ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌ش، وه‌ك به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگاى جيهانى، هه‌ندێك كڵێشه‌ى ليبراڵانه‌ مه‌سره‌فده‌كات(كڵێشه‌كانى هيومانيزمى ليبراڵ). به‌شێكى زۆرى ئه‌م كڵێشانه‌ له‌سه‌ر جياكردنه‌وه‌ى تاك له‌ كۆ ئيشده‌كه‌ن. ئه‌ويش وه‌ك كاردانه‌وه‌ به‌ڕووى ئه‌و ڕاستييه‌دا كه‌ تاك و كۆ دوو شتى جيا نين، به‌ڵكو له‌ په‌يوه‌ندييه‌كى چڕ و فشارئامێز و فره‌-ڕه‌هه‌نددان. هيچ كه‌سێك نيه‌ له‌ چه‌ندين ڕه‌هه‌نده‌وه‌ هه‌ست به‌ فشاره‌كانى كۆ(كۆمه‌ڵ) نه‌كات و له‌ ته‌نيايى خۆيدا بير له‌ مه‌وداى خۆى و كۆ نه‌كاته‌وه‌. هيومانيزمى ليبراڵ، كه‌ ڕێك نۆكه‌رى ئايديايى سه‌رمايه‌دارييه‌، ده‌يه‌وێت چه‌واشه‌مان بكات و ئه‌م په‌يوه‌ندييه‌مان به‌ "كۆ"وه‌ نه‌بينين. ئه‌وانه‌ى پێيانوايه‌ زۆر تاك و فه‌ردانيين، زۆرترين په‌يوه‌نديى نه‌بينراويان به‌ كۆمه‌ڵ و سيسته‌مه‌وه‌ هه‌يه‌. كۆمه‌ڵ، هه‌ر به‌ته‌نيا زمانت پێنادات، به‌ڵكو چوارچێوه‌يه‌ك بۆ فه‌نتازيا و ئاره‌زووه‌كانيشت ده‌كێشێت. ئازادى و تاكايه‌تى، ته‌نيا ده‌سكارييه‌كى ڕێژه‌يى ئه‌م چوارچێوه‌يه‌يه‌. له‌وه‌ زياتر تووشى وه‌هم ده‌بين(دياره‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌، ئاوارته و ئيستيسنا‌شى تێده‌كه‌وێت. به‌تايبه‌ت بۆ كه‌سانێك كه‌ به‌ ئاگاييه‌وه له‌ڕووى جه‌سته‌ و بينرانه‌وه‌ له‌ كۆ داده‌بڕێن، به‌ڵام ديسان ناچارن له‌ژێره‌وه‌ په‌يوه‌ندييه‌كانى خۆيان له‌سه‌ر "كۆ" ميقاتبكه‌نه‌وه‌‌).

"ته‌نيايى" كه‌ وشه‌يه‌كى تاڕاده‌يه‌ك شاعيرانه‌يه‌، له‌مڕۆدا ورده‌ورده‌ ده‌بێته‌ فاكت(fact) و ڕاستييه‌كى ڕۆژانه‌يى. سه‌رقاڵييه‌كان زۆرن و په‌يوه‌نديى ساخته‌ زۆربووه‌ و هه‌ركه‌س ته‌نيا به‌شى خۆى ده‌كات. له‌ دۆخێكى له‌م جۆره‌دا، مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ى هه‌ست به‌ ناكۆكى(تناقض) نه‌كات و هه‌ستكردن به‌ گونا نه‌كه‌وێته‌ ناو ژيانه‌ قبوڵكراوه‌كه‌يه‌وه‌، ناچاره‌ كۆمه‌ڵێك كڵێشه‌ش قبوڵبكات. به‌شێكى زۆرى ئه‌م كڵێشانه‌، كڵێشه‌ى ناو هيومانيزمى ليبراڵيزمن. واته‌ ئه‌و ڕسته‌ ئۆرگانييانه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ فيكرى ليبراڵيزم و سه‌رمايه‌دارييدا ده‌گونجێن. لێره‌شه‌وه‌يه‌ كه‌ كۆمه‌ڵێك چه‌مك به‌يه‌كداده‌چن و ئه‌ركه‌كانيان لێكده‌ئاڵێت. بۆنمونه‌، چه‌مكى "مێگه‌ل" كه‌ ساڵانێكه‌ له‌ناو خوێنه‌واراندا به‌كاردێت، ته‌نيا په‌يوه‌نديى به‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ى ئه‌و مێگه‌لگه‌راييه‌وه‌ نيه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا هه‌يه‌؛ به‌ڵكو تێهه‌ڵكێشبووه‌ به‌ كڵێشه‌ ليبراڵى و باوه‌كان. لێره‌شه‌وه‌يه‌ هه‌رشت به‌سترايه‌وه‌ به‌ كۆ، ئه‌وا به‌شێوه‌يه‌كى ميكانيكى ده‌يبه‌ستن به‌ وشه‌ى "مێگه‌ل"ـه‌وه‌. له‌كاتێكدا هه‌موو كۆيه‌ك مێگه‌ل نيه‌، هه‌موو تاكايه‌تيه‌كيش دۆخێكى ئازادانه‌ و لۆژيكى نيه‌.

ئايا ده‌توانين شته‌ هه‌ره‌ شه‌خسييه‌كان، ببه‌ستين به‌ "كۆ"وه‌؟ بێگومان ده‌توانين. چونكه‌ شته‌ شه‌خسييه‌كان، پێشوه‌خت به‌ نێوه‌ندگيريى "كۆ" پێكهاتوون، واته‌ به‌شێكى زۆرى ئاڵۆزييه‌كانى كۆ و كۆمه‌ڵيان له‌خۆياندا ناواخنكردووه‌ته‌وه و هه‌رسكردووه‌. شتێكى شه‌خسييمان نيه‌، هه‌روا ساكار و ڕووته‌ڵ بێت، به‌ڵكو زۆربه‌ئاسانى له‌ شوێنه‌وار و كاريگه‌رييه‌كانى كۆ و ژينگه‌كه‌ پێكهاتوون. جا ئيتر كاريگه‌ريى ئه‌رێنى بێت يان نه‌رێنى، ڕاسته‌وخۆ بێت يان ناڕاسته‌وخۆ. خوێندنه‌وه‌ و بيركردنه‌وه‌، كه‌ پرۆسه‌يه‌كى شه‌خسى و سوبێكتيڤن، ديسان ده‌توانن ببنه‌ پرسێكى به‌كۆمه‌ڵ. دياره‌ مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نيه‌ مێشكى كه‌سه‌كان به‌هۆى جيهازێكى تايبه‌ته‌وه‌ ببه‌سترێن به‌يه‌كه‌وه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست ڕێكخستنه‌وه‌ى كاريگه‌رييه‌ كۆمه‌ڵايه‌تييه‌كانى خوێندنه‌وه‌ و بيركردنه‌وه‌يه‌. به‌كۆمه‌ڵ‌خوێندنه‌وه‌، واته‌ خوێندنه‌وه‌ى لانيكه‌مى شتانێكى هاوبه‌ش كه‌ له‌ قووڵاييدا هه‌ڵگرى ئايدياى ڕزگاريين. واته‌ كه‌شفكردنى ڕياى ئه‌و خوێندنه‌وه‌ شه‌خسييانه‌ى كه‌ له‌ڕواڵه‌تدا بانگه‌شه‌ى تاكبوون ده‌كه‌ن، به‌ڵام يه‌ك تۆز بيانكڕێنه‌ تێده‌گه‌يت به‌شێكن له‌و پانتاييه‌ به‌كۆمه‌ڵه‌ى دونيا باوه‌كه‌.‌ به‌كۆمه‌ڵ‌خوێندنه‌وه‌، له‌ مانا دووره‌كه‌يدا واته‌ درووستكردنى عه‌قڵێكى هاوبه‌ش بۆ ئه‌وه‌ى بزانين له‌ چى جيهانێك و له‌ چى كۆمه‌ڵگايه‌كدا ده‌ژين و ڕێگه‌كانى ڕزگارى كامه‌ن. له‌ مانا نزيكه‌كه‌شيدا واته‌ "ئه‌و كتێبه‌ى تۆ ده‌يخوێنيته‌وه‌، بيده‌ به‌ منيش. له‌به‌ر هيچ نا، ته‌نيا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى من و تۆ له‌ ژينگه‌يه‌كدا ده‌ژين كه‌ كار و كاردانه‌وه‌ى له‌سه‌ر هه‌ردووكمان و هه‌موومان هه‌يه. گه‌ر بڕياره‌ بير له‌ چاره‌ش بكه‌ينه‌وه‌، ئه‌وا پێكه‌وه‌ و پاش درووستكردنى عه‌قڵه‌ هاوبه‌شه‌كه‌ ده‌توانين بيكه‌ين‌". ئه‌مڕۆ هيومانيزمى ليبراڵ، كتێبيك ده‌داته‌ كۆمه‌ڵێك كه‌س، به‌ڵام ناوه‌ۆكى كتێبه‌كه‌ پێشوه‌خت كه‌سه‌كان لێك داده‌بڕێت. هۆكاره‌كه‌ ڕوونه‌: مرۆڤه‌كان ده‌بێت ته‌نيا له ناوه‌نده‌كانى مه‌سره‌ف و چێژ و كاتكوشتن پێكه‌وه‌ بن، گه‌رنا نابێت له‌ ئايديايه‌كى ڕاديكاڵدا هاوبه‌ش بن. يان به‌ ده‌ربڕينێكى تر، ئه‌و ته‌نيا ڕێ به‌ كۆبوونه‌وه‌ى ميكانيكى جه‌سته‌كان ده‌دات نه‌ك ئايديا ڕزگاركه‌ره‌كان(ياريگاكان و پانێڵه‌ مردووه‌كان و گه‌شتيارييه‌ بێ‌ڕه‌بته‌كان نمونه‌ن بۆ كۆبوونه‌وه‌ى جه‌سته‌كان).

به‌ زمانه‌ بوونگه‌راييه‌كه‌، "جيهان"ى كورد به‌سه‌ر ده‌لاقه‌يه‌كى تاريكدا كراوه‌ته‌وه‌. مرۆڤى ئێمه‌ كه‌رتبووه‌ و ڕووه‌و ڕۆژئاوا و ئه‌وروپا سه‌رده‌نێته‌وه‌. به‌ره‌و ناو جيهانێك ده‌جووڵێت كه‌ سارد و تاريك و ته‌نياييه‌. جيهانێك كه‌ "ته‌نيايى" به‌ده‌زگاييكراوه‌ و له‌ زۆر جومگه‌ى ژياندا جێگيركراوه‌. لێره‌وه‌يه‌ ده‌بێت نه‌هێڵين له‌ژێر هه‌ندێك ده‌ربڕينى مردووى وه‌ك "مێگه‌ل"دا، ئه‌گه‌ره‌كانى ڕزگاريى به‌كۆمه‌ڵ له‌ناوبچن. به‌كۆمه‌ڵ‌خوێندنه‌وه‌، يه‌كێكه‌ له‌و ڕێگايانه‌.