ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

دیدار: رۆژنامەی رێگای كوردستان

د. ئەحمەد ئەنوەر سەرۆكی دەستەی دەستپاكی لە هەرێمی كوردستان رای دەگەیەنێت، هەوڵێكی بەهێز هەیە بۆ رەت كردنەوەی یاسای چاكسازی لە مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینان. ئاشكراشی دەكات لە پشت یاسای لێبووردنی گشتییەوە هەوڵی داخستنی 33 دۆسیەی گەندەڵی دەدرێت كە پەیوەندییان بە ملیاران دینارەوە هەیە.

 

-یاسای چاكسازی لە مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینی رەوانەی پەرلەمان كرا و پاشان گێڕدرایەوە، ئێوە هەماهەنگ بوون لە گفتوگۆكردنیدا، چۆن خوێندنەوە و تێگەتیشتنێكتان لەوڕووەوە هەیە؟

+ئەو یاسایە لە سەرەتاوە زۆرترین دانیشتن و گفتوگۆی لەئاستی پەرلەمان لەسەر كرا، ئێمە لەسەر داوای سەرۆكایەتی پەرلەمان بەشداریمان تێدا كرد. دانیشتنەكانیش بە نهێنی بوون تا لایەنەكان دوور لە فشاری میدیا و شەقام ئازادانەتر بۆچوونی خۆیان بخەنە ڕوو. یاسایەكە بە هەموو تێبینی و ڕەخنەكانەوە، هەنگاوێكی باشە بە ئاراستەی چاكسازی دا. یەكێك لە خاڵە لاوازەكانی یاسایەكە وەك دەركەوت مووچەی خانەنەشینی پەرلەمانتاران و پلەباڵاكان بوو، ئەوە بووە دەرفەتێك بۆ ئەوەی یاسایەكە رووبەڕووی هێرشێكی دوو لایەنە ببێتەوە، كە لایەنێكیان خەڵك و شەقام بوو دەیویست دادپەروەریی لە مووچەدا مسۆگەر بكرێت، لایەنی دووەم هەڵمەتێكی بەهێز بوو دژی هەموو یاسایەكە و دەیویست پڕۆسەكە پەك بخات. ئەوەی دووەمیان زۆر بەهێزتر و هەمەلایەنتر بوو. من پێشتریش ئاماژەم بەو مەترسییە كردووە كە بابەتی مووچەی پلەباڵاكان ببێتە دەروازەیەك بۆ پەكخستنی كۆی پرۆسە و یاسایەكە. بۆ بەدبەختی ئەمساڵ دوو هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و كوردستان بەڕێوە دەچێت، ئەوەش ئەوەندەی تر كاریگەری نەرێنی لەسەر تێپەڕ كردنی یاسایەكە دەبێت.

-كەواتە ئەو گرووپ و لایەنانەی فشار دەكەن بۆ ڕەت كردنەوەی تەواوی یاسایەكە، پێتان وایە سەركەوتوو دەبن؟

+یەكێك لە ئەگەر و مەترسییەكان ئەوەیە ئەو پرۆسەیە بكەوێتە پاش هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق، مەگەر فشارێكی هاوشێوەی ئەو فشارەی بۆ كەم كردنەوەی مووچەی پلەباڵاكان كرا، دووبارە بكرێتەوە بۆ پەسەندكردنی یاسایەكە، بە پێچەوانەوە ئەستەمە سەربگرێت، چونكە زۆرینەی ئەو خروقاتانەی كراوە، لەپێناو بەرژەوەندی حزبی كراوە، ئەو بەرژەوەندییانەش زیاتر لە هەڵبژاردنەكاندا زەق دەبنەوە، لەبەرئەوە لەبەردەم هەڵبژاردندا ترس لە چاكسازی هەیە، گرەنتییەكیش نییە لەپاش هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق یاسایەكە پەسەند بكرێت، چونكە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دێتە پێشەوە، تەمەنی ئەو خولەی پەرلەمانیش دوو مانگ ماوە، ئەوە وا دەكات بە ئەگەری زۆرەوە یاسایەكە پەراوێز بخرێت. دەبێت ئەوەش بزانین پڕۆسەی چاكسازی لە كوردستان دا، زیاتر لە ژێر كاریگەری تەنگژەكانی وەك بڕینی بودجە و شەڕی داعش و دابەزینی نرخی نەوت دەستی پێكرا، لە سەرەتاشەوە سیاسەتی كەم كردنەوەی خەرجییەكان بوو نەك بەرنامەیەكی تۆكمەی چاكسازی. ئێستە ئەو یاسایە دەتوانرێت بە هەنگاوێكی باش دابنرێت بۆ بە یاسایی كردنی پڕۆسەی چاكسازی كە پابەندبوونێكی یاسایی دەخاتە سەر حكوومەت. بەدڵنیایشەوە مەترسی تەواو لەسەر ڕاگرتنی ئەو یاسایە هەیە.

ماوەی سەرۆكی دەستە سەربەخۆكانی وەك مافی مرۆڤ و دەستپاكی بەسەرچووە و دیوانی چاودێری داراییش لە كۆتاییدایە، ئەو بابەتە بۆچیلەكاتی خۆی چارەسەر نەكرا؟

-هەریەك لەو دەستانە بە یاسایەك رێك خراوە كە ماوەی سەرۆكایەتییەكەیان چوار ساڵە. كێشەكە ئەوە بوو كە لە دوو ساڵی ڕابردوودا پەرلەمان پەكخرا بوو، سەرەڕای ئەوە نووسراومان بۆ پەرلەمان نارد و ئاگەدارمان كردنەوە كە ماوەكە بەسەر دەچێت، ئێستە كە پەرلەمان كارا كراوەتەوە، پێم وایە ئەو بابەتە لە بەرنامەی كاریدا نییە، سەرۆك دەستەكانیش پۆستی سیادی نین، بەڵام پەرلەمانی ئێمە لەسەر بچووكترین شت هەر ناكۆكی هەیە، ئێستە پەرلەمان هەر خولێكی ماوە، ئێمە داوای هەڵبژاردنی سەرۆكی دەستەمان كردووە، ئەو بابەتە پەیوەستە بە پەرلەمانەوە و لە دەسەڵاتی ئێمەدا نییە. بەو حالەیشەوە ئەگەر كێشەكە چارەسەر بكرابووایە، زۆر باشتر دەبوو.

-پەیوەست بە فۆڕمی ئاشكرا كردنی سەروەت و سامانی بەرپرسان ڕەخنەیەك هەبوو كە زانیارییەكان بۆ ڕای گشتی بڵاو ناكرێنەوە، بەڵام دواتر ماوەی پڕ كردنەوەكە بۆ چوار ساڵ گۆڕدرا، ئەوە چۆن بوو؟

+لە ساڵی 2014 كە یاسای دەستەی دەستپاكیمان هەموار كردەوە، داوامان لە پەرلەمان كرد ڕێگەمان بدەن ناوەڕۆكی فۆڕمەكان بڵاو بكرێتەوە، بەڵام دواتر هاتنە سەر ئەوەی كە دەستەی دەستپاكی بۆی هەیە تەنیا فۆڕمی ئەوانە بڵاو بكاتەوە كە بە دۆسیەیەكی گەندەڵی حوكم دەدرێن، بەڵام كە كەسەكە حوكم درا، شتێك نامێنێتەوە. فراكسیۆنەكان لەسەر ئەو داواكارییەی ئێمە ڕەزامەند نەبوون، یاسایەكەش ڕێگە نادات ناوەڕۆكی ئەو فۆڕمانە بڵاو بكرێنەوە. ئێستە پڕۆسەكە بەردەوامە، پۆستە كاتییەكان كە چوار ساڵ دەخایەنن، لە ساڵی یەكەم و چوارەم فۆڕم پڕ دەكەنەوە، پۆستە بەردەوامەكانیش هەر سێ ساڵ جارێك فۆڕمەكە پڕ دەكەنەوە.

-دەگوترێت دەزگەكانی ئاسایش بەتایبەت پاراستن و زانیاری ئامادە نەبوون ئەو فۆڕمە پڕ بكەنەوە، سەرەڕای ئەوەی یاساكە دەیانگرێتەوە؟

+بەڵێ، ئێمە كێشەمان لەگەڵ دەزگە ئەمنی و هەواڵگرییەكان هەیە، ئاسایش و هەردوو دەزگەكە فۆڕمەكانیان پڕ نەكردووەتەوە، پاساوەكەیان ئەمنییە، ئەوان لە خۆتۆماركردن لە سیستەمی بایۆمەتریش هەمان كێشەیان هەبوو كە دواتر چارەسەریان كرد. ئێمە چەندین جار نووسراومان ئاڕاستەی ئەنجوومەنی ئاسایش كردووە، لەگەڵ بەرپرسانی هەردوو ئاسایش قسەمان كردووە، بەڵام بە چارەسەر نەگەیشتووین، ئێمەش وازیان لێناهێنین، چونكە ئەوە پابەندبوونێكی یاساییە و یاسایەكە ئەوانی جیا نەكردووەتەوە، هیچ پاساوێك نییە كە سەرۆكی پێشووی هەرێم، سەرۆك وەزیران و جێگرەكەی فۆڕمەكانیان پڕ كردووەتەوە، بەڵام دەزگەكانی ئاسایش ئەوە نەكەن.

-دەستەی دەستپاكی ژمارەیەكی سنووردار لێكۆڵەری دادی بۆ دامەزراوە، ئایا ئەوە دروستكردنی ئاستەنگێكی مەبەستدار نییە بۆ ڕێگری لە كارەكانی دەستە و لێكۆڵینەوە لە دۆسیەكانی گەندەڵی؟

+ئەوە پرسێكی زۆر گرنگە، لێكۆڵینەوە ئەركی سەرەكی هەر دەستەیەكی دەستپاكییە لە زیاتر لە 80 وڵاتی دنیادا كە دەستەی هاوشێوەیان هەیە، یاسای دەستپاكی ئەو بابەتەی بە دەسەڵاتی دادوەری بەستووەتەوە كە بە تەنسیب لێكۆڵەرانی بۆ دابنێت، لە ساڵی 2014دا هەوڵماندا یاسایەكە بگۆڕین، بەڵام تێنەگەیشتن بۆ لە نێوان فراكسیۆنەكانی پەرلەمان ئەو بابەتە نەگۆڕدرا. ئێستە ئێمە لەڕووی ژمارەی لێكۆڵەرانی دادییەوە ڕەنگە لە هەولێر ئەوەندە كێشەمان نەبێت، بەڵكو لە هەردوو پارێزگای دهۆك و سلێمانی دەسەڵاتی دادوەری خۆی كێشەی كەمی لێكۆڵەری دادی هەیە، ئێمە پێی دەڵێین لێكۆڵەری دەستپاكی. دیارە بەپێی یاسا دەستە دەتوانێت فەرمانبەر دابمەزرێنێت، چەند كەسێكمان دامەزراند و نووسراومان بۆ ئەنجوومەنی دادوەری كرد بۆ سوێندخواردنیان، كەچی پێمان سەیر بوو دەسەڵاتی دادوەری رێگری لەو پرۆسەیە كرد، بە پاساوی ئەوەی ئەو بابەتە لە یاسای دەستەدا بە ڕوونی نەهاتووە، من پێم وایە بەشێك لەو كێشەیە بۆ ئەوەیە دەستەی دەستپاكی هەر بە لاوازی بمێنێتەوە، چونكە ئێمە لە كوردستان 100 لێكۆڵەرمان پێویستە، بەڵام لە هەموو كوردستان تەنیا 15 لێكۆڵەرمان هەیە كە نۆ لە هەولێر، چوار لە دهۆك و دووان لە سلێمانیین. تێبینی بكە ئێمە بە هەموو پارێزگای سلێمانی و بە پارێزگای هەڵەبجەشەوە تەنیا دوو لێكۆڵەرمان هەیە، ئەوە ڕوونە كە ئیشەكە بەو شێوەیە بەڕێوە ناچێت، پەرلەمانیان ئاگەدار كردووەتەوە و ئەنجوومەنی دادوەریش بەهەمان شێوە كە بۆچی رێگری لێدەكەن، ئەوان هەر ئەو پاساوەیان هەیە كە یاسایەكە ڕوون نییە، بەڵام هەست دەكەم لە پشت ئەوە شتێكی تر هەیە، چونكە یاسای عێراقیش بەهەمان شێوەیە. هیچ مەعقولیەتێك لەوەدا نییە من دەسەڵاتم هەبێت بریكاری وەزیر و بەڕێوەبەری گشتی دابمەزرێنم، بەڵام دەسەڵاتم نەبێت لێكۆڵەر دابمەزرێنم، لەكاتێدا ئیشی سەرەكی ئێمە لێكۆڵینەوەیە. ئەوە كێشەیەكی گەورەی دەستەی دەستپاكییە، ناكرێت رێگری لە دەست بەكاربوون و سوێندخواردنی لێكۆڵەرەكان بكرێت و رێگرییەكی گەورەشی بۆ كارەكانمان دروست كردووە. ئێمە ئێستە تەنیا لە سنووری هەڵەبجە نزیكەی 40 دۆسیەمان هەیە، بەڵام لێكۆڵەرمان نییە. نازانین بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشەیەش بەڕاستی ڕوو لە كوێ بكەین، ئەنجوومەنی دادوەری هەر ئەو پاساوە دەهێنێتەوە، پەرلەمانیش كاتی خۆی داوای هەموار كردنەوەی ئەو مادەیەمان لێكرد، بەڵام هەموو ئەو مادانەیان بۆ هەموار كردینەوە كە پێویست نەبوون، بەڵام ئەو بڕگەیەیان هەموار نەكردووە كە پێویست بوو، ئێمەش داوامان كرد بوو، كێشە و ناكۆكییەكیان لەناو پەرلەمان دروست كرد و ئێستەش نەمانزانی چۆن ڕوویدا و كارەكەیان نەكرد. ئەو ژمارەیە لێكۆڵەرە زۆر زۆر لە پێویستی ئێمە كەمترە، ئێمە لە ناوچە جیاجیاكاندا دۆسیەمان هەیە، بەڵام لێكۆڵەرمان نییە كار و بەدواداچوونی لەسەر بكات.

 

-بەگوێرەی ناوەڕۆكی یاسای لێبوردنی گشتی، نابێت سزادارانی گەندەڵی بگرێتەوە، بەڵام ئێستە تۆمەتبارانی دۆسیەكانی گەندەڵی گرتووەتەوە؟

+بەڵێ، ئێمە پێداگیریمان لەسەر ئەوە كرد كە لێبووردنی گشتی دۆسیەكانی گەندەڵی نەگرێتەوە، بەڵام ماوەی ڕابردوو دادگەی تێهەڵچوونەوە، لەكاتی تانەدان لە یەكێك لە بڕیارەكان هەر لە خۆیەوە مادەی 340 كە تایبەتە بە زیان گەیاندنی فەرمانبەر بە مومتەلەكاتی دەوڵەت، خستوویانەتە ناو لێبووردنی گشتییەوە. ئێمە پەیوەندیمان بە لیژنەی یاسایی پەرلەمان و سەرۆكی ئەنجوومەنی دادوەرییەوە كردووە و پێمان ڕاگەیاندوون كە یاسایەكە بە ڕوونی ئەوەی یەكلاكردووەتەوە كە تاوانەكانی تایبەت بە وەزیفەی گشتی هەڵاوێرد كراوە، بۆچی ئەو تاوانانە دەخەنە ناو لێبووردنی گشتییەوە؟ چونكە بەو هۆیەوە زیاتر لە 33 دۆسیەی ئێمە دادەخرێت، ناوەڕۆكی ئەو دۆسیانە بە ملیاران دینار زیان دەگەیەنێت، ئێمە داوای چارەسەركردنی ئەو بابەتەمان كردووە.

-كەواتە ئەگەر تۆمەتبارەكان بكەونە بەر لێبووردنی گشتییەوە، دۆسیەكان كۆتاییان دێت؟

+بەڵێ، بەدڵنیاییەوە ئەگەر بەر لێبووردنی گشتی بكەوێت، وەك ئەوە دۆسیەكە بوونی نەمابێت، لەكاتێكدا دۆسیەی زۆر گەورەیشی تێدایە.

-دۆسیەی گەورە، وەك چی؟

+بۆنمونە دۆسیەی تێدایە زیاتر لە 15 ملیۆن دۆلار دەبێت.

-هەڵوێستتان لەو ڕووەوە چ دەبێت؟

+بەدڵنیاییەوە لە هەوڵی خۆمان بەردەوام دەبین و بە ئاسانی دەستەبەرداری ئەو بابەتە نابین، ئێمە كاتی خۆی دژی لێبووردنی گشتی بووین، بە هەست كردن بەو مەترسییەی كە یاسایەكە كەلێنێكی تێدا بقۆزرێتەوە بۆ دەربازكردن و هەڵوەشاندنەوەی ئەو دۆسیانە.

-پێتان وایە هەڵەیەك ڕوویداوە یان دەستێوەردانێك بۆ پەردەپۆشكردنی ئەو گەندەڵییانە هەیە؟

+جارێ نازانین، بەڵام هیوادارین هەر تەنیا هەڵەیەك لە لێكدانەوەی یاساكەدا هەبێت. ئێستە هەوڵ دەدەین ئەو بڕیارە ڕاست بكەنەوە.

-دۆسیەی فەرمانگەی جێبەجێ كردنی سلێمانی لە دەستەی دەستپاكی بەكوێ گەیشت؟

+بڕە پارەیەك بە نزیكەی دوو ملیار دینار دیار نەماوە، ئەو پارەیە بۆ ئەو هاوسەرانە دەگەڕێتەوە كە لە یەكتر جیابوونەتەوە و نەفەقەیەك دەدرێت و لەوێ دادەنرێت یان كەسێك كە قەرزێكی هەیە یان موڵكێك دەفرۆشێت و بە قیست وەردەگیرێتەوە. ئیشی باش لەو دۆسیەیەدا كراوە، ئێستە چاوەڕوانی ڕاپۆرتی چاودێری دارایی دەكرێت، لە داهاتوویەكی نزیكدا ڕەوانەی دادگە دەكرێت و لێكۆڵینەوەی تێدا تەواو بووە.

-كەس لەسەر ئەو دۆسیەیە گیراوە؟

+بەڵێ، بەڕێوەبەری فەرمانگەكە و چەند فەرمانبەرێك گیراون.

  • 1