ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

ئه‌مه‌ به‌شی چواره‌هه‌می بابه‌تی (ده‌رباره‌ی چه‌مكی پرۆلیتاریا) یه‌. له‌ به‌شی یه‌كه‌م و دووهه‌مدا چه‌مكی پرۆلیتاریا مان، به‌پێی كاڕڵ ماركس و فریدریك ئه‌نگلس، پێشكه‌ش كرد. ئاماژه‌مان به‌وه‌ش دا كه‌ له‌كۆتايی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ سه‌رمايه‌داری گۆڕانكاری گه‌وره‌و هه‌مه‌جۆری به‌خۆيه‌وه‌ بينی تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ئێستا تيايداين له‌ چه‌رخێكی ته‌واو جياواز له‌ پێشكه‌وتنيدا. له‌ به‌شی سێهه‌مدا ئه‌و گۆڕانكارییانه‌مان له‌سه‌ر ئاستی په‌يوه‌ندی ده‌وڵه‌ت به‌ بازاره‌وه‌ له ‌سه‌رمايه‌داریدا خسته‌روو. له‌م به‌شیشدا، دێینه‌ سه‌ر رۆڵی شۆرشه‌ پیشەسازی - تێکنۆلۆژییه‌كان لە پەرەپێدانی سه‌رمايه‌داری.

 شاره‌زایان،‌ شۆرشە پیشەسازیەکانی دوو سەد ساڵەی رابوردوو، کە کاریگەرییان لەسەر رێگاكانی پیشەسازیكردن و گواستنەوەو گەیاندن هەبووە، بەم شێوەیە پوڵین دەکەن:

 ✱ شورشی پیشەسازی یەکەم: 1784 بە داهێنانی ئامێری هەڵمی، کاتێك به‌ماشینكردنی بەرهەمهێنان و به‌ماشینكردنی گواستنەوە بەوزەی هەڵەمی یه‌وه‌، ده‌ستیان پێكرد.

 ✱ شورشی پیشەسازی دووەم: 1870 واته‌ پاش 100 ساڵ لە ته‌كنیكی ئامێری هەڵمی، بەرهەمهێنان و گەیاندن و گواستنەوە به‌ره‌و به‌كارهێنانی وزەی کارەبایی هه‌نگاوی نا و هه‌روه‌ها به‌ره‌وه‌ زاڵبوونی دابه‌شكردنی كار - سيستةمي كارگه‌ و به‌رهه‌مهێنانی چڕ.

 ✱ شورشی پیشەسازی سێ یەم: 1969 داهێنانی ئەلیکتڕۆنییه‌كان و كۆمپیوته‌ر و ناردنی یەکەم نامە بەرێگای ئینتەرنێت و بەکارهێنانی كۆمپیوته‌ر له‌ زۆربەی بوارەکانی پیشه‌سازیكردن و گەیاندن و فێربوون و سەروەربوونی ئاوتۆماتیككردنی بەرهەمهێنان.

 ✱ شورشی پیشەسازی چوارەم، ئەمیش ئه‌م قوناغەیه‌ كه‌ لەئێستادا دەستی پێكردووه‌، بەدەرکەوتنی ته‌كنیكه‌كانی ژیری ده‌ستكرد، Big Data، رۆبۆته‌كان، فێرکردنی ئامێرەکان، ته‌كنیكی نانۆ، کۆنترۆڵکردنی (جینه‌كان)، پەیرەوکردنی چاپی سێ مەودا لە پیشەسازی و بەرهەمهێنان، و ته‌كنیكی زینده‌وه‌ری.

 ئەم شورشە پیشەسازییانە تا ئێستا روڵی گه‌وره‌یان گێڕا لە پەرەسەندن و بەردەوام بوونی سەرمایەداری، وێرای قەیرانه‌ قوڵه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی، كه‌ گەورەترینیان ناسراوه‌ به‌بێ بازاڕی گه‌وره‌ی سی یەکانی سەدەی رابوردوو و قەیرانی ٢٠٠٨، بەڵام له‌هه‌مان كاتدا، لەسەر ئاستی چینەکان، گۆرانکاری کۆمەڵایەتی بونیادگه‌ری دروست كرد.

ئەگەر به‌دوداچوون بۆ رێڕەوی ئەم شورشە پیشەسازيیانە بكه‌ین و پەیوەندی نێوان هێزی ماسولكه‌یی و هێزی هزری به‌كارهێنراو لە بەرهەمهێنان دا لە پێشمان دابنەین، تێبینی دروستبوونی كۆمه‌ڵه‌ ئاراستەی نوێ ده‌كه‌ین لە پەرەسەندنی بونیادی کۆمەڵایەتی دا، بەدیاریكراوی کەمبوونەوە له‌ رێژه‌ی هێزی ماسولكه‌یی به‌رامبه‌ر به‌زۆر بوونه‌وه‌ی هێزی هزری لە بەرهەمهێنانی کاڵای هاوچەرخدا.

گه‌ر هەر کاڵایەکی هاوچەرخ وه‌رگرین، بۆ نموونە فۆنی ژیر (smartphone)، ئاشکرایە كه‌ له‌ بەشداربووان لە بەرهەمهێنانی دا‪، رێژەی‌ كادرانی هونەری و فیکری زیاتره‌ له‌ رێژه‌ی ‘’كرێكارانی ماسولكه‌یی’’. لێرەدا کرێکار وەک هێزی ماسولكه‌یی پۆلین ناكرێت. بوونی بەرهەمهێنەرانی كاڵا، فۆنی ژیر بۆ نموونه‌، لە کرێکاران و‌ کادیرانی هونەری و فیکری له‌:

- ره‌وشی كار هاوشێوه‌؛

- هه‌مان پێگه‌ له‌ ئامرازه‌كانی بەرهەمهێنان، کە خۆیان خاوه‌نی نین؛

- ده‌رئه‌نجام هه‌موويان لاي خاوه‌ن كار به‌كرێ كارده‌كه‌ن؛

ئەم مه‌رجانه‌، هەموو ئه‌مانه‌ له‌خودی یه‌ك چیندا داده‌نێت، كه‌ ده‌كرێ ناوی کارگه‌ر لێ بنرێت و خۆی بەرهەمهێنەری بەها (The value) و زیاده‌به‌ها (Surplus value) ه‌‌كه‌یەتی کە خاوەن کار- سەرمایەدار دەستی بەسەرا ئەگرێ.

 كاڕل مارکس لە (کاری بەرهەمدارو کاری بێ بەرهەمدا ١٨٦١-١٨٦٤) نووسیویەتی:

[لەگەڵ پەرەسەندنی ملکەچی به‌كرده‌وه‌یی کار بۆ سەرمایە، یان به‌دیاریكراوی شێوازی سەرمایەداری بۆ بەرهەمهێنان، چیتر کریکاری تاك وه‌ك جێبه‌جێكه‌ری راستەقینە نامێنێت، به‌ڵكو بەشیوەیەکی زیاتر توانای کاری یەکگرتوو له‌رووی کۆمەڵایەتییه‌وه،‌ بۆ پروسەی کار به‌كۆیی، و له‌گه‌ل هاوكاری هاوبه‌شی جۆره‌ها تواناكانی كاركردن بۆ پێكهێنان ماشینی به‌رهه‌مهێنان، هه‌مویان به‌شداری ده‌كه‌ن، هه‌ریه‌كه‌و به‌رێگایه‌كی زۆر جياواز، لە پڕۆسەی ڕاستەوخۆی پێكهێنانی کاڵا، یان بەگوزارشتكردنێكی گونجاوتر لەیره‌، بەرهەم. یه‌كێك زۆرتر بەدەستەکانی کار دەکات، ئەوی تر زۆرتر بەمێشكی، یەکێک وه‌ك بەرێوبەر، ئەندازیار، یان ته‌كنیكی…هتد، یه‌كێكی تر وه‌ك چاودێر، سێ یەمیش راسته‌وخۆ وه‌ك کرێکاری دەستی یان تەنها وه‌ك یارمه‌تی ده‌ر. به‌م شێوه‌ ژمارەیەکی زۆر لە پییشه‌كانی توانای کاركردن دەخرێنه‌ نێو چەمکی ڕاستەوخۆی کاری بەرهەمدار، ئەوانەش كه‌ ئەو کارە ئەنجام ده‌دەن نێو چەمکی کرێکارانی بەرهەمهێنەر، ئه‌و کرێکارانه‌ كه‌ بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرمایە دەیانچەوسێنیتەوەو ملکەچی ته‌واوی پروسەكه‌ی دەبن له‌ فراژی بوونی به‌هاو بەرهەمهێنان. ئەگەر رەچاوی كرێكاری کۆیی بکەین كه‌ وه‌رشه‌ی كار پێكده‌هێنێت، (ده‌بینین كه‌) چالاکیی هاوبه‌شی به‌راسته‌وه‌خۆ و به‌شێوه‌یه‌كی مادی له‌ به‌رهه‌می كۆیی دێته‌دی كه‌ لەهەمان کاتدا بریتیه‌ له‌ بڕێكی كۆیی لە کاڵا، په‌یوه‌ست به‌مه‌ش كێشه‌یه‌كی ته‌واو گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر پیشه‌ی كرێكارێكی تاك، كه‌ خۆی به‌شێكی پێكهێنه‌ری ئه‌م كرێكاره‌ کۆییه‌، نزیك له‌ كاری راسته‌وه‌خۆی ده‌ستی را‌وه‌ستێت یان دوور له‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وكات: ئه‌م چالاكی توانای كۆیی كاركردنه‌ به‌كاربردنی به‌رهه‌مهێنه‌رانه‌ی راسته‌وخۆیه‌تی‌ لەلایەن سەرمایەوە، بەواتایەکی تر پروسەی سەرمایەیه‌ بۆ فراژی بوونی خودیی به‌ها، بۆ به‌رهه‌مهێنانی راسته‌وخۆی زیاده‌به‌ها و - ئه‌م خاڵه‌ كه‌ به‌رده‌وام ده‌بین له‌ پەرەپێدانی- گواستنه‌وه‌ی راسته‌وخۆی زیاده‌به‌ها بۆ سه‌رمایه‌.]

 لێرەدا دەبێ ئاماژە بۆ ئەوە بکەین، كه‌ناوهێنانی (چینی کرێکار) بۆ ئەم کرێکارە بەرهەمهێنەرانەی كاڵا، له‌م سه‌رده‌مه‌دا، لەرووی زمانەوانیەوە ڕاسترە لە ناوهێنانیان بە (پرۆلیتاریا)، كه‌ وەک لەسەردەمی مارکس ‌واتای چینی نه‌داراكان ئه‌دات و ئێستا وا نه‌ماوه‌. واته، نابێت جياوازی ره‌وشی چينی كرێكاری هاوچه‌رخ له‌گه‌ل ئه‌وه‌ی له‌سه‌رده‌می ماركسدا فه‌رامۆش بكه‌ين‪. ‌له‌و كاته‌دا كرێكار، له‌و به‌هایه‌ كه به‌رهه‌می ئه‌هێنا‌، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ی ده‌ست ده‌كه‌وت كه‌به‌شی سه‌ر له‌نوێ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و كاڵايه‌ بكات كه‌ ده‌يفرۆشێ به‌خاوه‌ن كارو (هێزی كار)و  به‌رده‌وامی بدات به‌ نه‌وه‌ خستنه‌وه‌. به‌ڵام ئێستا له‌وه‌زياتر ده‌ست ده‌كه‌وێت. ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌يه‌ كه‌ كرێی كرێكاران له‌سه‌رده‌می ماركسدا، له‌هه‌مان ئاستدا بوو (كه‌به‌زه‌حمه‌تی به‌شی بژێویی ده‌كرد)، به‌ڵام ئێستا جياوازه‌ به‌پێی جيابوونه‌وه‌ له‌‌تایبەتمەندییه‌كان، کە دابەشكردنی به‌رده‌وامی له‌ کار ئەیسەپێنێ.