ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

  له‌كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ سه‌رمایه‌داری گۆڕانكاری گه‌وره‌و هه‌مه‌جۆری به‌خۆیه‌وه‌ بینی تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ئێستا تیایداین له‌ چه‌رخێكی ته‌واو جیاواز له‌ پێشكه‌وتنیدا‫.

لهسهر ئاستی پهيوهندی دهوڵهت به بازارهوه، پیشه‌سازی سه‌رمايه‌داری به‌سێ قۆناغ گەشەی سەند:

 1- قۆناغی دهركهوتن. ئه‌مه‌ش هه‌ردوو سه‌ده‌ی 18 و 19 له‌خۆ ده‌گرێت، كه‌ سيمای شپرزه‌يى پێوە بوو،‌ چالاكی خاوه‌ن پرۆژه‌ سه‌رمايه‌دارييه‌‌كان لەژێر هەژموون و کۆنترۆڵكردن له‌لایه‌ن دەوڵەت دا نەبوو، تەنانەت لە لایه‌نی رێکخراوە کریکاریەکانیش دا نەبوو و‌ کێبرکێ دڕندانە زاڵ بوو به‌سه‌ریدا. (ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ كاڕڵ ماركس وفریدريك ئه‌نگلس تیایدا ژیان و لێكۆڵینه‌وه‌یان كرد).

 2- قۆناغی قۆرخكاری كه‌ له‌ ئه‌نجامی به‌ناوه‌ندكردنی به‌رهه‌نهێنان (concentration of production) هاته‌ كایه‌وه‌ (ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ ڤلادیمیر لێنین تیایدا ژیا) و ئه‌مانه‌‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینی:

 أ- سهرمایهداری دیسپلین کراو. له‌دوا چاره‌كی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌‌مدا ده‌ستی پێكرد و لە هه‌شتاکانی سەدەی بیستهەمیش گەیشتە کۆتایی؛

ب- سەرمایەداری نیۆ لیبرالی. بیرە سەرەکییەکانی تەوژمی لیبرالی نوێ لە حەفتاکانی سه‌ده‌ی رابردوو گەشەی سەند و دواتر بوون به‌ سیاسه‌تی فه‌رمی حکومەته‌كه‌ی (مارگریت تاتچەر) دوای ریککەوتننامه‌ی (ریگان - تاتچەر) بە ناوبانگ، کە بنه‌ماكانی نيۆ ليبرالیزمی له‌سه‌ر لابردنی كۆسپه‌كانی سنوور و سه‌روه‌ری له‌به‌رده‌م جولانه‌وه‌ی سه‌رمایه‌و گواستنه‌وه‌ی كاڵا له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تيداو لابردنی هه‌موو جۆره‌ كۆسپه‌كان له‌به‌رده‌م هێزه‌كانی بازار له‌ ئاستی نیشتمانیدا چه‌سپاند. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه:‌

http://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/11681-2017-06-25-19-20-58

 لهسهر ئاستی رۆڵی شۆڕشه پیشەسازی - تێکنۆلۆژییهكان لە پەرەپێدانی سهرمايهداری:

 شاره‌زایان،‌ شۆرشە پیشەسازیەکانی دوو سەد ساڵەی رابوردوو، کە کاریگەرییان لەسەر رێگاكانی پیشەسازیكردن و گواستنەوەو گەیاندن هەبووە، بەم شێوەیە پوڵین دەکەن:

 ✱ شۆڕشی پیشەسازی یەکەم: له‌دوا چاره‌كی سه‌ده‌ی 18 بە داهێنانی ئامێری هەڵمی، کاتێك به‌ماشینكردنی بەرهەمهێنان و به‌ماشینكردنی گواستنەوە بەوزەی هەڵەمی یه‌وه‌، ده‌ستیان پێكرد.

 ✱ شۆڕشی پیشەسازی دووەم: له‌دوا چاره‌كی سه‌ده‌ی 19 لە ته‌كنیكی ئامێری هەڵمی، بەرهەمهێنان و گەیاندن و گواستنەوە به‌ره‌و به‌كارهێنانی وزەی کارەبایی هه‌نگاوی نا و هه‌روه‌ها به‌ره‌وه‌ زاڵبوونی دابه‌شكردنی كار - سيستةمي كارگه-‌ و به‌رهه‌مهێنانی چڕ.

 ✱ شۆڕشی پیشەسازی سێ یەم: له‌ كۆتایی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رۆیشتوو به‌ داهێنانی ئەلیکتڕۆنییه‌كان و كۆمپیوته‌ر و ناردنی یەکەم نامە بەرێگای ئینتەرنێت و بەکارهێنانی كۆمپیوته‌ر له‌ زۆربەی بوارەکانی پیشه‌سازیكردن و گەیاندن و فێربوون و سەروەربوونی ئاوتۆماتیككردنی بەرهەمهێنان.

 ✱ شۆڕشی پیشەسازی چوارەم: ئەمیش ئه‌م قوناغەیه‌ كه‌ لەئێستادا دەستی پێكردووه‌، بەدەرکەوتنی ته‌كنیكه‌كانی ژیری ده‌ستكرد، Big Data، رۆبۆته‌كان، فێرکردنی ئامێرەکان، ته‌كنیكی نانۆ، کۆنترۆڵکردنی (جینه‌كان)، پەیرەوکردنی چاپی سێ مەودا لە پیشەسازی و بەرهەمهێنان، و ته‌كنیكی زینده‌وه‌ری. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه:‌

https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/12441-2017-07-28-13-01-47

 شۆڕشه‌كانی‌ پیشه‌سازی‌‌ ڕۆڵی بنه‌ره‌تییان گێڕا له‌ دروستبوون وبه‌رده‌وامبوونی سه‌رمایه‌داری تا ئێستا، بگرە له‌ قوو‌ڵبوونه‌وه‌و په‌ره‌سه‌ندنیشی لەسەر ‌ئاستی جیهان، ئەمە وێڕای قه‌یرانه‌ قوڵ و یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی سەرمایەداری، كه‌ گەورەترینیان نابووتبوونی بازارەكان بوو لە سییەكانی سەدەی رابوردوو و نوێترینشیان قەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ بوو. سروشتی ئه‌م شۆڕشه‌ پیشه‌سازییه‌ تەكنۆلۆژییانه، تابلۆی كۆمه‌ڵایه‌تی- جوگرافی سه‌رمایه‌داری لەسەر‌ئاستی لۆكاڵی و جیهانی گۆڕی.

 ئه‌گه‌ر به‌دواداچوونێك بكەین بۆ ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ له‌سه‌‌ر ئاستی هێزه‌كانی كار، ئه‌بینین كه‌ پۆلینێك هه‌یه‌ (نه‌ك به‌واتای جیابوونه‌وه‌) له‌نێوان پێویستییه‌كانی هه‌ردوو شۆڕشی پیشه‌سازی یه‌كه‌م و دووه‌م له‌لایه‌ك و پێویستییه‌كانی هه‌ردوو شۆڕشی پیشه‌سازی سێهه‌م و چواره‌م، له‌لایه‌كیتر. یه‌كه‌م دوو شۆڕشی پیشه‌سازی، كه‌له‌سایه‌یاندا به‌ماشێنكردنی به‌رهه‌مهێنان باو بوو، پێویستییان به‌رێژه‌یه‌كی زۆرتر‌ له‌ ڕەنجی ماسولكه‌یی هێزی كار هه‌بوو، به‌رامبه‌ر به‌رێژه‌یه‌كی زۆرتر له‌‪ڕەنجدانی هزری  كه‌ دوا دوو شۆڕشی پیشه‌سازی پێویستییان پێیه‌تی، چوونكه‌ له‌سایه‌یاندا به‌‌دیجیتاڵ- ئاوتۆماتیزه‌كردنی به‌رهه‌مهێنان باوه‌.

به‌كارهێنانی به‌به‌رده‌وامی ده‌سكه‌وته سه‌رسوڕهێنه‌كانی شۆڕشه‌ زانستییه‌كان، كه‌ مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ستی هێناوه،‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی كاڵاو خزمه‌تگوزاری، پێویستی به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی فێربوون و توانای كرێكاران هه‌یه‌‌. به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی‌ زانستی و توانای كرێكاریش به‌شه‌كه‌ی له‌ به‌های به‌رهه‌مهێنراو (The value) به‌رز ده‌كاته‌وه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت، به‌تایبه‌تی له‌پاش شه‌ری جیهانی دووه‌مه‌وه‌، بۆ سه‌پاندنی پێودانگەكانی بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌سه‌ر خاوه‌ن كاره‌كان بۆ بەرژەوەندی كرێكاران.

 هاوكاتبوونی دوا دوو شۆڕشی تەكنۆلۆژی له‌گه‌ڵ په‌یڕه‌وكردنی جیهانی بۆ سەرمایەداری نیۆلیبرالی بووه‌ هۆی دروستكردنی گۆڕانكاری‌ مەزن لە بوونیادی‌ كۆمەڵایەتیدا، كه‌ نەك تەنها چینی كرێكاران، به‌ڵكو سه‌‌رجه‌م چین و توێژە كۆمەڵایەتیەكانی تریشی گرتەوە. ئه‌و هاوكاتبوونه‌ دەرگای خسته‌ سه‌رپشت بۆ وەبەرهێنان لەكەرته‌ نوێكان كە‌ تازه‌دروستبوون، وەك پیشەسازی (ته‌كنيكی زانیارییه‌كان) كه‌ ده‌رگای كرده‌وه‌ بۆ جیهانگیری ئابووری. له‌شانی ئه‌مه‌ش، گه‌ڕاندنه‌وه‌ی كه‌رتی خزمه‌تگوزاری‌ لە موڵكداریەتی دەوڵەت بۆژێر ڕكێفی بازاڕ، بوارێكی فراوانی بۆ سه‌رمایه‌ ڕەخساند تا وه‌به‌رهێنان له‌م كه‌رته‌دا بكات لەڕێگای به‌ گوژمدانی سامانێكی زیاتر له‌ هێزی كار و ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، ئه‌مه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌شداریكرد له‌ بەرفراوانبوونی‌ توێژه‌كانی‌ ناوەراست لەم ده‌یانەی دواییدا.

دیارە سروشتی بەرهەمهێنانی كاڵای هاوچەرخ و پێداویستییه‌كانی خستنەكارو چاككردن و نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی چه‌ندین جۆر له‌م كاڵایانە پیویستی بە پیشەی نوێ هه‌یه‌ كە نایەنە ژماردن. ئەمە لەپاڵ كۆمەڵێك پیداویستی تر لە بەرێوه‌بردن و ژمێریاری و ڕاگەیاندن و به‌بازاركردن كه‌ ‌بەرهەمهێنانی هاوچەرخ ئەیسەپێنێ، بووە هوێ بەرفراوانبوونێكی گەورەی‌ توێژه‌كانی ناوەند، نە تەنیا لە ووڵاتە سەرمایەداره‌ پێشكه‌وتووه‌كان، بەڵكو لە هه‌موو جیهاندا.

 سروشتی ئه‌م بابه‌ته‌ی له‌بەرده‌ستمانه‌ پێویست به‌ ده‌رخستنی ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ ده‌كات كه‌بە‌سەر ڕەو‌شی كرێكاران هاتووە له‌ئه‌نجامی گه‌شه‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داری، چوونكه ‌پێگه‌ی چینایه‌تی كرێكاران لەلای ماركس جه‌وهه‌رییه‌ و ‌لای لینینیش هەروا مایەوە (هه‌رچه‌نده ‌ژماره‌یان كه‌م بوو له‌روسیا)، بۆ تێپه‌راندنی سه‌رمایه‌داری وڕزگاربوون لەمەینەتیەكانی بە دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵگای جێگره‌وه‌.

ڕه‌وشی ئیمڕ‌ۆی كرێكاران له هه‌موو‌ ووڵاته‌ سه‌رمادارییه‌كاندا هه‌مان ڕه‌وشی ئه‌وكاتی كرێكارانی به‌ریتانیا نیه‌ كه‌ سه‌رده‌می ماركس له‌ (مانیفێستی كۆمونیزم) وێناكراوه‌ به‌پشت به‌ستن به‌ پەرتووكە به‌به‌هاكه‌‌ی ئه‌نگلس (Condition of the working class in England)، و به‌هه‌مان شێوەش ڕه‌وشی كرێكارانی روسیای سه‌رده‌می لینین یش نیه‌. له‌و كاته‌دا دەستكەوتی كرێكار، له‌و به‌هایه‌ كه به‌رهه‌می ئه‌هێنا‌، ته‌نها بەشی سه‌ر له‌نوێ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و كاڵايه‌ ئه‌كرد كه‌ ده‌يفرۆشت به‌خاوه‌ن كار (هێزی كار)و به‌رده‌وامی بدات به‌ ژیان‌، به‌ڵام كرێكاری ئێستا له‌وه‌ زۆر زياتری ده‌ست ده‌كه‌وێت.

هه‌روه‌ها به‌رفراوانبوون و فره‌بوونی بواره‌كان به‌رامبه‌ر چالاكییه‌كانی سه‌رمایه‌، جیاوازی له‌ كڕێی كارگه‌ران دروست كرد به‌پێی جيابوونه‌وه‌ له‌‌ تایبەتمەندییه‌كان، كە دابەشكردنی به‌رده‌وامی كار ئەیسەپێنێ. به‌ڵام كرێی كرێكاران له یه‌كه‌م ‌قۆناغی سه‌رمایه‌داریدا له‌یه‌ك زۆر نزیك بوون، چوونكه ‌‌له‌ئاستی هه‌ژاری قورس بوو.

 جیهانگیری ئابووری گواستنه‌وه‌ی كارگه‌كانی ئاسانكرد‌، له‌ ووڵاتانی ناوه‌ندی سه‌رمایه‌داری بۆ ئه‌و ووڵاتانەی‌ ده‌ستی كار تیایاندا هه‌رزانه.‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ كه‌ ‌تاوەكو ئێستا به‌رده‌وامه‌، نه‌خشه‌ی پشكی كه‌رته‌جیاجیاكان له‌ كۆی به‌رهه‌می ساڵانه‌ی ناوخۆیی ووڵاته‌ سه‌رمایه‌دارییه ‌پێشكه‌وتووه‌كان گۆری، به‌ ئاقاری لاوازبوونی پشكی پیشه‌سازی نه‌ریتی. ئه‌م پرۆسه‌یه‌ هاوكات نه‌خشه‌ی به‌شداریكردنی ناوچه‌كانی جیهان له‌ به‌رهه‌مهێنانی به‌ها گۆڕی، دیارترینیان ده‌ركه‌وتنی رۆڵی تازه‌ی ‌ووڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ئاسیایه‌، به‌تایبه‌تی چین كه‌ له‌گه‌ل ووڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا جێگەیان بە به‌ریتانیاو فرنسا لێژكردو لایبردن لەناوه‌ندی یه‌كه‌م و دووهه‌م. بەریتانیاو فرنساش ئه‌و دوو نموونەیە‌ بوون كه‌ كاڕل ماركس له‌ شرۆڤه‌كانیدا به‌كاریان ئه‌هێنا. ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ بوونه‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی هاوپه‌یمانێتی سیاسی جیهانی تازه‌، وه‌ك ده‌ربرینێك له‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌م یه‌كه ‌به‌رهه‌مهێنانه، ‌كه هه‌ر یه‌كێكیان به‌جودا ‌توانای چاره‌سه‌ركردنی هیچ كێشه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی یان تاكه‌ قه‌یرانێكی ئابوریان نیه‌.

 نه‌خشه‌ی جیهانی هاوچه‌رخ وامان پێ ده‌ڵێت كه‌ بونیادی سه‌رمایه‌داری وه‌ك ئه‌وه‌ی كاتی ماركس ولێنين نه‌ماوه‌، چ له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی، كه‌ چینێكی شۆڕشگێر بوونی نیە (كە له‌ شۆڕشدا تەنها كۆت و پێوەندەكانی لەدەست دەدات)، یان له‌سه‌ر ئاستی جیهانی، كه‌ بوونی ناوه‌ندێكی بریارده‌ر و یه‌كلاكه‌رەوە و دەوروبەرێكی ‌به‌ته‌واوی پاشكۆی، لاواز بوه‌.

 هه‌ربۆیه‌، له‌ئیمڕۆشماندا ماركسیزم میتۆدی بنه‌ره‌تیمانه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌م‌ واقیعه‌مان كه‌ گۆڕانكارییه‌‌ خێراكان ئاڵۆزتری ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها بۆ به‌شداریكردن له‌ دارشتنی رێگای تێپه‌ڕاندنی سەرمایەداری، به‌شێوه‌یه‌كی ئەزمونگەرایی له‌سه‌ر ئاستی نیشتمانی و جیهانیش.

‪———————————————————————

‪* ئه‌م بابه‌ته‌ به‌شی دووهه‌می بابه‌تی (“لێنینیزم‫” ی حزبی شیوعی) یه‌ كه‌ له‌ ماڵپه‌ڕی رێگای كوردستان هاته‌ بڵاوكردن:

https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/13396-2017-09-09-07-22-47