ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

(1)

ئه‌م هه‌فته‌یه‌ یادی شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ره‌، كه‌ به‌پێی ڕۆژژمێری نوێی زایینی ده‌كاته‌ مانگی نۆڤه‌مبه‌ر. زنجیره‌یه‌ك ستاتوسی كورت له‌سه‌ر چوارچێوه‌ فیكرییه‌كانی یاده‌كه‌ داده‌نێین. لێره‌دا له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی سیاق(كۆنتێكست) ده‌وه‌ستین:

به‌پێی ئه‌و گۆڕانانه‌ی كه‌ به‌سه‌ر كات و شوێن و ده‌روونی مرۆڤه‌كاندا هاتوون، زۆر شتی تریش گۆڕان و كێشه‌یان تێكه‌وتووه‌؛ به‌ڵام كۆتاییان نه‌هاتووه‌. هه‌ر شتێك له‌ناو سیاق(كۆنتێكست)ی خۆیدا قابیلی خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌. سیاق واته‌ سنوره‌كانی دیارده‌یه‌ك له‌ناو كات و شوێندا. هه‌ر ڕووداوێك له‌ شوێنێكدا ڕووده‌دات و له‌ زه‌مه‌نێكیشدا سیاقه‌ زه‌مه‌نییه‌كه‌ی كۆتاییدێت و له‌وه‌ زیاتر درێژناكرێته‌وه. به‌ڵام كاریگه‌رییه‌كه‌ی ئه‌م ڕووداوه‌، به‌ده‌ر له‌ كات و شوێن، ‌هه‌ر درێژده‌بێته‌وه‌. هیچ ڕووداوێك سه‌داسه‌د كۆپی ناكرێت و قابیلی گواستنه‌وه‌ نیه‌ بۆ سیاقێكی تر. هه‌ر سیاقێك، جۆرێكه‌ له‌ نوێكردنه‌وه‌، له‌قاڵبدان، ئیزافه‌كردن، داشكاندن و هتد. شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر، سه‌ر به‌ سیاقی خۆیه‌تی: له‌ڕووی كاته‌وه‌ سه‌ده‌یه‌ك پێش ئێستا(1917)، له‌ڕووی شوێنیشه‌وه‌ كۆمه‌ڵگای جووتیاریی ئه‌وكاتی ڕووسیا كه‌ برسی و ماندووی جه‌نگ بوون. به‌ڵام سیاقی ئێستای كوردستان، سه‌رباری لێكچوونه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ سیاقی ئه‌وكاتی شۆڕشدا، كۆمه‌ڵێك جیاوازیی كۆنكرێتیشی هه‌یه‌. زیره‌كیی لینین ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ نه‌ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ كه‌ ده‌ستی وه‌رده‌دایه‌ ناو واقیع، به‌ڵكو له‌وه‌شدا بوو كه‌ "ته‌فسیری كۆنكرێتیی ده‌كرد، له‌ دۆخی كۆنكرێتییدا". واته‌ به‌پێی گۆڕانی كات، دۆخه‌كه‌ی ده‌خوێنده‌وه‌ و تاكتیكی ده‌گۆڕی و قسه‌ی جیاوازی هه‌بوو. سه‌دساڵ دوای شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر، یه‌ك جۆر سه‌دساڵ نیه‌ بۆ هه‌موو كۆمه‌ڵگاكان. هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك ڕێژه‌یه‌ك له‌ دووریی هه‌یه‌ به‌ شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌، چونكه‌ بڕی گه‌شه‌ی سیاسی و كه‌لتوری و مێژوویی و فیكریی كۆمه‌ڵگاكان جیاوازن(وێڕای جیهانگیری). سیاق له‌ ئاسته‌ گشتییه‌كه‌یدا ناوێكی تره‌ بۆ مێژوو.

ئاشكرایه‌ مێژوو سیناریۆ و ڕێسای تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌. مرۆڤ هه‌رچه‌نده‌ ئیراده‌گه‌را و بكه‌ر و به‌توانا بێت، هێشتا به‌شێكه‌ له‌ سیناریۆی مێژوو. مێژوو به‌و مانا تیۆلۆژییه‌ نا كه‌ وه‌ك ده‌ستێكی شاراوه‌ ئاراسته‌مانده‌كات، به‌ڵكو وه‌ك كۆمه‌ڵێك كار و كاردانه‌وه‌ی ئاڵۆزی نێوان كۆمه‌ڵگاكان و مرۆڤه‌كان و دیارده‌كان كه‌ هه‌ر مرۆڤ خۆی ده‌ستی هه‌بووه‌ له‌ داڕشتنیاندا. مرۆڤه‌كان خۆیان مێژوو درووستده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌م درووستكراوه‌ له‌ ده‌ستی خۆیان ده‌رده‌چێت(شتێكی هاوشێوه‌ی درووستكراوه‌كه‌ی دكتۆر فرانكشتاین). مێژوو به‌رهه‌می ڕاسته‌وخۆی تاكه‌تاكه‌ی مرۆڤه‌كان نیه‌، به‌ڵكو به‌رهه‌می پێكداچووی كۆی ئه‌كته‌ مرۆییه‌كانه‌ له‌ ئاستی تاك و كۆ، هه‌روه‌ها مرۆیی و نامرۆیی، كه‌لتور و سرووشت، هتد. ڕیفراندۆم بۆیه‌ گرنگ بوو، سیناریۆكانی مێژووی ڕوونتر و خێراتر كرده‌وه‌. ده‌كرا ڕیفراندۆم به‌ ئه‌نجامێكی تریش كۆتایی بێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ی ڕوویدا مومكینترین و عه‌قڵانیترین ده‌ره‌نجامی مێژوو بوو. عه‌قڵانی به‌و مانایه‌ی كه‌ ئه‌و پێوه‌رانه‌ی له‌ناو مێژوودا درووستده‌بن، هه‌ر به‌و پێوه‌رانه‌ كاره‌كته‌ره‌كانیش ده‌كه‌ونه‌لاوه‌. هاتنی كاره‌كته‌ری به‌ڕواڵه‌ت نوێ‌ش، به‌شێكی ده‌رهاویشته‌ی ناكۆكییه‌كانی مێژووه‌ و شتێكی سه‌داسه‌د ئیرادی و چاوه‌ڕواننه‌كراو نیه‌. لێره‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرجار "ڕووداو"ی مێژوویی، به‌هۆی هه‌ڵه‌ی كاره‌كته‌كاره‌كانه‌وه‌ درووستده‌بێت نه‌ك به‌رنامه‌ و ئیراده‌ی ڕووت. لێره‌دا هه‌ڵه‌ به‌پێی لۆژیكی مێژوو ته‌نیا هه‌ڵه‌ نیه‌، به‌ڵكو ڕاستییه‌كی شاراوه‌یه‌ و خۆی ده‌رده‌خات. ئه‌وه‌ی له‌ دیدی شه‌خسیی ئێمه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌، له‌ دیده‌ گشتییه‌كه‌ی مێژوودا ڕاسته‌.

ئۆكتۆبه‌ر له‌ سیاقی ئێستای كۆمه‌ڵگای كوردییدا، ڕه‌نگه‌ زۆر ئه‌ركی گشتیی له‌ئه‌ستۆ بێت، به‌ڵام سه‌ره‌كیترینیان بۆ بیری چه‌پ ئه‌مه‌یه‌:

فراوانكردنه‌وه‌ و زیادكردنی پێناسه‌كانی چه‌پ تاكو زۆرترین ئینسان و خه‌ڵكی به‌ره‌نگار بگرێته‌خۆی. فه‌نتازیا و گرفته‌كانی خوێندكارێكی كوڕ جیایه‌ له‌ هی مامۆستایه‌كی ژن، گه‌نجێكی بێكار جیایه‌ له‌ كه‌سێكی چینی ناوه‌ڕاست، كرێكارێكی میدیا جیایه‌ له‌ كرێكارێكی پیشه‌سازی و هتد. چه‌پبوون دالێكی فراوانه‌ بۆ خه‌ڵكی كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ مێژووه‌كه‌ی تاڕاده‌یه‌ك جیایه‌ له‌ مێژووی زۆر گه‌لی تر. به‌تایبه‌ت كه‌ مرۆڤی كورد و گه‌نجی كورد به‌ڕووی سیاق و سه‌رده‌مێكی تردا كراوه‌ته‌وه‌.