ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

1- په‌روه‌رده‌ی سیاسی:

سیاسه‌ت له‌ دونیای لیبراڵ‌دیموكراسی یان سه‌رمایه‌دارییدا، له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌ی ڕاسته‌وخۆ نه‌وه‌ستاوه‌. مرۆڤه‌كان په‌روه‌رده‌ناكات و ته‌نیا له‌ سه‌ر سندووقه‌كانی ده‌نگدان ڕووبه‌ڕووی یه‌كتر ده‌بنه‌وه‌. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ پێشوه‌خت میدیا ئیشی خۆی ده‌كات، سیمینار و ۆركشۆپی خێرا هه‌یه‌، ڕاگه‌یاندنی لیست و داتاشینی درووشم هه‌یه‌ به‌ڵام په‌روه‌رده‌ بوونی نیه‌. په‌روه‌رده‌ی سیاسی، واته‌ خه‌ڵك له‌ڕێگه‌ی ئایدیایه‌كه‌وه‌ په‌روه‌رده‌بكه‌یت و نه‌هێڵیت سه‌رگه‌ردان ببن. واته‌ ده‌نگده‌ر بگۆڕیت بۆ ئه‌ندامی په‌روه‌رده‌كراو. له‌ دونیای لیبراڵ‌دیموكراسییدا، كه‌ سیاسه‌تی ئێستای جیهانه‌، ده‌نگده‌ر به‌رهه‌مدێت نه‌ك كه‌سی په‌روه‌رده‌كراو. په‌روه‌رده‌ كات و په‌یمانی ده‌وێت. ئه‌مڕۆ له‌ سه‌رده‌مێكی خێرا و چڕ و پڕ زانیارییدا ده‌ژین، به‌ڵام زووش بیرده‌چنه‌وه‌. كات و شوێن، مه‌جازی و خه‌یاڵی بووه‌ته‌وه‌. ئه‌مانه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر مه‌بده‌‌و و پره‌نسیپی سیاسی داده‌نێن و ته‌نانه‌ت خودی سیاسه‌تكردن وه‌ك خواردنی خێرا و فاست فوودی لێدێت. هه‌ركه‌س ده‌توانێت لیستێكی خێرا ڕاگه‌یه‌نێت و كۆمه‌ڵێك درووشمی عه‌جوول داتاشێت و به‌ناوی تازه‌ییه‌وه‌، كۆنه‌پارێزی به‌رهه‌مبێنێته‌وه‌. به‌و پێیه‌ی حیزبه‌ ته‌قلیدییه‌ كوردییه‌كانیش به‌ده‌ست كه‌سانێكی مه‌نسوخ و كۆنه‌وه‌ن، و گه‌نجه‌كانیشیان له‌بری په‌روه‌رده‌ خه‌ریكی وه‌رگرتنی بڕوانامه‌ن، بۆیه‌ هیچ ئاسۆیه‌كی تازه‌بوونه‌وه‌یان تیا نه‌ماوه‌. به‌گشتی له‌ سه‌رده‌مه‌كه‌شدا "په‌روه‌رده"‌ كورتكراوه‌ته‌وه‌ بۆ "فێركردن". شت زۆر ده‌زانیت، به‌ڵام به‌شی ئه‌وه‌ ناكات مه‌بده‌ئێكی درێژخایه‌نی له‌سه‌ر بنیات بنێیت. لێره‌وه‌یه‌ ستالین ده‌یوت: نوسه‌ر ده‌بێت ئه‌ندازیاری ڕۆحی مرۆڤ بێت(و مرۆڤ له‌و بازاڕه‌ هه‌ڵنه‌ڕێژرێت).

2) ژن و به‌شداریی سیاسی:

كاتێك له‌ناو ژنانی چالاكوانی ئێمه‌دا باس له‌ به‌شداریی سیاسی ده‌كرێت، زۆرێك نازانن ناوی سه‌رده‌مه‌كه‌یان سه‌رمایه‌دارییه‌. نه‌خوازه‌ڵا "سه‌رمایه‌داریی دوایین"، كه‌ ده‌توانێت هه‌موان به‌شداربكات، به‌ڵام له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی و قازانجی زیاتردا. واته‌ به‌شداری ئامرازه‌، و قازانج ئامانجه‌. ئایا ده‌كرێت له‌ هه‌ناوی ئه‌م سیسته‌مه‌وه‌، ژنان به‌هۆی به‌شداربوونیانه‌وه‌ سودێكیشیان به‌ربكه‌وێت؟

ماركس و ئه‌نگڵس له‌ مانیفێستی كۆمۆنیست‌دا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ چینی بۆرژوازی له‌ ساتی هاتنیدا، ڕۆڵێكی شۆڕشگێڕانه‌ی گرنگی گێڕاوه‌. به‌ڵام كه‌مێك دواتر باسی ئه‌م ڕۆڵه‌ "شۆڕشگێڕی"یه‌ ده‌كه‌ن كه‌ چۆنه‌ و له‌پێناوی چیدایه‌: دیسان قازانج. چینی بۆرژوازی وه‌ك چینێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و وه‌ك نوێنه‌ری سه‌رمایه‌داری، هات و ژنانی له‌ ماڵ هێنایه‌ده‌ر و بردنیه‌ ناو كارگه‌ و بازاڕه‌كان بۆ كاركردن. واته‌ بۆرژوازی، شۆڕشی به‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تییه‌كاندا كرد كه‌ پێشتر هه‌بوون. ماركس و ئه‌نگڵس پێیانوایه‌ ژن هه‌رچی بێت هه‌ر ده‌ستی كار و كرێكاری كرێگرته‌یه‌‌ له‌ناو ئه‌م سیسته‌مه‌دا، ئیدی پزیشك بێت یان پارێزه‌ر، قه‌شه‌(ڕاهیبه‌) بێت یان شاعیر و زانا. به‌ مانایه‌كی تر، ژنان له‌ ماڵ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ چاره‌سه‌ری بنه‌ڕه‌تیی كێشه‌كان نیه‌. 

ده‌كرێت ژنان له‌ ماڵ بێنه‌ده‌رێ، "ئازاد!" بن، به‌ڵام وه‌ك چه‌په‌كان ئاماژه‌ی بۆ ده‌كه‌ن: ئازادێكی بێكار. تۆ دێیته‌ده‌ره‌وه‌ به‌ڵام ڕه‌نگه‌ بێكار بیت، دێیته‌ده‌ره‌وه‌ به‌ڵام ڕه‌نگه‌ جۆره‌ها چه‌وسانه‌وه‌ له‌سه‌ر شه‌قام و ژیانی گشتی ببینیت. به‌ مانایه‌كی تر، هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ نیه‌ و ناتوانێت یه‌كسانی له‌نێوان ژن و پیاودا درووستبكات، به‌ڵام ده‌كرێت یه‌كێك بێت له‌ ئامرازه‌كانی خه‌بات. لێره‌وه‌ كێشه‌ی عه‌داله‌ت و ئازادی ده‌ستپێده‌كات. به‌و مانایه‌ی كه‌ عه‌داله‌ت شتێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ پێش ئازادییه‌وه‌. گه‌ر عه‌داله‌ت هه‌بێت، ئازادی به‌ مانایه‌ك له‌ ماناكان مومكین ده‌بێت(گه‌رچی نه‌ك به‌شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی و میكانیكی و ساده‌). گه‌ر ژنان له‌ ماڵ بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ش و به‌شداریی سیاسییان هه‌بێت، دیسان مه‌رج نیه‌ دۆخی ژنان و مرۆڤ به‌گشتی به‌ره‌و باشتر بڕوات(ژنێكی ناوداری وه‌ك مارگرێت تاچه‌ر له‌هه‌شتاكاندا سه‌ره‌ك وه‌زیری به‌ریتانیا بوو به‌ڵام دۆخی مرۆیی به‌ره‌و خراپتر ڕۆیشت وكه‌رتی تایبه‌ت و نیولیبراڵیزه‌كردنی سێكته‌ره‌كانی ژیان له‌ ئیشه‌ هه‌ره‌ خراپه‌كانی ئه‌وه‌). لێره‌شه‌وه‌یه‌ ده‌وترا، گه‌ر ژن ئابوریی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێت ئه‌وا ئازاد ده‌بێت(كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ئاستی جوزئی و به‌شه‌كییدا ڕاسته‌)، به‌ڵام كاتێك قه‌یرانێكی گه‌وره‌ی ئابوری هه‌بێت ئابوریی سه‌ربه‌خۆ چ مانایه‌كی هه‌یه‌؟ به‌تایبه‌ت له‌ناو كه‌لتوری ئه‌مڕۆی سه‌رمایه‌داریی دوایین‌دا، ژنان ئابورییه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌كه‌یان بۆ ده‌ستبڵاوی و به‌رخۆری و مه‌سره‌فگه‌رایی ته‌رخانده‌كه‌ن. 

پاشان ئایا ژنان تاچه‌ند خۆیان له‌ زمانی پیاوانه‌ و خه‌ونی پیاوانه‌ پاككردووه‌ته‌وه‌ و پرسی ژن/پیاویان تێپه‌ڕاندووه‌. دیاره‌ نابێت زۆر ئایدیاڵیستی و خه‌یاڵی بین و پێمانوابێت سه‌ره‌تا ده‌بێت ژنان خۆیان له‌ هه‌موو مۆركێكی پیاوانه‌ پاكبكه‌نه‌وه‌ و ئینجا سیاسه‌ت بكه‌ن، به‌ڵكو مه‌به‌سته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كێشه‌كه‌ هه‌ر چه‌ندێتی نه‌بێت به‌ڵكو چۆنیه‌تییش بێت، هه‌ر ژماره‌ نه‌بێت كواڵێتییش بێت، هه‌ر ده‌ركه‌وتنی بایۆلۆژییانه‌ی فێمینه‌ی ڕووت نه‌بێت، به‌ڵكو نواندنه‌وه‌ی گرفته‌كانی پیاویش بێت. به‌شداریی سیاسی، ده‌بێت شتێكی تازه‌ش بباته‌ ناو سیاسه‌ته‌وه‌، نه‌ك پێشوه‌خت شانۆی سیاسه‌ت ئاماده‌كرابێت و ژنان وه‌ك میوانێكی پاسیڤ هه‌ندێك ئه‌رك بگێڕن و پاشان شانۆكه‌ وه‌ك پێشووی لێ بێته‌وه. 

هه‌ندێك له‌ بیریاره‌ نوێكانی فیمینیزم و پۆستمۆدێرنیزم پێیانوایه‌ ژن ته‌نیا به‌هۆی جیاوازیی چینایه‌تییه‌وه ناچه‌وسێته‌وه‌،‌ به‌ڵكو به‌هۆی زمان و ژێنده‌ر و گوتار و هتدیشه‌وه‌ ده‌چه‌وسێته‌وه‌. گه‌رچی ده‌توانین له‌ناو شه‌ڕی چینایه‌تییشدا ئه‌م شه‌ڕانه‌ی تر بدۆزینه‌وه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ر سوچێكه‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین ئه‌وا به‌ر ڕه‌هه‌نده‌ چینایه‌تییه‌كه‌ ده‌كه‌وینه‌وه‌. ژن هه‌م له‌ ماڵدا ده‌چه‌وسێته‌وه‌، هه‌م له‌ ده‌ره‌وه‌ش. به‌ڵام خاڵێك هه‌یه‌ و نابێت له‌یادی بكه‌ین: ژن به‌هۆی چه‌وسانه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌، جۆرێك ده‌سه‌ڵاتی شه‌خسی و زاتییشی وه‌رگرتووه‌ و ئه‌مڕۆ وه‌ك هێزێك به‌ پیاوی ده‌فرۆشێته‌وه‌، به‌ڵام هێزێكی پاۆتۆلۆژی و نه‌خۆشانه. ساده‌تر بیڵێین: ژنان كۆیله‌ی ڕووت نین، ئه‌وان به‌هۆی كۆیله‌بوونی خۆیانه‌وه‌ بڕێك هێزیان وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام ئه‌م هێزه‌ پتر له‌ تۆڵه‌ و كاردانه‌وه‌ ده‌چێت و هێزی جه‌سته‌ و سێكسه‌. سیسته‌می سه‌رمایه‌دارییش ئه‌م هێزی سێكسه‌ی بۆ ژنان قۆستووه‌ته‌وه‌ و بۆی كردوون به‌ كارت و بلیت و یه‌كه‌ی حیساب. لێره‌وه‌یه‌ به‌شداریی سیاسیی ژنان، به‌شێكی به‌هۆی پێشوازییه‌وه‌یه‌ له‌ به‌ره‌كه‌تی جه‌سته‌یان.

له‌ناو نه‌ریتی چه‌پدا گفتوگۆی ڕادیكاڵ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ژنان بێن و پیاوان بكه‌نه‌ مۆدێلی یه‌كسانی، ئه‌وا كێشه‌ی ژن و به‌شداریی ژن هه‌ر چاره‌نابێت. كاتێك پیاو ده‌كرێته‌ مۆدێل و سه‌رمه‌شقی یه‌كسانی و ده‌بێت ژن بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌، ئایا پیاوان خۆیان ئازادن؟ لێره‌وه‌یه‌ ده‌بێت دابه‌شكاریی ژن/پیاو تێپه‌ڕێنین و باس له‌ یه‌كه‌یه‌كی گه‌وره‌تر بكه‌ین كه‌ ناوی "سیسته‌م"ـه‌ و ئه‌م دابه‌شكارییانه‌ به‌رهه‌مدێنێته‌وه‌.

هه‌ڵه‌یه‌ گه‌ر بوترێت له‌ هه‌لومه‌رجی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا، ژنان به‌شداریی سیاسییان نیه‌. به‌شداری هه‌یه‌، به‌ڵام چۆنیه‌تی و كواڵێتیی به‌شدارییه‌كه‌ له‌و ئاسته‌دا نیه‌ كه‌ مۆدێلێكی نوێی ژنی سیاسی و ژنی به‌ره‌نگار درووستبكات. ده‌بێت ژنان بزانن ناوی سه‌رده‌مه‌كه‌یان چیه‌ و چۆن وه‌ك بوكه‌ڵه‌یه‌ك به‌كاریاندێنێت.

چاره‌سه‌ر، ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ له‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی سیاسیی نوێ كه‌ ژن و پیاو ئاماده‌بكاته‌وه‌ بۆ سیاسه‌تكردن. چه‌پیش تاكه‌ قوتابخانه‌ی به‌ئه‌زموونه‌ له‌م ڕووه‌وه‌