ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

دكتۆر شێركۆ كرمانج / ئەوانەی دیموکراسی بە پێشمەرجی سەربەخۆیی دەزانن هەڵەن

بۆ؟

هۆکار زۆرن بەڵام یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکان ئەوەیە کە ئەو کەسانە چەمکی دامەزراندنی دەوڵەت (establishing a state) لەگەڵ چەمکی بونیاتنانی نیشتیمان (nation-building) لێکجیاناکەنەوە. من زاراوەی "نیشتیمانسازی"م پێباشترە لە کوردی بەکاربێت لەبەرابەر nation-building، بۆیە بەچاکمزانی کە هەڵوەستەیەک لەسەر ئەم دوو چەمک‌و زاراوەیە بکەم بۆ بەرچاوڕوونی.

بە گشتی‌و بە کورتی نیشتیمانسازی کارکردن‌و درێژەدانە بە پڕۆسەی دروستبوونی نەتەوەو (nation formation) دەوڵەتسازی (state-building، چەند ڕۆژێکی دیکە ئەم دوو چەمکەش ڕوندەکەمەوە)، بەڵام بۆ ئاستێکی بەرزتر کە کۆڵەکه‌کەی لەسەر چەمکی هاوڵاتییبوون‌و ئەرک‌و مافەکانی هاوڵاتی‌و بەرپرسیارییەکانی دەوڵەت‌و هاوڵاتی دانابێت. پڕۆسەی نیشتیمانسازی ئەو هەوڵانەش دەگرێتەوە کە لەلایەن دەوڵەت‌و کۆمەڵگەی مەدەنییەوە دەدرێن بۆ هەرچی زیاتر لێکنزیکردنەوەی ئەندامانی ئەو کۆمەڵگەیەی کە لە سنوری دەوڵەتەکە/هەرێمەکە دەژین. بەم لێکنزیکردنەوەیەش دەگوترێت ئامێزان (integration). مەبەست لە ئامێزان توانەوە (assimilation) نییە. ئامێزان نابێت ببێتە مایەی لەناوبردنی جیاوازییەکان، چ سیاسی بن چ که‌لتوری‌و چ دینی. مەبەستی سەرەکی لە نیشتیمانسازی سەقامگیریی سیاسیی‌و فەراهەمکردنی دادی کۆمەڵایەتییە بە چەسپاندنی یەکسانی‌و لەخۆگرتن (inclusion) ی گروپە جیاوازەکان. چونکە ناسەقامگیری بە گشتی کاتێک دێتەپێش کە گروپێک لە گروپەکانی کۆمەڵگە وەدەرنرێت (excluded) یان بە نایەکسانانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، جا ئەم گروپە چ گروپێکی نەتەوەیی، دینیی، که‌لتوریی بێت یان سیاسیی. 

دروستکرنی شوناسی نیشتیمانیی بەشێکی سەرەکی لە پڕۆسەی نیشتیمانسازی پێکدێنێت. شوناسی نیشتیمانیی، عێراقیی یان کوردستانیی، ئاستێک بەرزترە لە شوناسی نەتەوەیی، عەرەبیی یان کوردیی. شوناسی نەتەوەیی زادەی پڕۆسەی دروستبوونی نەتەوەیەو کۆڵەکەکەی هەستی نەتەوەپەرستییە. کەچی شوناسی نیشتیمانیی زادەی پڕۆسەی نیشتیمانسازیە‌و کۆڵەکەکەی چەمکەکانی هاوڵاتییبوون‌و یەکسانییە. دەرئەنجامی سەرکەوتوی نیشتیمانسازی دروستبوونی ئەو هەستە نیشتیمانییەیە کەوا لە ئەندامانی کۆمەڵگەیەک بکات کە شوناسێکی هاوبەشیان هەبێت. شوناسی نیشتیمانیی لەسەر دروستکردنی کۆمەڵێک شوناسی هاوبەش ڕادەوەستێت، لەوانە: ئاڵای نیشتیمانی، سرودی نیشتیمانی، ڕۆژە نیشتیمانییەکان، زمانی نیشتیمانی، ئەفسانەی نیشتیمانی، یادەوەری هاوبەش، چارەنوسی هاوبەش، تا دەگاتە ستادیۆمی نیشتمانی‌و هێڵی ئاسمانی نیشتیمانی، زانکۆی نیشتیمانی... هتد.

سەرەڕای یەکدی تەواوکردنی دەوڵەتسازی لەگەڵ نیشتیمانسازی کەچی لە چەند پرسێکی جەوهەریدا لێکجیان. لەکاتێکدا یەکێک لە دەرئەنجامە سەرەکییەکانی پڕۆسەی دەوڵەتسازی بەهێزبوونی دامودەزگاکانی دەوڵەتە کەچی دەرئەنجامی سەرەکی پڕۆسەی نیشتیمانسازی بەهێزبوونی کۆمەڵگەو نەتەوەیە/نیشتیمانە. پڕۆسەی دەوڵەتسازی بەبێ ڕەچاوکردنی پرنسیپەکانی نیشتیمانسازی وڵاتێکی لێدێتەبەرهەم کە دەوڵەتەکەی بەهێزە، وەک عێراقی سەردەمی بەعس‌و تا ڕادەیەکیش ئێستاکەی هەرێمی کوردستان، کۆمەڵگەکەشی لاواز وەک کۆمەڵگەی عێراقی سەردەمی سەدام‌و کۆمەڵگەی هه‌رێمی کوردستان ئێستا.

سەرەڕای بوونی پەیوەندییەکی بەهێز لەنێوان دروستبوونی نەتەوەو نیشتیمانسازی لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەت (establishing a state) کەچی ناکرێت لێکجیانەکرێنەوە. دامەزراندنی دەوڵەت پڕۆسەی بوون بە خاوەن سەروەری‌و دەوڵەت‌و دانپێنانە لەلایەن نەتەوە یەکگرتوەکان‌و وڵاتانی دیکە. لێرە مەبەست لە خاوەن سەروەری ئەوەیە کە ئەو دەسەڵاتەی حاکمە بەسەر ناوچەیەکی دیاریکراو سەروەرییەکی ڕەهای هەیەو هیچ کەس‌و لایەنێکی دیکە لەم سەروەرییەدا هاوبەشی ناکات. بەگشتیش حکومەت خاوەنی ئەو سەروەرییەیە. بە کورتی ئەوەی بزوتنەوە ناسیونالیستییەکان‌و بزوتنەوە ڕزگاریخوازە نیشتیمانییەکان هەوڵی بۆ دەدەن گەیشتنە بەو سەروەرییە. ئەمەش بۆئەوەیە کە نەتەوە خۆی ببێت بە سەروەر لەو خاکەی کە بە نیشتیمانی خۆی دادەنێت. دامەزراندنی دەوڵەت بە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی‌و دانپێنانی بەشێک لە وڵاتانی جیهان دەگاتە ترۆپکی، بەڵام پڕۆسەی نیشتیمانسازی‌و دەوڵەتسازی هەر بەردەوام دەبێت‌و هەرگیز کۆتایی نایەت. پڕۆسەیەکی دینامیکییەو هەوڵدانە بۆ بەرەو کامڵبوون کە گەیشتن پێی دەکرێت بڵێین مەحاڵە.

بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم چەمکانەو چەمکە هاوشێوەکانی تەماشای کتێبی شوناسی عێراق: ململانێ نەتەوەیی و مەزهەبییەکان، کە لە نوسینی خۆمەو لەو ماوەیە لە دەزگای سەردەم بڵاوکراوەتەوە، بکە.