ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

  

ڕێگای کوردستان-ڕێبین

 ئامارە فەرمییەکان ئاشکرای دەکەن، ڕێژەی هەژاریی لە عێراق بەخێرایی بەرز دەبێتەوە و بەپێی دوایین ئامارییش ئێستا چوار ملیۆن و ٥٠٠ هەزار هاووڵاتی عێراق لە هێڵی هەژارییدان کە دەکاتە ١١.٧٪ی دانیشتووانی وڵاتەکە. ئامارەکان ڕوونی دەکەنەوە؛ ڕێژەیی هەژاریی لە سەرتاسەری عێراق بۆ ٣١.٧٪ بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا ساڵی ٢٠١٨ ڕێژەی هەژاریی لە وڵاتەکە ٢٠٪ بوو.

 داتاکانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ئاشکرای دەکەن چوار ملیۆن و ٥٠٠ هەزار هاووڵاتی عێراقی لە هێڵی هەژارییدان، کە دەکاتە ١١.٧٪ی کۆی گشتی دانیشتووانی عێراق و ئەوەش ڕێژەی هەژاریی بۆ ٣١.٧٪ بەرز دەکاتەوە، لەکاتێکدا ڕێژەی هەژاریی لە عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨ گەیشتبووە ٢٠٪. ئەو هەڵکشانەی ڕێژەی هەژاریی لە عێراق لەکاتێکدا دێت کە ئاستی هەناردەی نەوت لە عێراق ساڵ بە ساڵ هەڵکشانی بەخۆیەوە بینیوە، بەڕادەیەک دەستەی ئامار و سەرژمێری عێراق ئاشکرای کردووە، ڕێژەی هەناردەی نەوت لە ساڵی ٢٠١٩دا، بە ڕێژەی ٢٨٣.٣٪ بەرزبووەتەوە، بەڵام هەڵکشانی بەرهەم و هەناردەی بەرهەمەکانی نەوتی پێچەوانەیە لەگەڵ دۆخی ژیان و بژێویی هاووڵاتییانیی عێراق.

لە بەرانبەردا هەندێک لە بەرپرسانی دیکەی حکوومەتی عێراق ئاماژە بە ژمارەیەکی زیاتر لە ڕێژەی هەژاریی لە عێراق دەکەن، وەکوو عادل ڕکابی وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی حکوومەتی عێراق لە سەرەتای تەمووزی ئەمساڵ ڕای گەیاند؛ ڕێژەی هەژاریی لە عێراق بۆ ٣٤٪ هەڵکشاوە، ئەو بەرزبوونەوەیەشی بۆ بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆنا، دابەزینی نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهان و دروستبوونی قەیرانی ئابووری لە عێراق گێڕایەوە.

پاڵپشت بە داتاکانی دەستەی ئامار و سەرژمێری عێراق، ڕێژەی هەژاریی بەپێی پارێزگاکان هەڵکشان و داکشان بەخۆیەوە دەبینێت، داتاکانی لە ساڵانی ڕابردووەوە و بەدیاریکراوی لە ساڵی ٢٠١٨دا، زۆرترین ڕێژەی هەژارییان لە پارێزگای موسەنا بەڕێژەی ٥٢٪، پارێزگای دیوانیە بەڕێژەی ٤٨٪، پارێزگای میسان بەڕێژەی ٤٥٪، پارێزگای زیقار بەڕێژەی ٤٤٪، پارێزگای مووسڵ بەڕێژەی ٣٧.٧٪ تۆمار کردووە.

لە پارێزگاکانی دیکەی عێراق ڕێژەیەکی کەمتر لە هەژاریی لەو ساڵەدا تۆمار کراوە، پارێزگای دیالە بەڕێژەی ٢٢.٥٪، پارێزگای واست بەڕێژەی ١٩٪، پارێزگای سەلاحەدین بەڕێژەی ١٨٪، پارێزگای ئەنبار بەڕێژەی ١٧٪، پارێزگای بەسڕە بەڕێژەی ١٦٪، پارێزگای نەجەف بەڕێژەی ١٢.٥٪، پارێزگای کەربەلا بەڕێژەی ١٢٪، پارێزگای بابل بەڕێژەی ١١٪ و کەمترین ڕێژەی هەژارییش لەپارێزگای بەغدا بەڕێژەی ١٠٪ تۆمار کراوە.

هەرچی پەیوەندی بە پارێزگاکانی هەرێمی کوردستانەوە هەبێت، بەراورد بە پارێزگاکانی عێراق ڕێژەیەکی کەمتر لە هەژارییان تێدا تۆمار کراوە، لەناویاندا پارێزگای دهۆک ٨.٥٪، پارێزگای کەرکووک ٧.٦٪، پارێزگای هەولێر ٦.٧٪ و لە پارێزگای سلێمانی بە ٤.٥٪ تۆمار کراوە، بەڵام بەپێی لێدوانی د. دارا ڕەشید وەزیری پلاندانانی حکوومەتی هەرێم لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا، بەپێی دوایین ئامار ڕێژەی هەژاریی لە هەرێمی کوردستان بۆ ٩٪ بەرزبووەتەوە، هەرچەند ڕێژەکە بەراورد بە پارێزگاکانی عێراق زۆر کەمترە، بەڵام هیچ لە ڕاستی هەڵکشانی ڕێژەی هەژاریی لە کوردستان ناگۆڕێت.

لەپاڵ هەڵکشانی ڕێژەی هەژاریی لە عێراق، بەرپرسانی وڵاتەکە بانگەشەی هەبوونی پلانێکی ستراتیجی دەکەن بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی هەژاریی و وەک عەبدولزەهرە هنداوی گوتەبێژی وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بانگەشەی بۆ دەکات؛ بەپێی ئەو پلانە ستراتیجییە لە ساڵی ٢٠٣٠دا ڕێژەی هەژاریی لە عێراق سفر دەبێتەوە. ڕاستییەکەی، لە ساڵانی ٢٠١٠ بەدواوە، بانگەشەی هەبوونی پلانێکی ستراتیجی بۆ سفرکردنەوەی ڕێژەی هەژاریی لە عێراق کرا، داکشانێک تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٣ تۆمار کرا، بەڵام لەگەڵ زەقبوونەوەی قەیرانە ئابوورییەکە لە ساڵی ٢٠١٤دا، ڕێژەی هەژاریی لەو وڵاتە بۆ سەرووی ٢٢٪ بەرزبووەوە.

هەندێک لە شارەزایانی ئابووری دووپات لەوە دەکەنەوە، هەڵکشانی ڕێژەی هەژاریی لە عێراق و هەرێمی کوردستان بۆ سیستەمی حوکمڕانی، بەهەدەران و گەندەڵی دەگێڕنەوە.

ئاسۆ مارف شارەزای ئابووری بە (ڕێگای کوردستان)ی ڕاگەیاند؛ لەپاش ٢٠٠٣ەوە دەوڵەتی عێراق گیرۆدەی حوکمڕانییەکی بێسەروبەر بووە، دەسەڵاتدارێتی عێراق کەوتووەتە دەست کۆمەڵێک چەتەی ئابوورییەوە، هیچ کات دۆخی عێراق باش نەبووە، لە ساڵانێکدا کە نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا بۆ سەرووی ١٠٠ دۆلار بەرزبووەتەوە، ئەو داهاتە زۆرەی لەڕێگەی فرۆشتنی نەوتەوە بەسەر عێراقدا ڕژاوە، وایکردووە قەیرانە ئابوورییەکە دابپۆشرێت، بەڵام ئەوە مانای وا نییە کە دەوڵەتی عێراق لەناو قەیرانێکی گەورەی ئابووریدا نەبووە.

ڕوونی کردەوە؛ حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق پاڵپشت بەو داهاتە زەبەلاحە دەستیان کردووە بە دامەزراندنی بە لێشاوی خەڵک، ئەوەش بەتاڵییەکی داپۆشراوی بەرفرەوانی لە ئاستی عێراق و تا هەرێمی کوردستان دروستکردووە و خودی مووچەی هەموو ئەو لەشکرە کە بەتاڵەی داپۆشراوە، بارگرانییەکی گەورەی لەسەر گەنجینەی گشتی حکوومەتەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان دروستکردووە لەلایەک و لەلایەکی دیکە هۆکار بووە لەوەی داهاتی وڵاتەکە لەبری بەکارهێنانی لە بنیاتنانی ژێرخانی ئابووری وڵاتەکەدا، لەبواری بەگەڕخستن خەرج بکرێت کە هیچ داهاتێک دروست ناکات و وەک ئەوەیە بەخۆڕایی خەرجکرا بێت.

ئەو شارەزا ئابوورییە، پێشبینی ئەوە دەکات عێراق بە ئاسانی لەژێر ئەو بارە قورسەدا دەربازی نابێت، بە کوردستانیشەوە کە تا دێت دۆخەکەی بەرەو خراپتر دەڕوات، ئەوەی حکوومەتەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان پشتی پێدەبەستن، بەرزبوونەوەی نرخی نەوتە لە بازاڕەکانی جیهاندا، ئاماژەکانیش بەو ئاراستەدا نین کە جارێکی دیکە نرخی نەوت بەو شێوەیە بەرز ببێتەوە، دەسەڵاتداران بوێری چاکسازی و بەخۆداچوونەوەیەکی ڕاستەقینەیان نییە و لەسەر بە هەدەردانی سامانی وڵات بەردەوامن، تا دێت قەرزەکانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی زیاتر هەڵدەکشێن، کورتهێنانی گەورەتر لە بودجەدا تۆمار دەکرێت، هەموو ئەو نیشاندەرانە، ئەو تێگەیشتنە دروست دەکەن کە داهاتوویەکی باش چاوەڕوانی عێراق بە هەرێمی کوردستانەوە ناکات.