لەشوێنەگرنگەكانی یەدەگی نەوتی جیهان،كەخاوەنی ( 57 ) بلۆكی نەوتیەبەپێی ڕاپۆرتی وەزارەتی سامانەسروشتی یەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان كەبەشێوەیەكی گشتی دابەش دەبێت بەسەرهەرسێ پارێزگای هەرێمی كوردستان (هەولێر-دهۆك-سلێمانی ) لەگەڵ بەشێك لەناوچەكوردستانیەكانی دەرەوەی هەرێم .

1-بلۆكی قەرەداغ :

ناوچەی قەرەداغ و خۆرهەلاتی چیای سەگرمە و خۆرئاوای ڕوباری سیروان دەگرێتەوە تا دەگاتە دەربەندیخان،ڕووبەری ئەم بلۆكە (846)كیلۆمەتر دووجایە، بڕی (4.896) ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگی تێدایە .نەوتەكەی تێست كراوەوجۆرێكی باشە.

2- بلۆكی بازیان : 

چیای سەگرمە وخۆرئاوای حەوزی بازیان و شارۆچكەی تەكێ و بەشێك لە ناحیەی ئاغجەلەری قەزای چەمچەماڵ دەگرێتەوە، ڕووبەری (473) كیلۆمەتر دووجایە، كۆمپانیای (كەی ئێن ئۆسی)كۆری بیری لێداوە، و بری نەوتی یەدەگی (1،176) ملیار بەرمیلە بەپێی ڕاپۆرتی سكۆتیا كاپیتال.

3- بلۆكی بەرانان :

باشوری خۆرهەلاتی شاری سلێمانی وچیای بەرانان دەگرێتەوە تادەگاتە دەریاچەی دەربەندیخان، ڕووبەرەكەی (722) كیلۆمەتر دووجایە، لە مانگی (5)ی (2012) دەست بە لێدانی بیركراوە .

بەپێی ڕوپێوی جیۆفیزیكی و سیزمیكی ئەگەری برێكی زۆر نەوت هەیە .

4- بلۆكی میران :

لە تاسلوجەوە دەست پێدەكات لە ڕۆژئاوا ڕوباری دوكان – سلێمانی وبەشێك لە ناحیەی ئاغجەلەر و شارۆچكەی بازیان و سەیرانگای چەمی ڕەزان دەگرێتەوە، و ڕووبەرەكەی (1015) كیلۆمەتر دوو جایە، و دووكێلگەی گەورەی تێدایە، میرانی رۆژهەلات بڕی (1،637) ملیار بەرمیل نەوتی تێدا دۆزراوەتەوە و ئەمسال یەك بیری تێدا لێدەدرێت، و میرانی ڕۆژئاوا بری (4،808) ملیار بەرمیل نەوتی تێدایە، بەپێی ڕاپۆرتی سكۆتیا كاپیتال.

تا ئێستا (3) بیری تێدا لێدراوە و پلانی چوارەم دانراوە و بیرێكیان نزیك شارۆچكەی (بەردە قارەمان)ـە، یەدەگی نەوتی هەردووكێلگەكە زیاترە لەیەدەگی نەوتی ولاتی عومان، یەدەگی پالاوتنی (20،000) بەرمیل لە ڕۆژێكدا، مەزەندەی بڕێكی زۆر لە گازی سروشتیش دەكرێت . 

5- بلۆكی عەربەت:

شاری سلێمانی و شاخی گۆیژە و ئەزمر و ناحیەی عەربەت تا هەلەبجەی تازە دەگرێتەوە، ڕووبەرەكەی (974)كیلۆمەتر دووجایە، بەپێی ڕاپۆرتی كۆمپانیای (شاماران پیترۆلیۆم) بڕی (1.177) ملیار بەرمیل نەوتی تێدایە .

6- بلۆكی خەلەكان:

شارۆچكەی خەلەكان و چیای هەیبەت سولتان و بەشێك لە دەشتی كۆیە تا سەر زێی بچوك دەگرێتەوە، و ڕووبەری (624)كیلۆمەتر دووجایە، و بە گوێرەی ڕاپۆرتی (ڕانج ئۆیل گاز) بڕی (2.450) ملیار بەرمیل نەوتی تێدایە، و (سكۆتیا كاپیتال) و كۆمپانیای (نیو ئەسج ئەلزارۆنیش) ئەو بڕە پشت ڕاست دەكەنەوە، و تێست كراوە، وە ئێستا پلان دانراوە لە نزیك شارۆچكەی خەلەكان بیر لێبدرێت . 

7- بلۆكی رۆژهەلاتی عەربەت:

ناوچەی سیوەیل و بەرزنجە و بەشێك لە ناوچەی شارەزور و تا ناحیەی نالپارێز لە قەزای پێنجوین دەگرێتەوە ڕووبەرەكەی نزیكەی (700)كیلۆمەتر دووجایە . هێشتا پرۆسەی گەران بە دوای نەوت دەستی پێنەكردووە .

8-بلۆكی پیرەمەگروون:

ڕۆژهەلاتی ڕێگای دووكان سلێمانی و بناری چیای پیرەمەگروون تا دەگاتە شارۆچكەی دووكان دەگرێتەوە، ڕووبەرەكەی پترە لە (730) كیلۆمەتر دووجایە . لە قۆناغی پشكنین وگەڕان دایە .

9- بلۆكی قەلادزێ:

سەرجەم قەزای قەلادزێ و بەری مەرگە و دەریاچەی دووكان و ڕانیە دەگرێتەوە، و نزیكەی (2000) كیلۆمەتر دووجایە .

10- بلۆكی بێتواتە :

لە شارۆچكەی حاجیاوە دەست پێدەكات و تا دەگاتە شارۆچكەی بێتواتە و بالیسان و ناوچەی خۆشناوەتی، و ڕوبەرەكەی (650) كیلۆمەترە .

11- بلۆكی شەكرۆك :

لە ناحیەی خڕانی دووكانەوە دەست پێدەكات تا نزیك شەقلاوە، ڕووبەرەكەی (418) كیلۆ مەتر دووجایە.

12- بلۆكی هەلەبجە :

دەكەوێتە سنوری قەزای هەلەبجەی شەهیدەوە، و ڕوبەرەكەی نزیكەی (1000) كیلۆمەتر دووجایە، و ناحیەكانی خورمالأ و سیروان و بیارە و گلێجان و سەنتەری قەزای هەلەبجە و بەشێكی سەید سادق دەگرێتەوە.مەزندەی بڕی (650) ملیۆن بەرمیل نەوتی لێ دەكرێت .

 

 

د.چواس حەسەن

ئەمە نەخشەی دابەشبوونی دانیشتوانی شیعە و سوننەیە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا،

سەوزی تۆخ شیعەن و سەوزی کاڵ سوننەن.

ئەوەی تێبینی دەکرێت کە لەگەڵ گۆڕانی بونیادی دەوڵەت لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا لە بونیادی نەتەوەیی عەلمانیەوە بۆ بونیادی ئایینی تایفی، ئەوا کوردستان دەکەوێتە هێڵی پێکدادانی نێوان هەردوو جیهانی شیعە و سوننە، ئەمەش لەیەک کاتدا دەبێتە دەرفەت و هەرەشەش بۆ کورد :

دەرفەت، ئەگەر کورد هۆشیاربێت و یەکگرتوو بێت و دابەش نەبێت بەسەر ئەو دوو بەرەیەدا و خۆی نەکاتە داردەستی هیچ لایەکیان، ئەوا دەتوانێت دانپێدانان و ئیمتیازات لەهەردووکیان بپچڕێت بە دەوڵەتی سەربەخۆشەوە، هەڕەشە، ئەگەر کورد دابەش بێت بەسەر ئەو دووبەرەیەدا و ببێتە داردەستیان، ئەوا بەگژ یەکتریدا دەکەن و شەڕی ڕاستەوخۆی خۆیان بەوەکالەت بە هێزی کورد و بەخوێنی کورد و لەسەر خاکی کوردستان و بەپارە و ماڵی کورد دەکەن، لەکۆتاییشدا خۆیان ڕێککەوتننامەیەک ئیمزا دەکەن و کوردستانیش دابەش دەکەنەوە و بەماڵوێرانی بەجێی دەهێڵن.

کورد دەبێت بەهاووڵاتیان و سیاسیەکانیان لەو نەخشەیە ڕابمێنن و بتوانن بیرێک لە هاوکێشەکان و جوگرافیا و مێژوو داهاتوو بکەنەوە.

مێژوو رەحم بەکەس ناکات، بەڵام چی لە ڕەحمی مێژوو بکەین کاتێک خۆمانمان وێران کرد.

1-گۆڕانكاری دروست دەبێت لە ژیانی شارستانی بەشێوەیەكی گشتی لە ژیانی كشتكارییەوە دەگوازرێنەوە بۆ ژیان و پیشەیەكی.

2-هەوڵدانی تاكەكان بۆبەدەستهێنانی شارەزایی وپسپۆڕی لەبوارەكانی نەوت بۆجێكردنەوەو دەرفەتی زیاتری كاركردن لە كۆمپانیاو پیشەسازییەكانی بواری نەوت, لەوانە كردنەوەی بەشی ئەندازیاری نەوت لە زانكۆ و پەیمانگاكان.

3-لە رووی پیشیەوە هەر لە لەگەڵ دۆزینەوی نەوت گۆرانكاری پیشەیی بەرچاو روویداوە لەو ناوچانەی نەوتی لێ‌ دۆزراوەتەوە بۆنموونە وڵاتانی كەنداوی عەرەبی لە پیشەی شوانكاریی گۆرا بۆ بازرگانی كردنی جیهانی.

4-ناوچەكانی دۆزینەوەو دەرهێنانی نەوت كە بەردەوام پڕۆسەی دەرهێنان و ناردنی نەوتی تێدا ئەنجام دەدرێت بەشێوەیەكی دینامیكی دەبنە ناوچەی ئاوەدانی و بەرەو پێشەوە دەچێت, لەوانە دابینكردنی هۆیەكانی ژیان و بژێوی لە ڕاكێشانی ڕێگاكانی گواستنەوەو ڕەخساندنی خزمەتگوزاری زیاتر بۆ ناوچەكە. 

❶ لایەنە باشەكانـــــی :

1- دۆزینەوەی نەوت لەناوچە جیا جیاكانیی بۆتە هۆی زیادبوونی خزمەتگوزاری:هەروەهاكاریگەری گەورەی كردۆتە سەربووژانەوەی بواری كۆمەڵایەتی و گۆڕانی ژیان و گوزەرانی تاكەكانی نێو كۆمەڵگە بەشێوەیەك ئەو ناوچانەی كە نەوتی تێدا دۆزراوەتەوەكۆمپانیاكانی وەبەرهێن كاری تێدا دەكەن بەمەش دەرفەت بۆ ژمارەیەكی زۆری دانیشتوان ڕەخساوە تاوەكو وەك كرێكار كاری تێدا بكەن.

2- باشبوونی داهاتی تاكەكەس و باشتر بوونی بژێوی ژیانی:بەتایبەت كاتێ‌ كە حكومەت مەرجی پێش وەخت بخاتە سەر ئەو كۆمپانیایانەی كە لە هەرێمی كوردستان كاری وەبەرهێن دەكەن .

لەوانە ناچاركردنیان بە بەكارهێنان و بەگەڕخستنی كرێكارانی ناوخۆ،تاوەكو سوود لەهێزی ناوخۆ وەربگیردرێت و دانیشتوانیش لە دیاردەی بێكاری ڕزگار بكرێن. كۆمپانیای نەوتی باكوور لەكەركوك كە ڕووبەری (35000)كم سنووری كاركردنیەتی نزیكەی(13000)كرێكار لەخۆوە دەگرێت, ئەمەش كاریگەرییەكی گەورەی جێهێشتووە لەسەر لایەنی كۆمەڵایەتی و بژێوی خێزانی ئەو كرێكارانەو بۆتە هۆی بەرزكردنەوەی ئاستی گوزەرانی تاكەكان.

❷ لایەنە خراپەكانـــــی :

1- گۆرینی رێژەی نەتەوەكان لە ناوچەكە بەقازانجی نەتەوەی عەرەب، كە رێژەیان لە چاوكوردو توركمان زۆر زیادی كرد.

2-هە ڵگیرسانی چەند شۆرش یەك بەدوای یەك دژی حكومەتی عێراق كە ئەمەش بووە هۆكاری كوژرانی خەڵكێكی زۆر كە ئەمەش بووە هۆی جیاوازی پێكهاتەی رەگەزیو پێكهاتەی تەمەن لە تەمەنە جیاوازەكان. 

3- دواكەوتنی ئەوناوچانە لە رووی رۆشنبیری و خوێندن كۆمەڵایەتی بەهۆی قەدەغەكردنی زمانی دایك و ئەنجامدانی چاڵاكی تایبەت بە نەتەوەیەكان. 

4-تێكچوونی باری دەروونی زۆرێك لە خێرانانە بە هۆی ئە و كۆمەلكوژی و كوشتن و شوێن بزركردن و ئەنفال كردنی زۆرێك لە ئە ندامانی خێزانەكان. 

5- دەركردنی دانیشتوانی ناوچەكە و قەدەغەكردنی هاتوچۆكردنی خزموكەسانی یەكتری ئەم ناوچە. وە پەرت وبڵاوبونەوەی ئە ندامانی بە ناوچەكانی تر دوركەوتنەوەیان لە یەكتری .

 

سەبارەت بە دۆزینەوەی نەوت لە كوردستان وەبەرهەمهێنانی بۆ یەكەم جار دەگەرێتەوە بۆ كۆمپانیای هیندی رۆژهەڵات بۆ كەشتیوانی هاتە ناو عیراقەوە ئیمتازی هاتوچۆی پاپۆرەكانی لە هەردوو زێ‌ ی دیجلە و فورات وەرگرتبوو توانی لە رێگەی چەند ئاژانسێكەوە بۆ خۆی دروستی كردبوو پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی خۆش بكات رێگەی گەڕان بە دوای نەوت وەربگرێت ئەوە بوو لە سەرەتای سەدەی بیست لە سالی (1902) یەكەم بیری نەوت لە خانەقین كە بیری (چیای سرخ)ە لە نزیك سنوری ئێران ئەویش لەلایە ن كۆمپانیای بەریتانی – ئێران كە (كۆلۆنێل ولیەم دارس) سەرپەرشتی دەكرد .
بیری ژمارە یەك كەركووك/1927/6/25
وە دوای پشكنین و گەڕان بەردەوام بوو بە تایبەتی لە شاری كەركوك لە ناوچەكانی (پەلكانە ، ئینجانە ) ئەوە بوو لە 1927/6/25 لە باباگورگور دەست كرا بە هەڵكەندنی بیر پاشان گەڕان و پشكنین بەردەوام بوو تاسالی 1930،هەروەها لە ناوچەی گەیارەی سەر بە شاری موسل چە ندین بیر لە(بەتمە وعین زالە) هەڵكەندراو دەركەوت برێكی باشی نەوتی تێدایە.

هەڵكەندنی یەكەم بیری نەوت لەلایەن ئینكلیزیەكان/كەركووك1927