ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بۆچی بابەتی دەوڵەت؟

ـــ لەسەرەتای سەردەمی مۆدرینایەتی و روشنفكریییەوە، هاوكات لەگەڵ گۆرانكارییە سیاسی و فیكری و ئابورییەكان كە سەرمایەداری ئەنجامیداوە تا هەلومەرجی ئێستا، ململانێ سەبارەت بە چەمكی دەوڵەت بەردەوامە. ئەم بابەتە ناونیشانێكی سەرەكی ململانێی ئایدیۆلوجی و سیاسییە لە سەر ئاستی جیهانی و لە چوارچێوەی هەر وڵاتیك.

بە نیسبەت هێزەكانی چەپ ئەم بابەتە گرنگییەكی تایبەتی هەیە بە تایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست باس لە چاكسازی دەوڵەت.. دەوڵەتی یاسا..دەوڵەتی مەدەنی، دەكرێت. ئەم بابەتە یارمەتیمان دەدات بۆ بنیاتنانی هێزی كۆمەلایەتی كاریگەر بۆ ئەنجامدانی گۆرانكاری كۆمەڵایەتی بەتایبەتی بیری ماركسی سەبارەت بەم بابەتە بەردەوام دوچاری شاڵاوی فیكری لەلایەن لیبرالیزمی نوێ و پاشماوەكانی پێكهاتە دوواكەوتووەكان، بۆتەوە.

باسكردنی تیئۆری دەوڵەت راستەوخۆ پەیوەندی بەو میتۆدەوە هەیە كە مێژووی پێ دراسەت دەكرێ. بۆیە تیئۆری دەوڵەت لای ماركس فراوانترە لە باسكردنی بابەتی سەروەری و بنەماكانی دەوڵەت ... هتد.. ئەم بابەتە پەیوەندی بە باسكردنی هێزەكانی بزوێنەری مێژووی مرۆڤایەتییەوە هەیە.

ــ ئایا ئەم بابەتە لە هەلومەرجی ئێستادا پێویستی هەیە؟

لە وەڵامدا دەڵین ئێجگار پێویستە چونكە رێرەوی پەرەسەندی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و هێزە بزوێنەرەكانی مێژوو كۆتاییی نەهاتوە. ئەمرۆ فەلسەفەی مێژوو و روداوەكان بە جۆرێك هەڵسەنگاندنی بۆ دەكرێت كە بەكاربێت و بگونجێ لەگەڵ چەسپاندنی نموونەی دەوڵەتی لیبرالی كە بە كۆتایی مێژوو دەخرێتە روو. ئەم بۆچونە لە بۆچونەكانی فۆكۆیاما دەردەكەوێت كە دەڵی رەخنەگران بە هەڵە لە من گەیشتوون ... من ناڵیم ئایندە خاڵی وەرچەرخان و گۆرانی تێدا نییە، بەڵكو هەر وەكو چۆن هیگڵ و ماركس ووتویانە كۆمەڵگا مرۆڤایەتییەكان لە پەرەسەندندان. میژوو ناگاتە ئەنجامی خۆی تا مرۆڤایەتی نەگاتە سیستمی سیاسی نموونەیی: كۆمۆنیزم كە ماركس خەیاڵی پێوە دەبینی یان دەوڵتی لیبراڵ كە هیگڵ بانگەشەی بۆ دەكرد. كە ئێستا هاتۆتە دی.

تەماشا كەن فۆكۆیاما كە باسی ماركس دەكات دەڵی خەیاڵی پێوە دەبینی بەڵام كە باسی دەوڵەتی لیبرالی نمونەی هیگڵ دەكات دەڵی بانگەشەی بۆ دەكرد!

جگە لەمەش ئایا چەمكی سیستمی سیاسی نمونەیی لە مێژوودا هەیە؟!

ـــ كە باس لە تیئۆری ماركس سەبارەت بە دەوڵەت دەكەین مەبەست خستنەرووی بابەتێكی مێژوویی نییە بەڵكۆ ئەم بابەتە پەیوەندی بە سەرهەڵدانی دەوڵەت و ناوەرۆك و وئەركەكانی و پەرەسەندنی دەوڵەت وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی، هەیە. بۆیە تیئۆری دەوڵەت كە ململانێی سیاسی و فیكری لەسەرە و بۆ چەندین بابەتی وردەكاری و لقی جیاواز دابەش دەبێت.

ــ لێرەدا پێویستە ئاماژە بە میتۆدی ماركس بدەین سەبارەت بە چەمكی دەوڵەت. ئەم میتۆدە لە یەك نوسراوی ماركس یان لە یەك بەرهەمی تیئۆرزانە ماركسییەكاندا نییە. بەڵكو لە چەندین بەرهەمەكانی ماركس و ئینگلز ولینین و هتد ئاماژەی بۆ كراوە و لە دراسەتكردنی تێكرای ئەو بەرهەمانە دەتوانین باس لە تیئۆری دەوڵەت لای ماركس بكەین.

ــ بۆ ئەم بوارە گەرانەوە بۆ چەندین بەرهەمی فیكری پێویستە، لەوانە: ئایدیۆلوژی ئەلمانی.. بنچەی خێزان وخاوەنداریتی تایبەت و دەولەت كە ئەنگلس سەبارەت بە توێژینەوەكانی مۆرگان نوسیوێتی..فورباخ و وكۆتایی فەلسەفەی كلاسیكی ئەلمانی.. دەولەت و شۆرش.. نامەكانی ماركس.. بنەمانی فەلسەفەی ماركس .. ماتریالزمی مێژوویی. هەژدەی برۆمێر.. مانفێستی حزبی كۆمۆنیست.. هتد.

لێرەدا دەمەوێ سوپاسی هاورێم د ئازاد حەمە بكەم كە بانگەشەكردنی من بۆ ئەم دیبیتە وای كرد لە ماوەی چەند رۆژی رابووردودا بۆ باسكردنی ئەم بابتە بگەرێمەوە بۆ بەشێك لە سەرچاوەكانی ماركسیەت، هەرچەندە ئەم نوسراوەی كەناردومە چەند سەرەقەڵەمێكە ودەمویست بە قسە باسیان بكەم، و لە كۆتاییشدا بە هۆیەكی گرنگەوە نەمتوانی ئامادە بم وداوای لیبوردن لە ئامادەبوان دەكەم.. لێرەدا دەمەوەێ بلێم ئەم بابەتەی ناردومە بە توێژینەوەیكی قولی دامەنێن وپەلە بوونی پێوە دیارە ، وتەنها وروژاندنی هەندێ خاڵە كە دەمەوێ سەرنجی ئێوەی بەرێزی بۆ رابكێشم. 

ــ ماركس چەمكی دەوڵەتی بە داماڵین لە یاسا و لۆجیكە گشتییەكانی ماركسیەت نەخستەروو، بەڵكو لە چوارچێوەی یاسای گشتی و رێرەوی واقیعی ماتریالزمی دیالكتیكی. دەوڵەت بەشێكە لە سەرخان و رەنگدانەوەی سیستمی ئابوری و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان و شێوازی بەرهەمهێنانە. كە باسی سیستمی ئابوری دەكەین مانای ئەوە نییە بە شێوازی میكانیكی بروانینە پەیوەندی دەوڵەت بە سیستمی ئابورییەوە. بۆیە كە باسی هێزەكان و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان دەكەین ناكرێ بە سادەیی پەیوەندی نێوان سەرخان وژێرخان تێبگەین.

لە كتیبی ئایدیۆلۆجی ئەلمانی كە وەڵامدانەوەیە بۆ هیگڵ، ماركس وئینگلز باسی پرنسیپە سەرەكییەكانی ماتریالزمی مێژووی دەكەن و شیكردنەوەیەكی رەخنەگرانە بۆ قۆناغەكانی پەرەسەندنی مێژوو دەكەن، و ئاماژە دەكەن كە پەرەسەندی میژوو پەیوەندی هەیە بە كارتێكردنی مرۆڤ لەسەر سروشت و توانای گۆرانكاری لە سروشت كە جێگر وئامرازی نوێ پەیدا بووە و پێداویستی كۆمەڵایەتی سادە ئەنجام بدات وەك ئەلتەرناتیفیك بۆ ئەو گۆرانكارییانەی كە تەنها بە هۆكاری سروشتەوە ئەنجام دەدرا. بەمجۆرە مێژوو بەرهەمهێنانی ئامرازی بوون بووە واتە ژیانی مادی خودی مرۆڤ.

ــ سەبارەت بە لۆجیكی پەیدابوونی دەوڵەت ئەنگلس شیكردنەوە وهەڵەسنگاندن بۆ وتەیەكی هیگل دەكات كە دەڵیت" هەر واقعیك هەبێ ئەوا معقولە، وهەر معقولیكیش واقیعە".

ئەنگلس دەلێت: ئەو بابەتەی كە پێشتر واقیع بووە لە میانەی پەرەسەندن، واقیع بوونی لە دەس ئەدات و پێداویستی نامێنێت و سیفەتی معقول بوونی دەدۆرێنێت. ئەو واقیعەی كە گیان دەدات واقیعیكی نوێ كە لە گەڵ ژیان دەشێت، شوێنی دەگرێتەوە. ئەگەر كۆن عاقل بیت ئەوا بە ئاشتی شوێن بۆ نوێ بەجێ دێلێت. ئەگەر نا ئەوا بە توندو تیژی.

ئەگەر بە پێی دیالكتیكی هیگل وتەكەی هیگل شیبكەینەوە ئەوا ئەو واقیعە بۆ دژەكەی دەگۆردرێت.. هەندی بابەت لە میژووی مرۆڤایەتی واقیع بووە بەڵام بە تێپەربوونی كات دژ بە عەقل بووە. بەم جۆرە ئەوەی وترا هەر واقیعیك مەعقولە دەبیتە ئەوەی كە واقیعێك پێداویستی خۆی لە دەس بدات شایانی نەمانە. ئەم لۆجیكە لەلایەن ماركسەوە شیكردنەوەی گۆرانكاری دەوڵەتەكان بووە.. ئیمبراتۆری رۆمانی جێگای كۆماری رۆمانی گرتۆتەوە. رژێمی پاشایەتی فەرنسا لە 1789 بوو بە نا واقیع.

ـــ ئەم تێروانینەی ماركس ئاماژەیە بەوەی كە گۆمەلگای كامل بوو ودەوڵەتی كامل بوو تەنها لە خیالدا هەیە. هەموو سیستمە كۆمەڵایەتییەكان لەرێرەوی مێژوودا تەنها قۆناغی كاتییە لەكاروانی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی كە كۆتایی نایەت.

ـــ تێكرای ئەم بابەتانەی لە سەرەتاوە باسمان كرد مەبەست لێی ئەوەیە كە بلێن چەمكی دەوڵەت لای ماركس لەمیتۆدی ماركس سەبارەت بە پەرەسەندن ومێژوو وململانی چینایەتی جیا نابێتەوە.

ــ بە نیسبەت ماركسەوە دەوڵەت لە ئاكامی توافق و سازشبوون یان سازانی چینایەتی یان گرێبەستی كۆمەڵایەتی نەهاتۆتە كایەوە. لە نامەیەكی ماركس لە 28 كانونی یەكەمی 1846 ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە لەسەدەی هەژدەهەم هەندی "كەسی نیمچە عاقل" وایان دەزانی كە دارشتنێك بۆ نیوان گیری بۆ توێژكان وپاشا و خانەدانەكان وبەرلەمان دەدۆزنەوە، بەڵام شۆرشی فەرنسا هات وهەموویانی تێك وپێكدا.

ـ لە تیئۆری دەولەت لای ماركس چەمكی بەرژەوەندی گشتی دەولەتی درووست نەكردوە بە هەمان شێوە دەولەت رەنگدانەوەی مافی خودایی نەبووە و سەرچاوەی دەولەت شەرعیەتی لە ئاین وەرنەگرتوە.

فورباخ ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە قۆناغەكانی مرۆڤایەتی لە یەكتر جیادەكرێتەوە بە گۆرانكاری ئاینەكان و بزافی مێژوویی ناگاتە بناغەی خۆی تەنها بە جێگربونی لە دڵی مرۆڤ.

هەڵبەتە ئەم بۆچونەش وەك ئەنگلس باسی دەكات راست نییە. لە مێژودا وەرچەرخانی مەزن هەبووە كە هاوكات لە گەل گۆرانكارییە ئاینیییەكان نەبووە. بزافە كۆمەڵایەتییەكان كە مۆركی ئینییان وەرگرتوە بە هۆی ئەوە بووە كە سەدەی ناوەراست تەنها لاهوت وئاینی لە بواری ئایدیۆلۆژی بەرهەم هێناوە.

ـــ لە بنەچەی خێزان و خاوەندارێتی تایبەت ودەوڵەت ئەنگلس دەلێت"دەوڵەت بە هیچ جۆرێك بریتی نییە لە دەسەڵاتێكی دەرەكی و بەسەر كۆمەڵگادا سەپێندرابێت، بە هەمان شێوە دەولەت بەرجەستەكاری هزری رەوشتگەری نییە، وێنە و بەرجەسەكاری مێشك نییە وەك هیگل دەلێت. 

دەولەت بەرهەمی كۆمەڵگایە لەپلەیەكی دیاریكراوی پەرەسەندینیدا. دەولەت بریتییە لە دانپێنان كە ئەو كۆمەڵگایە كەوتۆتە نێو ململانێ ودژایەتی لە نێو خودی خۆیدا، و ناتوانی چارەسەری بكات. بۆ ئەوەی دژ بەیەكەكان خۆیان نەكەن بە خۆراكی شەرێكی بێئاكام پێویستیان بەچوارچێوەیەكی بەرزەفتكراو هەیە كە رایان بگرێت. دەسەڵاتێك كە لە ناخی كۆمەڵگاوە هەڵقوڵاوە بەڵام خۆی لە سەروو كۆمەڵگا دادەنێت. دەسەڵاتێك جار لە جار زیاتر لە كۆمەڵگا دابڕاو ونامۆتر ئەویش بریتییە لە دەوڵەت. ئەلێرەدا یاسای یەكێتی و ململانێی دژەكان دەردەكەوێت.

ـــ بەردەوام لەم بابەتە پرسیارێك دەكرێ ئایا لە سەرەتاوە و بۆ یەكەم جار لە مێژوودا دەوڵەت چۆن درووست بوو. ماركسیەت تەماشای دەوڵەت بە دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی دەكات كە سەرەتای هەیە ولە گۆرانكاریدایە و لە كاتی نەبوونی پێداویستیی ئەم دیاردەیە نامێنێت. لێرەدا چەمكی پوكانەوەی دەولەت دێتە كایەوە كە هەندێ جار بە شێوەیەكی سادەیی و بە یۆتوبیای ماركس ناودەبرێ لە كاتێكدا ئەم چەمكە دەبێ لە چوارچێوەی فەلسفەی میژوو باس بكرێ نەك وەكو بابەتێكی هەنوكەیی كە تیئۆرزانە بۆرژواكان بەو ئاقارە دەیانەوێ بیبەن وەك بلێی ئەركی ئێستایە.

كۆمەڵگا سەرەتاییەكان كە دەوڵەتی تێدا نەبووە مانای ئەوە نییە رێكخستنی تێدا نەبووە. كۆمەلێك دابونەریت وریسا هەبووە بۆ رێكخستنی ئەو كۆمەڵگایانە، بەڵام چینێك نەبووە كە خۆی بۆ حوكمرانی كۆمەڵگا فەرز بكات. كەسیش نەبوو كە تایبەتمەندییەكەی حوكمرانی بووبێت. بەڵام كاتێك چەوساندنەوە دەست پێدەكات ودیلەكانی شەڕ دەبنە كۆیلە و لە بەرهەمهێنان بەكاردەهێنرین و لە لایەن خاوەن كۆیلەكانەوە دەچەوسێنرێنەوە، دەسەڵاتی كۆن كە لەسەر رێزگرتنی سروشتی بووە كۆتایی دێت. بارودۆخی نوێ پێویستی بە ریساو و رێكخستنی نوێ هیە بۆ شەرعیتدان بە پەیوەندییە نوێكانی بەرهەمهێنان. شێوازە سادەكانی رێكخستنی كۆمەلگا سەرەتاییەكان بۆ رێكخستنی لە گەڵ بارودۆخی نوێ نەگونجا. قانونی نوی لە سەر بنەمای شەرعیتدان بە چەوسانەوە بوو بە حالەتێكی پێداویستی. ئەلێرەدا رۆڵی خەیالی مرۆڤایەتی دەێتە پێشەوە لە سایەی تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ شیكردنەوەی سروشت.بەمجۆرە ئەركێی نوێ بە خوداكان درا بۆ ئەوەی ببنە بنەمایەك بۆ پاراستنی سیستمی نوێ وزامنكردنی رەوابوون بۆ جیاوازە چینایەتییەكان. ئاین ئەم رۆڵەی بینیەوە و حوكمرانە نوێكان بوون بە نوێنەری خودا.

حوكمرانە نوێكان پێویستیان بە بە كۆمەلێك پیاو هەبوو كە رۆڵی حوكمرانی ببینین و حوكمرانی ببێ بە وەزیفەیان و ئەركیان پاراستنی پەرژەوەندی خاوەن هێزی بەرهەمهێنان بێت. ئەلێرەدا دامودەزگای دەوڵەت پێویستە بۆ ئەوەی ئەم حوكمرانە نوێیانە وەزیفەی خۆییان ببینین. ئەم دامودەزگایانە بریتییە لە پۆلیس و سوپا و وبەندیخانە، جگە لە دامودزگاكانی دیكە وەك سیستمی خوێندن و راگەیاندن و تەنانەت ئەمرۆ بەكارهێنانی سوشیال میدیا.

ـــ ئەم باسكردنە چیمان پێ دەلێت؟

لەوەی كە باسمان كرد دەردەكەوێت لە مێژوودا بەردەوام دەوڵەت نەبووە، و دەوڵەتیش لەوكات و شوێنە درووست دەبێ كە كۆمەڵگا بۆ چینی جیاواز درووست دەبێت، و ناكری دەولەت لە دیدی ئیرادەی خودایی و لە دیدی فیكرەی رەوشتییەوە تفسیر بكرێ. دەولەتێك نییە لە سەروو بەرژوەندییەكانەوە. لێرەدا دەمەوێ باسی چەمكی سەربەخۆیی رێژەیی دەوڵەت بكەم كە لەسەرەتاوە وەك ئاماژەم پێكرد بۆتە وەزیفەی كۆمەڵە كەسێك، بەڵام لە میانەی تێكۆشاندا كۆمەلێك پرنسیپ هاتۆتە كایەوە كە شارستانێتی فەرزی كردوە ورەنجی تێكۆشانی مرۆڤایەتی بووە، بەلام ئەمە ناوەرۆكی چینایەتی دەوڵەت لا نابات. دەبینین كاتێك خۆپیشاندان و راپەرینەكان دەكرێ حوكمرانان جگە لەوەی داوای مۆڵەت دەكەن راستەوخۆ دەلێن ئێوە هەڕەشەن بۆ دەولەت.

فەیلەسوفی یونانی پولانتزاس كە یەكێكە لە تیئۆرزانە ماركسیستەكان و كارەكانی تەواوكەری كارەكانی گرامشی و ئەلتوسیرە، ئاماژە بۆ چەمكی سەربەخۆیی رێژەیی دەولەت دەكات كە چۆن دەوڵەت لە لایەكەوە ئاسانكاری وهێمنی بۆ چینی سەرمایەداری درووست دەكات و هاوپەیمانی چینایەتی درووست دەكات بەڵام راستەخۆدەچێت نێو پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە و لەلایەكەوە دەروانێتە بەرژەوەندی سەرمایەداران نەك وەك تاك بەڵكو وەك چین، لەلایەكی دیكەوە دەروانێتە بەرژەوەندی كرێكاران وەك تاك نەك وەك چین. لێرەدا چەمكی دەوڵتی سلتەوەی درووست دەبێت كە یەكێك لە نمونەكانی دەوڵەتی لیبرالزیمی نوێ.

لە رۆژهەڵاتی ناوەراست بە شێك لە توێژینەوە نوێكانكان كە شایانی دراسەتە باس لە نمونەیەكی نوێ دەكەن كە پێی دەوترێ "دەوڵەتی دەسكەوت" الدولە الغنائمیە كە جۆرێكە لە سیفەتەكانی نمونەی لیبرالیزمی نوێی دەوڵەت و تێكەڵییەكە لە ئابوری بەرخۆر و هاوپەیمانی گەندەڵی كە بریتییە لە هاوپەیمانی رانەگەینراوی بۆرژوای مشەخۆر و بۆرژوای بیروكرات لە وڵاتی ئێمەدا. دوور لە بەخشینی سیفەتی دەولتی دەسەكەت بۆ ئەم حاڵەتەی لای خۆمان هەیە، ناتوانین نەڵین كە ئاراستەی دەوڵەت لە كوردستان ولە تێكرای رۆژهەڵاتی ناوەراست بە رەهەندی جیاوازەوە بەروە شێوازەكانی نمونەی لیبرالیزمی نوێ دەروات كە بەرهەمەكەی سەرمایەدارییەكی دواكەوتوو لە ئاستی گەشەپێدان و وابەستەبە ناوەندە سەرمایەدارەكانی هێناوەتە كایەوە. ئەم نمونەیەش گەشەپێدانی مرۆیی بەردەوام ئەنجام نادات، و تێكۆشانی چینایەتی بەرەو ئاستێكی نوێ دەبات.

لێرەوە هێزە چەپەكانی كوردستان پێویستە باسی چەمكی دەوڵەت لە گوتاری سیاسییان دەركەوێت وبایەخی پێ بدەن و ببێتە بنەمایەكی فیكری لە تێكۆشان پێش راگەیاندنی دەوڵەتی نیشتمانی سەربەخۆی كوردستان و دوای راگەیاندنی دەوڵەتی نیشتمانی كە پێ گومان مۆركێكی چینایەتی دەبێت.