ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

1

ئه‌مرۆ، كۆده‌نگییه‌كی به‌رچاو له‌نێوان لایه‌نه‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌كان هه‌یه‌ (نه‌ك ته‌نها له‌باشوری كوردستان) له‌سه‌ر به‌ره‌و پێشه‌وه‌بردنی قه‌واره‌ی سیاسی ئێستای (هه‌رێمی كوردستان)، كه‌ به‌شێكه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی عێراق، بۆ ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ. ئه‌م كۆ ده‌نگییه‌ ئه‌و واقیعه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ سه‌رجه‌م توێژه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ باشوری كوردستان پێویستییان به‌ده‌وڵه‌تێكی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌. ئه‌م تێگه‌یشتنه‌مان تێگه‌یشتنێكی ماركسیانه‌یه‌. له‌لاپه‌ره‌ی ١٧٧-١٧٨ی شه‌شه‌مین چاپی ئه‌ڵمانی كتێبی «بنەچەی خێزان، خاوەندارێتیی تایبەت و دەوڵەت»، فرێدریك ئه‌نجلس به‌م شێوه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت پێناسه‌ ئه‌كات:

(دەوڵەت به‌رهه‌می كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ پله‌یه‌كی دیاركراوی په‌ره‌سه‌ندنی؛ دەوڵەت ده‌ربرینی ئه‌و واقیعه‌یه‌ كه‌ ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ له‌گه‌ل خۆدی خۆیدا له‌ ناكۆكیه‌ك تێوه‌گلاوه‌ كه‌ خۆی ناتوانێت چاره‌سه‌ری بكات و ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ دابه‌ش بوو بۆ دژه‌ چه‌قبه‌ستوه‌كان كه‌ ناتوانێت خۆی لێیان قورتار بكات. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م دژانه‌، خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندیه‌ چینایه‌تیه‌ ئابووریه‌ ناكۆكه‌كان، یه‌كتر نه‌خۆن، هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵگاكان له‌ تێكۆشانی نه‌زۆك، هه‌ر بۆیه‌ پێویستی هه‌بوو به‌ هێزێك له‌ رووكه‌شدا له‌سه‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا ئه‌وه‌ستێت، هێزێك به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ نه‌رم ئه‌كات و له‌سنووری «سیسته‌م» ئه‌یهێڵێته‌وه. ئه‌م هێزه‌ ده‌و‌ڵه‌ته‌.)‌

ئه‌گه‌ر ته‌ماشای ره‌وشی كوردستانمان بكه‌ین، به‌روونی تێبینی ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ین كه‌ به‌هۆی به‌رده‌ست كه‌وتنی ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵی ١٩٩١ـه‌وه‌و په‌یدابوونی سه‌رچاوه‌ جۆراوجۆره‌كانی داهات و كه‌ڵه‌كه‌بوونی سامانێكی یه‌كجار زۆر، به‌تایبه‌تی له‌پاش ٢٠٠٣ ـه‌وه، گۆرانكارییه‌كی گه‌وره‌ له‌ تابلۆی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كوردستان دروست بوه‌، كه‌ وێنه‌كانی به‌زه‌قی دیارن، نه‌ك ته‌نها له‌ ناكۆكی سه‌ره‌كی نێوان به‌رژه‌وه‌ندی توێژه‌ مشه‌خۆره‌كان له‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وروبه‌ی له‌لایه‌ك و به‌رژه‌وه‌ندی زۆرینه‌ی گه‌ل كه‌ كه‌م به‌شه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات و سامان له‌لایه‌كیتر، به‌لكو له‌ ناكۆكی نێوان ناوه‌نده‌كانی خودی ده‌سه‌ڵاتیش له‌سه‌ر دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات و سامان.

دژه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگای كوردستانیمان له‌ باشور و ناكۆكییه‌كانیان رۆژ دوای رۆژ نه‌ك ته‌نها زۆرترو قووڵتر ده‌بنه‌وه‌، بگره‌ گه‌یونه‌ته‌ چه‌قبه‌سته‌یی. قۆرخكه‌رانی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات وا پێگه‌ی خۆیان بته‌وكردوه‌، نه‌ هه‌ڵبژاردنه‌ گشتیه‌ خوله‌ییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان توانیویانه‌ ده‌رگایه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م ناكۆكییانه‌ بكه‌نه‌وه‌، نه‌ ململانه‌ی (ئێسك شكاندن) نێوان ٥ حزبه‌كه‌.

واته‌، نه‌بوونی ده‌وڵه‌ت له‌كوردستان، به‌سه‌روه‌ی و ده‌ستوری تایبه‌تی خۆی، ئاراسته‌ی ناكۆكییه‌ نێوخۆییه‌كانی كۆمه‌ڵگای كوردستانیمان به‌ره‌و رێگری له‌ پێشكه‌وتنی ئه‌بات، نه‌ك به‌ره‌و چاره‌سه‌ركردنیان. ئه‌م گوته‌یه‌ هامان واتا ئه‌گه‌ێنێت به‌ مانه‌وه‌ی باشوری كوردستان وه‌ك به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌تی عێراق، چوونكه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ك ته‌نها له‌توانایدا نیه‌ به‌ئه‌ركی خۆی هه‌ڵسێت له‌ به‌شه‌كانیتری عێراق، به‌ڵكو ئاماده‌یه‌ له‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ كه‌ ئێستا له‌كوردستان هه‌مانه‌ كه‌م بكاته‌وه‌، به‌هۆی سروشتی دواكه‌وتووی ئایدیۆلۆژی (ئیسلامی- تایفه‌گه‌ری) زاڵ به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران له‌ به‌غدا، كه‌ هیچ هیوایه‌كی سرنج راكێشی نه‌هێشتوه‌ته‌وه‌ بۆ مانه‌وه‌ی گه‌له‌كه‌مان له‌ عێراق.

به‌م شێوه‌یه‌، دامه‌زراندنی دوڵه‌تی كوردستان،‌ پێویستییه‌كی كۆمه‌ڵگاییه‌ بۆ رێگاكردنه‌وه‌ بۆ ناكۆكییه‌ ناوخۆییه‌كانی، به‌لابردنی ئه‌م ناكۆكییه‌ی ئێستای نێوان حوكمرانانی هه‌رێمی كوردستان و به‌غدا، كه‌ زاڵ بوه‌ به‌سه‌ریانداو دایان پۆشیوه‌. بوونی دوڵه‌تی كوردستان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ململانه‌ی چینایه‌تییه‌، چوونكه‌ ئه‌وكات ناره‌زایه‌تی سته‌مدیده‌كانی گه‌ل راسته‌وخۆ رووبه‌رووی ده‌سه‌ڵات ده‌بنه‌وه‌، له‌بری ئه‌وه‌ی ئێستا كه‌ به‌ تلیاكی دروشمه نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان به‌ره‌و به‌غدا ئاراسته‌ ئه‌كرێت.

2

هه‌ر چۆن ئه‌م كۆده‌نگیه‌ له‌نێوان لایه‌نه‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌كان كه‌ بنه‌ماكه‌ی پێویستی كۆمه‌ڵگاكه‌مانه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت، له‌نێو چه‌پ و ماركسییه‌كانی كوردستانیش ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌هایش ئه‌و دوودڵی وراڕابوونه‌ كه‌ له‌ هه‌موو گۆشه‌كانی كۆمه‌ڵگا تێبینی ئه‌كرێت سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نجامدانی گشتپرسی له‌ ٢٥ی ئه‌م مانگه‌، له‌نێو چه‌پ و ماركسییه‌كانی كوردستان ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌. هۆی سه‌ره‌كی ئه‌م دوودڵی وراڕابوونه ئه‌گه‌رێته‌وه‌‌ بۆ ئه‌و به‌رپه‌رچ دانه‌وه‌، كه‌ پرۆسه‌ی ئاماده‌كردن و ئه‌نجامدانی گشتپرسی له‌لایه‌ن لایه‌كی سیاسییه‌وه‌ پێشره‌وایه‌تی ئه‌كرێت، كه‌ به‌رپرسی سه‌ره‌كییه‌ له‌م قه‌یرانه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگاكه‌مان دووچاری بوه‌، به‌هۆی دووركه‌وتن له‌ ئیراده‌ی گه‌ل و قۆرخكردنی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات و په‌یره‌وكردنی چه‌شنێك له‌ حكومرانی پشت به‌بنه‌ماكانی دیموكراسی نابه‌ستێت و چه‌شنێك له‌ سیاسه‌تی ئابووری كه زۆرینه‌ی‌ گه‌له‌كه‌مانی توشی برسێتی كردوه‌. ئێستایش پرسی ره‌وای گشتپرسی بۆ داپۆشینی شكسته‌ سیاسییه‌ ناوخۆییه‌كانی به‌كار ئه‌هێنێت.

به‌شداریكردنی حزبی شیوعی كوردستان له‌ بریاردان له‌ سه‌ر ئه‌نجامدانی گشتپرسی و له‌ سه‌رپه‌ره‌شتیكردنی گشت پرۆسه‌كه‌، وێنه‌یه‌كی وا پیشان ئه‌دات كه‌ كۆمونیسته‌كان (دیسان بوونه‌ پاشكۆی ناوه‌نده‌كانی ده‌سه‌ڵاتی بورژوا). به‌ڵام راستێكه‌ وانیه‌، له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌:

- كۆنگره‌ی شه‌شی حزبمان سیاسه‌تێكی روون و رێپیشانده‌ر دارشت بۆ گه‌راندنه‌وه‌ی سه‌به‌خۆیی هزری وسیاسی و رێكخراوه‌یی بۆ حزب، له‌سه‌ر بنه‌ماكی ماركسیزم، له‌پێشه‌وه‌یان بریاردانمان كه‌ ململانه‌ی چینایه‌تی جولێنه‌ری كۆمه‌ڵگایه‌ بۆ پێشه‌وه‌.

له‌و‌ كاته‌وه‌ ئه‌دای سه‌ركردایه‌تی و رێكخراوه‌كانی حزب پێشكه‌وتنێكی به‌رچاو پێوه‌ دیاره‌و پێویسته‌ پشتگیری بكرێت‌.

- له‌به‌رده‌مان دوو قۆناغ هه‌یه‌. یه‌كه‌م، قۆناغی ئێستا، كه‌ ئه‌نجامدانی گشتپرسییه‌ بۆ ره‌وایه‌تی دان به‌ خواستی گه‌ل. سروشتی ئه‌م قۆناغه‌، به‌تایبه‌تی گه‌له‌كه‌مان له‌ژێر فشارێكی هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی گه‌وره‌دایه‌، وا ده‌خوازێت كه‌ ووتاری سه‌رجه‌م حزبه‌كان (ی له‌گه‌ل گشتپرسی) چاوبده‌نه‌ سه‌ر سه‌رخستنی پرۆسه‌كه‌و دوور بكه‌ون له‌ وروژاندنه‌وه‌ی كێشه‌ جێی ناكۆكییه‌كان. دووه‌م، ئه‌گه‌ر بژارده‌ی ده‌ه‌چوون له‌ عێراق زۆرینه‌ی ده‌نگی هێنا، قۆناغی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت ده‌سپێئه‌كات، كه‌ قۆناغێكی درێژه‌.

- ئه‌زموونی گه‌لانیتر، به‌تایبه‌تی روسیا له‌ شۆڕشه‌كانی ١٩٠٥- ١٩١٤- شوباتی ١٩١٧، به‌به‌شداریكردنی سۆشیالیست و بۆلشه‌فێكان، ئه‌وه‌ پیشان ئه‌ده‌ن كه‌ سروشتی ده‌وڵه‌ت جێی تێكۆشان و ململانه‌ی هه‌موو ره‌وته‌ سیاسییه‌كانه‌: راستگه‌رایی هه‌وڵ ئه‌دات ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌پله‌ی یه‌كه‌م له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كه‌ڵه‌كه‌ كردنی سه‌روه‌ت و سامان بێت. چه‌پگه‌رایی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ژارو چه‌وساوه‌ بێت.

له‌كوردستانمان پارت هه‌یه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ بكاته‌ ده‌وله‌تی بنه‌ماڵه‌و توێژه‌ مشه‌خۆره‌كان. پارتێكتر هه‌یه‌ ده‌یه‌وێت له‌سه‌ر بنه‌ماكانی شه‌ریعه‌تی ئیسلامی بێت.

بۆیه‌ پێویسته‌ سه‌رجه‌م دیموكراسی- و پێشكه‌تن- و ئازادی- و یه‌كسانی خوازه‌كان، هه‌موو هێزو توانای خۆیان بخه‌نه‌ گه‌ر و به‌گوتارو به‌رنامه‌ی تایبه‌تی خۆیان به‌شداری بكه‌ن له‌ بونیاتنانی ده‌وڵه‌تێكی عه‌لمانی دیموكراسی، له‌سه‌ر بنه‌ماكانی هاوڵاتی بوون و مافه‌كانی مرۆف. له‌م ده‌وڵه‌ته‌دا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بنچینه‌ییه‌كانی توێژه‌كانی هه‌ژارو كه‌مده‌رامه‌ت له‌ جوارجێوه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌كان بپارێزرێت.