ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ڕێباز جلال نانەکەلی*

ڕۆژ دوای ڕۆژ لە وادەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم نزیك دەبینەوە، ڕۆژ دوای ڕۆژیش بێ ئۆقرەیی هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان ڕوو لە بەرزبوونەوە دەکات. ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی بۆ زۆرێك لە خەڵك وەکو مەتەڵێکی مەترسیدار دێتە بەرچاو. بەشێکی زۆری سەرکردایەتی سیاسی کوردستانیش زۆر چاونەترسانە بەرەو ئەو ڕۆژە گرنگ و مێژووییە هەنگاو دەنێن، کە ئەوەش پرسیاری زۆر دروست دەکات. 

ئایا چ گەرەنتییەك دراوەتە کورد، تاکو ئاوا بێ باکانە بڕیارێکی لەو شێوەیە بدات؟ ڕەنگە هیچ گەرەنتییەك نەدرابێت، بەڵکو سەرکردایەتی کورد دەیەوێت هاوشێوەی ساڵی 1992 سود لەو هەلە وەربگرێت، وەكو چۆن بەشێوەیەکی تاکلایەنە بڕیاری ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی دا، ئێستاش بە هەمان شێوە سود لەو دەرفەتە وەردەگرێت و گشتپرسی سەربەخۆیی ئەنجام دەدات. 

دواتر ساڵی 2003 کە عێڕاق نقومی خوێن بوو و جومگەکانی وڵات تەواو شکان، گەلی کورد بە پێشنیاری سیستەمی فیدڕالی چووە ناو گۆڕەپانی سیاسی عێڕاق و لەگەڵ هەموو ئەو ڕەوتە دژکاریانە بەڵام سەرەنجام فیدڕالیزمی لە دەستوری عێڕاق چەسپاند. گومانی تێدا نیە لاوازی دەوڵەتی عێڕاق بەهێزترین فاکتەر بوو لەو دۆخەدا. 

ئەمڕۆ سەردەمێکی تەواو جیاوازترە. داعش وەکو فاکتەرێكی تری لاواز کردنی عێڕاق، دەرفەتێکی تری بۆ کورد خولقاند، بۆ بەرجەستە کردنی مافێکی تری ڕەوای نەتەوەی کورد، کە ئەویش سەربەخۆییە. بەڵام لێرەدا دەبێت هۆشیارتر بین. 

فیدڕاڵی هیچ نەبوو، جگە لە وەرچەرخانێکی سیاسی ناوخۆیی لە چوارچێوەی عێڕاقدا. بەڵام سەربەخۆیی واتە حاشا کردن و توڕدانی هەموو ئەو سیستەم و یاسایەی کە کوردستانی بە عێڕاق بەستووەتەوە. هەروەك دەزانین، ئەوەش بریتیە لە هاتنە کایەوەی وڵاتێکی تازەی پڕ لە کێشەی سیاسیی ناوخۆیی، بێ چەك و تفاق، بێ سیستەمی ئابووری ، بێ ئاساییشی خۆراك، بێ هەبوونی پەروەردەی نیشتمانی و نەتەوەیی، لە هەمووشی خراپتر بێ هەبوونی دەستور. 

لەو بابەتە کورتەدا تیشك ناخەینە سەر کێشە ناوخۆییەکان. بەڵام دەبێ وورد وورد بیر لە کێشەی دەرەکی بکرێتەوە. لە دۆخێكدا کە هەڵوێستی وڵاتی ئیران و عێڕاق دەزانین لەو پرسەدا، ئەوەی بە دەست کورد دەمێنێتەوە بریتیە لە سنوری تورکیا. بەڵێ تورکیا بەهیچ شێوەیەك سنور داناخات و هیچ کێشەیەکی ئابووری ئەوتۆشمان نابێت لە مەودایەکی نزیكدا. تورکەکان ئێستا هەزاران کۆمپانیایان لە کوردستان کار دەکات، بۆڕی نەوتیش بە درێژایی ئەو وڵاتە ڕاکێشراون، هیچ ئابلۆقەیەکی ئابووری لە لایەن تورکیاوە بۆ سەر کوردستان لە ئارا دا نیە. تورکەکان بە ڕاشکاوانە ئەو دڵنیاییەیان بە کورد داوە. 

بۆ ئەوەی لە نیازی توركەکان تێبگەین، پێویست ناکات دانا و حەکیم بین. دەبێت هەموو لایەك ئەوە بزانین ئێمە بە نیسبەت تورکەوە دوژمنی دواخراوین، جارێ نۆرەمان نەهاتووە، ئەوە لە لایەك. لە لایەکی تر، دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان لە باشور دەبێت چ جۆرە دۆخێکی هەبێت بە نیسبەت تورکیا؟ زۆر لە ڕاڤەکارانی سیاسی وای دەبینن کە هاوشێوەی قوبرس بێت، بگرە لەسەر زاری هەندێ سەرکردە تورکەکان ئەو قسەیە کراوە. چەند نمونەیەك بگەڕێینەوە دواوە، مێژووی ئێمە پڕیەتی لە فێڵ و گزی لە لایەن تورکەکانەوە. لێدانی خەنجەر لە پشتی کورد سیما و کاراکتەری تورك بووە بە درێژایی دیرۆکی کورد. 

بە کورتی، ئێمە هەر دەبێ لەژێر مەرجی توركیا دابین لە حاڵەتی دروست کردنی دەوڵەتی سەربەخۆ. چونکه واقیعی جیۆسیاسی ئەوەمان بەسەر دا دەسەپێنێت. کوردستانی سەربەخۆ دەبێتە پارویەکی ئاسان لە گەرووی تورکیادا. بۆیە بانگەوازی سەرکردایەتی کورد دەکەین، نەکەونە ناو تەڵەی تورکیاوە، کە بریتیە لە لوش کردن و بنکۆڵ کردنی نەتەوەی کورد لە باشور لە مەودایەکی درێژخایەن. 

بەرەنجام، پێمان وایە و هەر دەبێت وا بێت، کە سەرکردایەتی کورد، ڕیفراندۆم بەکار بهێنێت بۆ مافێکی گەورەتر لە فیدڕالی بەڵام بچووکتر لە سەربەخۆیی و جیابوونەوە، ئەویش بریتیە لە کۆنفیدڕالی. بەڵێ کۆنفیدراڵی بریتیە لە یەکگرتنی دوو ووڵات بەشێوەیەکی ئارەزوومەندانە، دوو دەوڵەت لە ناو یەك سنوردا. کوردستان و عێڕاق وەکو دوو دەوڵەت لە ناو یەك سنوری پارێزاوی نێودەوڵەتی بەشێوەیەکی ئارەزوومەندانە دەمێننەوە، تا ئەو کاتەی دەرفەتێكی زێڕینی گەورەتر بۆ گەلی کورد دروست دەبێت. لەو دۆخەی ئێستادا عێڕاق هیچ چارەی تری لەدەست نیە ئەگەر بە کۆنفیدڕالی ڕازی نەبێت. کۆنفیدڕالی سەروەریی تەواو بۆ کوردستان دەستەبەر دەکات، وڵاتێك کە هەموو جومگەکانی سەربەخۆ بن، بەهیچ شێوەیەك وابەستەی هیچ دەزگا و دامەزراوەیەکی عێڕاق نەبێت. هێزی کۆنفیدڕالی بۆ کوردستان لە هێزی یاسای نێودەوڵەتی دایە، کە عێڕاق دەپارێزێت لە باکورەوە تاکو باشور، بەو شێوەیەش کوردستان بەدوور دەبێت لە هەموو نیازێکی خراپ لە لایەن دراوسێکانەوە. لە ئەگەری کۆنفیدڕاڵیدا ئابووری کوردستان نابێتە کۆیلە بەدەست وڵاتی تورکیاوە، بە پێچەوانەوە، تورکیا وابەستەی نەوتی کوردستان دەبێت. دەتوانرێ نیوەی کارە بازرگانی و ئابوورییەکان لە ڕێگەی عێڕاقەوە بکرێت. سامانی ئاو پێگەی کورد بەهێز دەکات، کەرتی گەشتیاری ساڵانە چەند ملیۆنێك هاوڵاتی عێڕاق بەرەو کوردستان دەهێنێت. بەڵام لە هەمووی گرنگتر ئێمە سودمەندی یەکەم دەبین لە هێزی یاسای نێودەوڵەتی کە تەواوی سنورەکانی عێڕاقی پاراستووە و دەپارێزێت. هەرچی مەترسی دیمۆگرافیە، کە بە بڕوای زۆرێك هاتنی بەلێشاوی عەرەب و نیشتەجێ بوونیان، سیمای دیمۆگرافی کوردستان دەگۆڕێت. ئەو کێشەیەش دەکرێ لە ڕێگەی دەستور و یاساوە ڕێگری لێ بکرێت، چونکه کوردستان دەبێتە خاوەنی دەستوریی سەربەخۆی خۆی. 

لە کۆتاییدا، بەڵی بۆ ڕیفراندۆم و بەڵێ بۆ دەنگدان بە "بەڵێ"، کە دەبێتە مایەی بەهێز کردنی کارتی کورد لە ڕووبەڕوو بوونەوەی عێڕاقدا، بۆ ڕازیکردنی دەسەڵاتدارانی عێڕاق بە کۆنفیدڕالی بە سوپاسەوە.

*قوتابی دکتۆرا لە بەشی زانستە ئابوورییەکان لە زانکۆی وارشۆ