ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ماهیر حه‌سه‌ن، لوقمان عه‌زیزی. ئه‌م دووناوه‌ ته‌نها گوزارشت له‌خۆیان ناكه‌ن. ئه‌وان هاوشێوه‌ی كازم ساهیر، شه‌كیرا، میسی...هتد. گوزارشت له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ دووجار قوربانیین، ئه‌گه‌ر كه‌سی به‌كاربه‌ر و به‌رخۆر یه‌كجار قوربانی و نێچیری ڕیكلام بن، ئه‌وا، ئه‌وانه‌ی ته‌رویج و ته‌سویق بۆ كاڵا ده‌كه‌ن دووجار ده‌بن به‌ تۆڕی بازاڕه‌وه‌ (له‌ هه‌مووی به‌دتر و كاره‌ساتباوتر ئه‌وه‌یه‌، ئه‌مڕۆ ماركس كه‌ خۆی ده‌رباره‌ی "به‌شتبوون" و"نامۆبوونی كاڵایی"قسه‌یكردووه‌، كراوه‌ته‌ ماركه‌ و بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ڕه‌واجی شه‌خسی و كاڵایی وێنه‌ و ئایدیاكانی به‌كارده‌هێنرێت). بازاڕ چیتر لۆكاڵی نییه‌، به‌ڵكو به‌جیهانیكراوه‌ و مرۆڤی ئابورییش بزووێنه‌ری ئه‌م بازاڕه‌یه‌.

(ماركۆزه‌) ده‌ڵێت كۆمه‌ڵگای پیشه‌سازیی پێشكه‌وتوو؛ سیفه‌تی عه‌قڵانی به‌سه‌ر ناعه‌قڵانیدا ده‌به‌خشێت، به‌وپێیه‌ی پێداویستیی ناپێویست ده‌گۆڕێت بۆ پێداویستیی زه‌رووری. واتا "خه‌ڵك له‌ ڕێگه‌ی كاڵاكانیانه‌وه‌ پێناسه‌ی خۆیان ده‌كه‌ن. جه‌وهه‌ری ڕۆحی خۆیان له‌ ئۆتۆمبیل و ئامێری ته‌له‌فزیۆن و ماڵی ڕازاوه‌ و چێشتخانه‌ی مۆدێرندا ده‌بیننه‌وه‌. ته‌كنه‌لۆژیای هاوچه‌رخ سیفه‌تێكی عه‌قڵانی به‌سه‌ر نه‌قسی ئازادیی مرۆڤدا ده‌به‌خشێت"[1]. (ماركۆزه‌) پێی‌وایه‌ له‌سایه‌ی ئه‌م بارودۆخه‌دا مه‌حاڵه‌ مرۆڤ سه‌روه‌ری خۆی بێت و ستایلی ژیانی خۆی هه‌ڵبژێرێت، ئه‌مڕۆ نه‌قسی ئازادی خۆی وه‌ك واقیعێكی ناعه‌قڵانی و سیاسی پیشاننادات به‌ڵكو گوزارشت له‌و واقیعه‌ ده‌كات كه‌ مرۆڤ ناچار و ملكه‌چی ده‌زگای ته‌كنه‌لۆژی بووه‌، به‌شێوه‌یه‌ك به‌خته‌وه‌ری و خۆشگوزه‌رانی بۆ دابینده‌كات.

به‌رخۆری وه‌ك جۆرێك له‌ ئالووده‌بوون، بنه‌چه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی پیشه‌سازی و، به‌رهه‌مهێنانی زیاد له‌ پێویست و، ئاره‌زووی سه‌رمایه‌ بۆ بازاڕكردنی به‌رهه‌مه‌كان به‌ هه‌موو شێوه‌ و ئامرازێك. ئه‌و وه‌همه‌ بۆ خه‌ڵك دروستده‌كرێت كه‌ كاڵای ناپێویست گرنگترین شته‌ بۆ به‌كاربه‌ر/به‌رخۆر. نوسه‌رێكی عه‌ره‌ب[2] پێی‌وایه‌؛ شانبه‌شانی گه‌شه‌سه‌ندنی لۆژیكی درووستكردنی كه‌ره‌سته‌كانی به‌رهه‌مهێنان و هه‌مه‌جۆریی به‌رهه‌مه‌كان، میكانیزمه‌كانی ته‌سویق و بازاڕگه‌رییش په‌ره‌یپێدراوه‌، كه‌ به‌پله‌ی یه‌كه‌م نه‌ست(لاشعور) ده‌كاته‌ ئامانج، هه‌روه‌ها سه‌رجه‌م فاكه‌ڵتییه‌كانی بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ داگیرده‌كات. له‌ڕێگه‌ی ته‌كنیكیی ئیلهامبه‌خش و خه‌واندنی موگناتیسییه‌وه‌ ئه‌و وه‌همه‌ لای مرۆڤ درووستده‌بێت كه‌ ئه‌و ئازاده‌، به‌ڵام ئه‌و له‌ قووڵاییدا ئیراده‌ی لێ زه‌وتكراوه‌، كاڵا و به‌رهه‌مێكی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنرێت كه‌ پێویستی پێی نییه‌، كه‌چی هه‌ستده‌كات شتێكی زه‌رووره‌، ژیان به‌لایه‌وه‌ گرنگ نییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ وه‌ك ئه‌وانی تر بێت، بۆیه‌ هه‌ستێكی وه‌همی لادروستده‌كات گوایه‌ سه‌ركه‌وتوو بووه‌، واتا بونیادنانی پێناسه‌یه‌كی ده‌ستكرد، دیدی خه‌ڵكی به‌لاوه‌ گرنگه‌ نه‌ك ڕازیبوون له‌خودی خۆی.

ئه‌مڕۆ سه‌ره‌ڕای بێ پاره‌یی و په‌ژاره‌ و هه‌ژاری، هێشتا زۆرینه‌ی خه‌ڵك هه‌وڵی دابینكردنی هه‌ندێك كاڵا و شت ده‌ده‌ن كه‌ بریتین له‌ "پێداویستیی ساخته‌"‌، واتا له‌ ئه‌سڵدا پێداویستی نین به‌ڵام به‌هۆی چاولێكه‌ری و خۆنواندن و، عورف و عاده‌ته‌وه‌‌ له‌ ڕێگه‌ی میدیا و ڕیكلام و خه‌ڵكی ڕووكه‌شییه‌وه‌ ده‌كرێنه‌ پێداویستی، دواتر خه‌ڵك ده‌بنه‌ پاشكۆ و ملكه‌چی ئه‌م "كاڵا نازه‌روورییانه‌"، ماركس سه‌ده‌ و نیوێك پێش ئێستا پێشبینیی: "به‌شتبوون-ی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان" و، "فیتیشیزمی كاڵاكان"ی كردووه‌، ئه‌م چه‌مكانه‌ ته‌عبیر له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری سه‌رجه‌م په‌یوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كان له‌ نێوان خه‌ڵك ده‌گۆڕێت بۆ په‌یوه‌ندیی ئۆبێكتیڤی نێوان شته‌كان، واتا په‌یوندیی خه‌ڵك له‌گه‌ڵ یه‌كتر له‌ڕێگه‌ی ئه‌و كاڵایانه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاڵۆگۆڕی ده‌كه‌ن. له‌م باره‌وه‌ (ماركۆزه‌) ده‌ڵێت: "سه‌یروره‌ی -به‌شتبوون- درێژه‌ی كێشا تاكو خه‌یاڵیشی له‌خۆگرت. چونكه‌ مه‌جاز و وێنه‌كانمان خۆیان به‌سه‌رماندا ده‌سه‌پێنن و، ئێمه‌ش به‌هۆیه‌وه‌ ئازار ده‌چێژین".

ئایدۆلۆژیای باڵاده‌ست و باوی ئه‌مڕۆ ئایدۆلۆژیای نیوڵیبراڵیزمه‌، كه‌ قازانج و كه‌ڵه‌كه‌كردنی سامان ده‌خاته‌ پێش هه‌موو به‌هایه‌كی مرۆییه‌وه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ هه‌ڵبه‌زودابه‌ز به‌ "لوقمان عه‌زیزی" ده‌كات هێزی پاره‌یه‌. لۆژیكی سه‌رمایه‌ به‌ته‌نها میدیا و ده‌سه‌ڵات و هێزی سه‌ربازی/ئه‌منی ئاراسته‌ ناكات، به‌ڵكو بڕیاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی و نه‌ته‌وه‌ییی سوبێكت هه‌ر سه‌رمایه‌ ده‌ستنیشانیده‌كات. هه‌روه‌ها كۆی ئه‌و شه‌ڕانه‌ی له‌ هه‌ساره‌كه‌دا به‌رپابووه‌، پاڵنه‌رێكی ئابووری/بازرگانیی هه‌یه‌. بازاڕی نیولیبراڵیزم ئه‌و بازاڕه‌یه‌ كه‌ له‌ڕێگه‌ی ڕیكلامه‌وه‌ بڕیار و پێداویستیی مرۆڤ ده‌ستنیشان ده‌كات، بۆیه‌ (ماركۆزه‌) ده‌رباری ڕیكلام ده‌ڵێت: "ئه‌گه‌ر سنورێك بۆ ڕیكلام و ئالووده‌بوون به‌ میدیا‌ دابنرێت، ده‌ستبه‌جێ تاك تووشی خورپه‌ و ڕاچڵه‌كین ده‌بێت، به‌ڵام بێگومان دوای ئه‌وه‌ هه‌لی پرسیاركردن و بیركردنه‌وه‌ له‌ خۆی و، خۆناسین (و ناسینی دژه‌كه‌ی خۆی) و ناسینی كۆمه‌ڵگاكه‌ی بۆ ده‌ڕه‌خسێت"[3].

ئه‌مڕۆ جگه‌ له‌ به‌رخۆری و مه‌سره‌فگه‌رایی له‌ خۆراك و پۆشاك و شتی مادییدا، تۆڕه‌كه‌ جه‌سته‌ی مرۆییشمانی گرتووه‌ته‌وه‌، بازرگانیی سێكسی، جه‌سته‌یی...هتد. سلاڤۆی ژیژه‌ك، سه‌باره‌ت به‌ ڕیكلامێكی نێو گۆڤاری هێڵی ئاسمانیی ئه‌مریكا، كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ستپێده‌كات: "ڕه‌نگه‌ ئیتر كاتی ئه‌وه‌ هاتبێت بۆ ژیانی سۆزدارییت، په‌یوه‌ندیی به‌ كۆنته‌راتچییه‌وه‌ بكه‌یت". ژیژه‌ك ده‌ڵێت: "له‌پاش به‌ كۆنته‌راتدانی كاری ده‌ستی (و زۆربه‌ی ئیشه‌ چه‌په‌ڵه‌كانمان) به‌ وڵاتانی جیهانی سێهه‌م و، له‌پاش به‌كۆنته‌راتدانی پرۆسه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌دان به‌ دیكتاتۆره‌كان، هه‌روه‌ها به‌كۆنته‌راتدانی ژیانی سیاسی و ئیداری ئیتر بۆ لێنه‌گه‌ڕێین پرۆسه‌كه‌ بگاته‌ دوالۆژیكی خۆی و بیر له‌ كۆنته‌راتدانی سێكسییش نه‌كه‌ینه‌وه‌"[4].

هه‌رچی ده‌رباره‌ی سوبێكتی مێینه‌یه‌ له‌نێو سیستمی نیولیبراڵیزمدا ئه‌وا، نیولیبراڵیزم وه‌به‌رهێنان به‌ جه‌سته‌ و ڕووخساری مێینه‌وه‌ ده‌كات، وه‌ك یۆهانا ئۆكسالا ده‌ڵێت: "چیتر درێژكردن و بۆیه‌كردنی نینۆك له‌لایه‌ن ئافره‌تانه‌وه‌، بۆ وروژاندن و سه‌رنجڕاكێشانی پیاو نییه‌، به‌ڵكو بووه‌ته‌ نیشانه‌ی سه‌ركه‌وتنی پیشه‌یی و دارایی، واتا هێمایه‌ك كه‌ ڕه‌نگه‌ یارمه‌تیبدات بۆ وه‌رگرتنی پۆست و وه‌زیفه‌ی باڵاتر. به‌هه‌مان شێوه‌ش هۆكاری سه‌ره‌كی بۆ ئه‌نجامدانی نه‌شته‌رگه‌ریی جوانكاری، به‌پێی ئه‌و دیدارانه‌ی له‌گه‌ڵیاندا كراوه‌، له‌و بڕوایه‌دا بوون كه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی وه‌زیفییان".