ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بوون لە جیهاندا، بوون لە دەرکەوتدا

دۆخی دەرکەوتنی نیفاقییانەی خێڵ

(قسەیەک لە شکستناسیی)

بەشی دوازدەیەم

۱

۱٦ی ئۆکتۆبەر لەو دیو داتاشین و ساغکردنەوەی وێنەی ئیدیۆلۆژی و دەستگرتن بە تیۆری پیلانگێڕییەوە، بۆ من جۆرێک بو لە چاوخشاندنەوەو سەرلەنوێ گەڕان بە دوی میۆدێک کە لایەنی کەم هاوکارم بێت لەوەی تێبگەم چی ڕودەدات و بۆ ڕوو دەدت؟ لە ناو گەڕانەوەمدا، وەستانم بوو لە سەر کۆی کارەکانی خانمە فەیلەسوفی ئەڵمانیـ ئەمەریکی هانا ئارێنت و، دواتریش چونەوە سەر چەند ئەنترۆپۆلۆگێکی سیاسیی وەک؛ پییەر کلاستر، جۆرج بالاندیێ، مۆریس غۆدلێ، ڕیجیس دوبرێ...

۲

یەکێک لەو چەمکە گرنگانەی کە هانا ئارێنت لە ئاستی تۆریی لە سەری وەستاوە، و بوون و فۆرمیولەبونی شارـ دەوڵەتی پێوە گرێداوە، وەک یەکێک لە کۆڵەکە و بونیادێکیی ڕەسەن و بنچینەیی شار وێنای کردووە ؛ چەمکی دەرکەوتنە، Apparence. دەرکەوتن وەک بوونێک لە ناو ئەکسیۆن و کردەدا، وەک ئامادەیی و لێرەبوون لە ناو فەزای گشتیدا. لە ناو گفتوگۆو بێنەو بەردەی ( هاوڵاتیان و هاونیشیمانیان) لە داهێنان و ئەزموونکردنی ژیان و پەیبردن بە ژیانێکی باشتر بۆ هاونیشتیمانیان، هاوشاریی و جڤاکێکی سیاسیی لە ئەکسیۆندا. هانا ئارێنت لە ناو وەستان وهەڵوەستەکردنەکانی لە سەر ئەرموونی گریک، ڕۆم و دواتریش ئیمانوێل کانت، ئەرگیومێنتسازییەک سەر ڕێگا دەخات لە ناو جەدەلی پەیوەندی پڕ لە کێشمەکێشی جەوهەر/دەرکەوتن(فۆرم). ئەڵبەتە هانا ئارێنت لە پاش ئەو دابەشکارییەی بۆ ژیانی تێڕامان/چالاک دەیکات، لە ناو گرنگیدان بە ژیانی چالاک و پراتیک vita activa , vita contemplativa. دەرگیربوون و هۆگربوونی ئەم شێوازە لە ژیانی ئەقڵ، تەواو پەیوەستی دەکات بە جڤاک و پەیوەندییە جڤاکێکانەوە.

۳

ئارێنت باس لە خۆپارێزی تەواوی فەیلەسوفەکان دەکات کە چۆنچۆنی بە جۆرێک لە ترسەوە لە کایەی سیاسەت ڕاماون و تا بۆیان کرابێت دوورە پەرێزبوون و لە ناو ژیانی تێڕاماندا هەمیشە دوورەپەرێزبوون لە پراتیک، لێرەدا حاڵەتی کانت وەک هەڵاوێردە وەردەگرێت، کتێبی ژیانی ئەقڵ La Vie de l'esprit کە تەنیا دوو بەرگی لێ دەرچوو؛ بیرکردنەوە، ئیرادە، بڕیار بوو بەشی سێیەمی وەستا بێت لە سەر کانت. بۆ هانا ئارێنت کتێبی فاکیوڵتێی داوەریکردن و حوکمدانی کانت کتێبێکی تەواو سیاسییە. لە کۆیدا کانت دەبەستێتەوە بە دەرکەوتن و ئەکتی مانیڤێستبوون ؟ کانت لە ناو دابەشکارییە ئیپستیمییەکەیدا سەبارەت بە ئەپێریۆری/ پۆستێریۆری، بوونی پێش ئەزموونی شتێک، بوونی پاش ئازموونیی شتێک، نۆمین و فینۆمین. شت لە خۆیدا و شت بۆ ئێمە، لە ناو ئەم دابەشکارییەدا کە کاری کانت دەبێت بە وەستان لە سەر دەرکەوتن و مانیڤێستبوونی شت بۆ ئێمەو لە ناو پەیوەندییەکانیدا لە گەڵ ئێمەو بۆ ئێمە. وە ئەزموونکردن و ئەزموونکارییەکان لە ناو ئەرکی مۆراڵیدا. ئەوەی گرنگە دەرکەوتنی شتێکە بۆ ئێمە و لە ناو پەیوەندییەکانیدا بە ئێمەوە. هەرچی شتە لە خۆیدا قابیلی ئەزموونکردن و پەیبردنی ئەقڵ نییە و، مادامەکی ئەقڵ توانای شکانەوەو تێگەیشتنی نییە دەبێت لێی گەڕێت. کاری ئەقڵ لە تێگەیشتن وەستنانە لە سەر شت بۆ ئێمەو لە پەیوەندیدا بە ئێمە؛ئەم بۆ ئێمەبوونە بۆ هانا ئارێنت دەرکەوتنە، بوونە لە فۆرم و دەرەوەدا، دەرەوەی خۆی بۆ من، دەرەوەی م بۆ ئەویتر.

٤

نیتچەو کانت

با هەوڵی بەستنەوەی نیتچەو کانت بدەین. ئەگەرچی کانت قەشەو ڕاهیبێکی فێڵبازە، ئەگەر چی کانت لە ناو میتیافیزیکیای پلاتۆنییدایە.... بەڵام نایشارێتەوە کە ئەو پیاوە لە ناو جیاکاریی و جیاکردنەوەکەیدا، پێش ئەزموو/پاش ئەزموون، شت لە خۆیداو لێگەڕان لەو لە خۆبوونەدا و، چوونە سەر شت بۆ ئێمە، ستایشی کانت دەکات و ئەم داهێنانە فەلسەفییەی وەک شۆشێکی کۆپەرنیکۆسیی کانتی دەبینێت. ئەگەر چی کانت هێشتاکە لە ناو ترانسێندێنتاڵدایە، دەسبەرداری نەبووە. هێشتاکە لە ناو گوتاری میتافیزیکییدایە، وە ئومێد و خۆشباوەڕی کانت بە ئەقڵ و بت و خوداوەندیی ئەقڵ، دێت و بوونی شتێک بۆ ئێمە لە ناو ململانێی و نا هاوسەنگی و ستراتیژیی هەیمەنەخوازی هێزەکان دەردەخات. لێرەوە دەرکەوتن و مایڤێسبوونی شتێک دەرئەنجامی ململانێی هێزەکانە کە دەیەوێت بەمشێویە دەرکەوێت نەک بە شێوەیەکی دیکە. بە واتایەکی تر، دەرکەوتنەکان لە ناو ویست و ئیرادەی هێزدا هێزکی زاڵ و باڵادەست دەیەوێت دەرکەوتنەکان بەم فۆرمە بێت ئەمەش لە ناو ستراتیژی هەیمەنەکردن، ئاراستەکردن و خۆ بەرهەمهێنانەوە. مادامەکی هێزەکان بە بەردەوامی و هەمیشەیی و نا هاوسەنگی لە ناو پەیوەندیدان، کەواتەدەرکەوتن و مانیڤێستبوونەکانیش لە پەیوەندییەکاندا دەردەکەون.

٥

‎بوون وەك پەیوەندی، بوون لە پەیوەندیدا

‎لە ئۆنتۆلۆژیای جەوهەرەوە بۆ ئۆنتۆلۆژیای پەیوەندی

‎هەموو فینۆمینێك لە دونیادا بە لای كەمەوە پەیوەندی نێوان دوو هێزە.ئەوەی بونی نەبێت نۆمین و شتە لە خۆیدا,ڕەخنەی نیتچە لە میتافیزیكیای جەوهەرو ماهیەتی ئەبەدی و نەگۆر,ڕخنە لە نۆمین و ”شت لە خۆیدا"ی كانت.پەیوەندی دوو هێز كە یەكێكیان لە دۆخی هێرشبردن و هەڵكوتانە سەر ئەویتردایە. هەموو هێزێك لە گەڵ هێزێكی تردا لە بەریەككەوتن و بەیەكدادانێكی ململانێ و هەیمەنەكردندایە.ئەم ململانێ و بەركەوتن و بەریەككەوتنە ڕەنگدانەوەو تیشكی بۆ سەر كۆی هێزەكانی تر دەبێت ، ”ئیرادەی هێز دەرناكەوێت تەنیا لە ڕێگەی پەیوەندی بەرەنگاری و بەرگرییەوە نەبێت,هێزێك بە دوای ئەو هێزەدا دەگەرێت كە بەرهەڵستكارو بەپەرچدەرەوەیەتی” .هێزێك بە دوای بەریەككەوتن و بەرهەڵستكاری و پێكداداندا دەگەڕێت,بەمشێوەیەو بە ڕێژەیی بە دوای یەكە باڵاكاندا دەگەڕێت.یەكێتی و یەكبونێكی باڵاش دەبێت وەك یەكەیەك لێیتێبگەین كە یەكەیەكە، پەیوەندی هێزەكان لە خۆی دەگرێت و لە هەناویدایە، واتە هێرش و بەرگری، هێرش و بەرەنگاری,كردارو پەرچە كردار

‎وێنەیەكی تەواو گشتگیرو گشتی بۆ "ئیرادەی هێز" كردارو پراتیكە، كردار نواندنێكە دژ بە هێزی تر،دژ بە بەرگری ئەو هێزەی بەرانبەری دەوەستێتەوە. بۆ ئەوەی لەو شتە تێبگەین چی بە سەر هەر هێزێكدا دێت لە میانەو لە ناو ئەو پرۆسەیەی كە ئیرادەی هێز هیچ نییە جگە لە ”پەیوەندی”، دەبێت بڵێین هەموو هێزێك هەیمەنەو باڵادەستی و فراوانخوازی خۆی فراواندەكات بە سەر هێزێكی تردالە هەمان ئەو دەمەی هێزێكی تر هەڵدەسێت بە بەرگری و بەرەنگاربونەوە. بەمشێوەیە دورخستنەوەی هەر هێزێك مانای نابێت. هەموو دیاردەیەك لە بووندا پێویستە بەوشێوەیە لێ یتێبگەین كە؛ گوزارشتكردن و مانێڤستبوەنی ململانێ و كێبەركێ و بەریەككەوتنی هێزەكانە، هەندێكیان دژ بە هەندێكی تریان. ئێمە ئەگەر یەكبوون و یەكێتییەكمان بینی لە پێدراو دیاردەیەكدا، ئەم یەكبوونە هیچ نییە جگە لە یەكەیەك كە كۆمەڵێك هێزی گەمەكارو یاریكەری لە خۆ گرتووە.ئەمەی كە وتمان بۆ بوون و بۆ دونیا بە گشتی دەكرێت ڕاستی بێت.ڕاستییەكە بۆ هەموو دونیا و بوون دەشێت :دونیایەك لە خۆیدا بونی نییە، هەر لە بنەڕەت و بنچینەدا دونیای پەیوەندییەكانە.

‎ئەم هەڵوەشاندنەوەو تورهەڵدانەی "یەكێتی و یەكبوونی "بوون" لە كۆی تێكستەكانی نیتچەدا دەبینرێت.ئەم هەڵوەشاندنەوەو هەڵگەرانەوەیە وێرانكدرنی ئەو دیدگا ئەقڵانییەیە كە بِڕوای بە "یەك،یەكێتی و یەكبووم" هەیە،دژ بە جەوهەرخوازییە،دژ بە هۆ و هۆكار بەندییە. دژ بە ئەسڵێكی ئۆریجناڵە. دژ بەو "یەك"ئۆنتۆلۆژییە،میتافیزیكییە یونیڤیرساڵ و گەردونییەی كە "حەكایەت و گێڕانەوە گەورەكان هەر لە ئەفلاتونەوە تا هێگڵ و بە ماركسیشدا تێدەپەڕێت.

‎ئەو دونیایەی نیتچە دەیەوێت لە دەرەوەی "بنچینەی سەرتایی و یەكەمین،بنەڕتی یەكەمین وێنای بكات و چییە؟ ئایا ئەمە بە ئاسانی و بەوەی كەزوو دێتە دەستمانەوە دەیەوێت بڵێت: فرەیی هێز و هەمەچەشنی و جیاوازی هێزەكانە؟. ئێمە لەوە تێدەگەین نیتچە كاری پاچەپارچەكردن و بەشبەشكردنی "یەك و یەكگەراییە".

‎ئەو كاتەی پەیوەندییەكان دەچنە پێشەوە و باڵادەست دەبن ،ئەو كاتە شوێن و پێگەی "یەك" بە هەمانشێوەی خۆی نامێنێتەوە: دونیای پەیوەندییەكانی بوون و ئامادەیی دەبێت بە بێ یەكەیەكی تر : هێزێكی ئامادە لە هەموو شوێنێكدا،”یەك"ەو فرەشە وەك یاری هێزەكان، لە وێنەی یاری شەپۆلی دەریاكان لە هەڵكشان و داكشانیاندا، وەك زەریایەك كە پڕ بێت لە تۆفان و هەڵكشان و زیادبونێكی بەردەوام لە گۆڕانێگی هەمیشەیی و بەردەوامدا. "بەمشێوەیە "یەك،تاك"پەیوەندییەكی تەنگاوتەنگ و ناچاری بە فرەییەوە هەیە.،وە پەیوەندی بە یاری هێزەكان و شەپۆلەكانییەوە هەیە، پەیوەندی بە دریژبونەوەو شەپۆلی بەردەوامەوە هەیە,بەمشێوەیە :یەكی جەوهەری,ئەقلی، میتافیزیكی،‌مێژویی سروشتی...خۆی لە دەستدەدات. تەنانەت فرەیی و هەمەچەشنی هێزەكان بنەڕەت و بنچینەی "یەكەمین "نین.ئەوەی بونی هەیە:(یەك-فرەیی ) وەك ئەوەی یەكێك لە گەورە فەیلەسوفانی ژیان "برگسۆن"باسی دەكات.

‎ئیرادەی هێز: فرەیی هێزەكانە كە سروشتی پەیوەندگیریی و پەیوەندبەندییە،وە سروشت و سیمای ئەم پەیوەندییەش ململانێ و بەریەككەوتنی هەمیشەییە. شتێك كەدەبێت لە سەری بوەستین:نیتچە بە تاك باسی "ئیرادەی هێز"دەكات،ئەو كاتەی هەموو دیاردەیەكیش یەكێتییەكی ڕاگوزەییانەی كۆمەلێك هێز بێت,نیتچە دەیەوێت ئاماژە بۆ"ئەو تەنیا سیفەتە بكات كە دەكرێت كەشف بكرێت و بدۆزرێتەوە"،واتە ئەو شتەی لە گشتێتی و كوللەیتی واقعدا دەردەكەوێت"یەكێتی ڕیالیتێ.بەڵام ئەم سیفەتە كە دەتوانرێت و دەكرێت بدۆزرێتەوە نە یەكە،نە پرەنسیپە,نە یەك"َكی میتافیزیكییە.نە حەقیقەتێكی جەوهەری، بەڵكو سیفەتێك دەبێت كە: واقع و ڕیالێتێیەكی دیاریكراوی دەبێت "ئێمە ناتوانین بیدۆزینەوە تەنیا لەو كاتەدا نەبێت بونێكی عەینی و تایبەتكراو دیاریكراوی هەیەلە "فرەییدا"بەشێوەیەك كە هەرگیز ناتوانرێت لە "گشتێتی و كوللییەتی خۆیدا "گەمارۆ بدرێت، بەڵكو هێزێك دەكاتە گەماڕۆدان و هەیمەنە و زاڵبوونی بە سەر جوگرافیایەكی عەینی و كۆنكرێتیدا. دەكرێت بە تاك باسی ئیرادەی هێز بكرێت چونكە، ئەو ماهیەتە پەیوەندگیرە كە هەموو شتێك دەردەخات. هەر بەمشێوەیە دەبێت ماهیەتی پەیوەندگیرو پەیوەندبەندی ئیرادەی هێز دیاریبكرێت، ئەو كاتەی بە بێ ئەمە ناتوانرێت هیچ گۆران و گۆرانكاری و جێگۆركێ و جوڵەو بزاوت و صەیرورەو هێزی جوڵێنەری دونیا ببینرێت. لە هەموو شوێنێكدا،لە هەموو پنتێكی بونداهیچ بونی نییە؛ نە گەردێك,نە گەردیلەیەك،نە هێزێك،بەڵكو ئەوەی هەیە تەنیاو تەنیا "پەیوەندییە". بەمشێوەیە لای نیتچە نە گەرد بونی هەیە,نە مونادەكان,نە یەكێتی هێزەكانی لە ناو سەیرورەدا.لێرەوە لەوە تێدەگەین بۆچی نیتچە بە تاه باسی ئیرادەی هێز دەكات،چونكە:یەك ماناو یەك ڕەهەند بۆ تێگەیشتنی ئیرادەی هێز هەیە ئەویش "پەیوەندییە".

‎بەو پێیەی ئێمە بونێك لە خۆیدا نابینین و نایدۆزینەوە، وە خودێك بونی نەبێت،جەوهەرێك بونی نەبێت،پێویستە بڵێین هەموو فینۆمینێك پەیوەندی هیزی فرە و هەمە چەشن، هەندێكیان هەوڵی هەیمنەكردن دەدەن بە سەر هەندێكی تریاندا نیتچە دەڵێت :" ئەوە پەیوەندییەكانە هەبونەكان دادەڕێژێت و دەیانخولقێنێت". بەمشێوەیە كاتێك ئێمە لەوە تێگەیشتین هیچ بون و پێكهاتەیەكی ئۆرگانی بونی نەبێت، وە تەنیا لە ڕێگەی یاری و گەمەكانەوە پێك دێن،پاشان بۆ بونێكی نا ئۆرگانی، لێرەوە ئێمە دەتوانین پەی بە یاری و گەمەكە بەرینو بیاندۆزینەوە،بەڵام بە بێ یەكەی فینۆمینی.بوون و دریژبونەوەی بونێك تا ئەو پەڕی، یان لە سەر ڕوبەرێك یاری و گەمەكەی هێزەكانە، فرەیی و چەقی هێزەكان، وە هەروەها هەوڵدان و كاریگەری هێزەكان,هەست و ئیرادەكان.

‎تێڕوانینی نیتچە بۆ بون-پەیوەندی بە سەختی و ڕادیكاڵی بەرهەڵست و بەرەنگاری ئەو جەوهەرگەراییە دەبێتەوە كە باڵی بە سەر فەلسەفەی ڕۆژئاوادا كێشابوو،زۆر جار فەلسەفەی نیتچە وەك فەلسەفەی فرەیی دەردەخرێت "كەیاسێكی گەردونی",وە فەلسەفەكەی نیتچە وەك فەلسەفەی جیاوازی و فرەیی، بەڵام، لە میانەی بوونی پەیوەندییەكاندا. دەبێت ئەوە بزانین كۆی ئەو هێزانەی لە دونیادا بونیان هەیە تەنیا كەیاس و بێسەرەوبەر نین،بەڵكو یاسایەكی توندو تۆڵ و ئاسنینی هەیە كە،نیتچە ناوی ناوە "ئیرادەی هێز".بەمشێوەیە هەموو شتێك دەگۆڕێت نەك بەو پێیەی فرەیی بونی هەیە،بەڵكو بەو پێیەی پەیوەندی بوونی هەیە. فرەیی بنەڕەتی و بنچینەیی نییە بەڵكو پەیوەندی بنچینەیی و بنەماییە. وە فرەیی لە میانەی پەیوەندییەكانەوە دەردەچێت نەك پێشی بكەوێت.بەمشێوەیە تێگەیشتنمان لە "ئیرادەی هێزی"نیتچە دەبێت دوربخرێتەوە لە هەر بارگاویكردنێكی جەوهەرگەرایی، دورخستنەوەی لە فرەیی دەرەوەبونی شتەكان،مۆنادەكان،سوژەكان. پێویستە بوون پێش هەر شتێك وەك پەیوەندی ببینرێت،وەك پەیوەندی ئەو هێزانەی كە ناژمێردێن,ئەو هێزانەی كە كۆتاییان نییە لە ناو پەیوەندی هێزەكاندا.واتە بونی دونیا"لە هەر پنتێكدا جیاوازە"،وە هەروەها بە مانای بونێك بۆ "بون"نییە بە مانای وشە،بونێك بۆ دونیا نییە لە خۆیدا،بەڵكو بونێك بۆ "دونیای پەیوەندیەكان" هەیە.

٦

لێرەوە کە جەوهەرێک نەبێت، وە ئەوەی هەبێت تەنیاو تەنیا فۆرمەکانی دەرکەوتنی بوونێک بێت لە سەیرورەدا، ئەم فۆرمە دەرکەوتەیەک بێت، دەرکەوتەو مانیڤێستبوون و بەرچاوکەوتن و خۆ دەرخستنێک بێت لە ناو پەیوەندی هێزەکاندا. کەواتە دەرکەوتنی ئارێنتی دەرکەوتنێکە لە ناو ململانێی هێزەکانی نیتچەدا. ئەگەر دەرکەوتن و مانیڤێستبوون لە فەزای گشتیدا بێت و لە ناو ئامانجی هەرەباڵای سیاسەتدا بێت کە ئازادییە، کەواتە هەم فەزای گشتی و هەم دەرکەوتەو دەرکەوتنەکانیشی لە ناو گەمەو ستراتیژی هێزەکاندایە.

۷

دەرکەوتن لەفەزای گشتی و لە لە ئەکسیۆندا بەر مەبنای چەند بنەمایەکە؛ ئۆتۆنۆمی تاک یاخود تاکی سەربەخۆو ئۆتۆنم، لە گەڵ دانپێدنان بەو دەرکەوتنەوپانتایی و فەزایەک کە ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ دەرکەوتن و پارێزگاریکردن و پاراستنی دەرکەوتن. دەرکەوتن وەک تاک و وەک تاکبوون سەر بە هەلومەرجێکی وشیاریی و ئەقڵانییە کە تێیدا تاک جەند فۆرم و ناسنامەیەکی فڕیدابێت، دەسبەرداربوونی ناسنامەی خێڵەکی و هەر ناسنامەیەک کە کۆلێکتیڤی و بەرمەبنای فاشیزم و ستەمکاری دەستەجەمعی بیناکرابێت. تەنانەت کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستی مارکس لە ناو دەرکەوتندا نییە چونکە وەک لە بەشێکدا باسمانکرد، کۆمەڵگەی پرۆلیتاری و کۆمەڵگەی سۆسیالیستی لە ناو کاردایە، Le travail نەک لە ئەکسیۆن و جۆراوجۆری ئەکت و کردەو ئەکسیۆندا، پاشان ناسنامەی پرۆلیتاریا و سۆسیالیستی دەستەجەمعیی و هاوبەش و وەک یەک و چون یەکە، هەرچی بوون ودەرکەوتنەلە ئەکسیۆندا هەم بوونێکە لە جێدەستی جیاوازو، هەمیش لە ناچونیەکیی و جۆراوجۆریدا. دەرکەوتنی خێڵیش کە فۆرمێکی تەواو کۆلێکتیڤییە، ناچێتە ناو دەرکەوتنی ئارێنتییەوە. ئێمە لە خێڵدا کەسێکی هۆگرو مونتەمیی و پاشکۆی خێڵمان هەیە نەک تاکێکی سەربەخۆی هاونیشتیمان نەک دەرکەوتنێک وەک ئەوەی خۆت دەتەوێت، هەم خۆو خودێکی سەربەخۆ بینا نەکراوە، هەمیش خێڵ گردبوونەوەیەکی دەستەجەمعییە. لە خێڵدا زیاتر مامی گەورە، براگەورە، دەمسپیی، ڕیش چەرموو....دەردەکەون کە سەر بە گردبوونەوەیەکی جیاوازن لە هاونیشتیمانیبوون. هەرچی دەرکەوتنی شارـ دەوڵتە دانپێداناوێکی سیاسیی و یاسایی و دەستورییشە. بەڵام دەرکەوتنی سەربەخۆ ئەگەر لێرەو لەوێ حالەتی یاخیبوون هەبێت، وەک بێزراو، لە ڕیزدەروو، ڕیزپەڕ، دێوانە، شێت.... وێنا دەکرێت و لە ناو مەنزومەی مۆراڵیی خێڵدا توڕهەڵدراو و نەخوازراوە. بنەمایەکی دیکە بۆ دەرکەوتن بوونی فەزایەکی سیاسیی ڕێخۆشکەرو پارێزگارە لە دەرکەوتن و هاتنە دەرەوەو لە دەرەوەدابوون؛ دیموکراسی. دیموکراسی فەزایەۆی سیاسیی، یاسایی و کولتوری دەرکەوتنە وەک ئەوەی چۆن بمانەوێت دەر بکەوین. دیموکراسی وەک پانتاییەک بۆ پێکەوەژیان و پێکەوە هەڵکردن و لێبووردەیی ئەو جیاوازی و فرەیی و جۆراوجۆرییەی دەرکەوتنی هەرکەسەو کە دەیەوێت وا دەرکەوێت کە ویستی لە سەرێتی. خۆ ئەداکردنێکی سەربەخۆو ئۆتۆنۆم. ئەم دیموکراسیی تەواو ئاسۆییەوە، دەبێت تێکشکێنەری هیرارکییەتێک بێت کە نایەکسانی هەلومەرجی دەرکەوتن تێکبشکێنێت. ئەوەی ئێستا هەیە لە دیموکراسی نوێنەرایەتیی، دیموکراسییەتێکی پڕ کەلێن و درزە، چونکە نوێنەرایەتیکردن ناکاتە دەرکەوتنی هەریەکێک لە ئێمەو تەواوی ئێمە لە دەرکەوتندا. دیموکراسی نوێنەرایەتی هێشتاکە هەڵگری هیرارکییەت و چینبەندییەکە کە تەنیا گروپ و کەسانێک دەتوانن دەرکەون کە دەستیان دەگات بە سەرمایەگەلێک لە ناو گەمەیەکدا کە یاساو ڕێساکانی بۆ هەموو کەسێک بەردەست نییە. دیموکراسییەتێک کە زیاترو زیاتر ئاسۆیی بێت، زیاتر و زیاتر لە فەزای گشتیدا هەمووان ئیمکانی دەرکەوتنیان هەبێت نەک تەنیا چین و دەستەبژێرێک. ئەمەش لە ناو ڕادیکاڵیزەکردن و بەڕەهاییکردنی زیاتری دیموکراسیدایە. بەڵام ئایا دیموکراسییەت بەرهەمی شارو هاوشاریانە یاخود بەرهەمی خێڵ و پرەنسیپی غیاب و نا ئامادەیی تاک و هاونیشتیمانیبوونە ؟

۸

دەرکەوتنی ساختەو چەند ڕویی خێڵ

نیفاقی خێڵ

دۆخێکی سۆسیۆـ سایکۆلۆژی لە ئەنجامی دروستبوونی هەلومەرجێکی تایبەت دەخولقێت، هەلومەرجێک کە خێڵ بەر دونیای فراوانترو گەردوایتر لە دونیای خۆی دەکەوێت.سەرباری هەوڵ و تەقەلای مۆنۆپۆڵکردن و گەمارۆدانی فۆرمە مۆدێرنەکان، ستایلی ژیان و ژیانکردنی مۆدێرن، بە حوکمی زۆر شت هەندێکان خزن، لە دەست دەردەچن و ناگیرێن. بە واتایەکی تر لە ناو دەستی نوقاویی خێڵدا جێگەیان نابێتەوەو دەئاوسێن، وە تواناو قودرەتی فراوانبوون و خۆ ڕاکێشانی خێڵ وپرەنسیپەکانی درێ نابێتەوە. لە ناو ئەم ۆ ڕاکێشان و توانا و لێهاوویی گەورەبوون، فراوانبووندا ململانێی توند دروست دەبێت. خێڵ ناچارە خۆی ڕاکێشێت تا ئەم دەرکەوتنە لە دەستی دەرەچێت، لە هەناو و گوتاری خۆیشدا لە گەڵیدا نییە، ئەگەر لە گەڵی نەڕوات هەیمەنەو ڕەوایەتی و شەرعییەتی نامێنێت. کوڕو ئەندامی خێڵ هەڵگری بڕوانامەیەکی بەرزە بەر هاوڵاتیبوون دەکەوێت بەڵام بە ناچاری، لە گەڵ هونیشتیمانییەکدا دەیەوێت جۆرێک لە یەکسانیی و وەکیەکیدروست بکات، بەڵام زیهنییەت، مێنتاڵیتێ، مۆراڵ و دونیابینی ناو نەستی کۆمەڵایەتی نایەنێت یەکسان بێت وەکپرەنسیپێکی تەنگاوتەنگی هاوڵاتیبوون، ناچارلە دەیان هێماو نیشانەو،سیمبۆلدا مومارەسەی دەرکەونی باڵایی وبڵندی حۆی بکات، لەدەرەوەش دەوێت وا نەبێت. لەم دۆخەدا نیفاقێک، چەند ڕویی، چەند ڕوخساری دێتە ئاراوە. نیفاق واتە ناچاری بە دەرکەوتنێک کە لە ئەسڵدا دەرکەوتنی خۆت نییەو ویست و ئارەزووی ئەم دەرکەوتنەت نییە، بەڵام دەبێت لە گەڵ فاکت و دەرکەوتە نوێکاندا خۆت ڕاکێشیت و جێ نەمێنێت. بەڵام هابیتوسێک ڕێگرە. لێرەوە نیفاق وەک دەرکەوتنی چەند ڕوو، دەرکەوتنی چەند فۆرمیی پارادۆکساڵ ڕودەدات. لە زانکۆدا قوتابییەکی ناو فەزای ئەکادیمی مۆدێرن، لە دەرەوە لە گەڵ هاوڕێیان و مناڵڵنی دیکەی خێڵ لە ناو خوێن و خزمایەتیدا. نموونەیەکی دیکە؛ گلەیی دەکرێت کە کەسێک ئەهلی مزگەوت و شونوێژو حەج وخێرە، بەڵام لە بازاڕداو، لە مامەڵەدا ویژدان وئیمانی نییە، نخی بەرزی شمەکەکانی، گرانجانی، بزنسمانێکی دەرەوەی ئەو وێنەیەی کە ئێمە لە سهر خواپەرست و پیاوچاکێک هەمانە. ئەم نیفاقە بۆ ؟ بە بڕوای من ئەمیش لە خۆڕاکێشان و دریژبوونەوەدایە لە گەڵ هێزی ئابووری و گەمهو یاساکانی بازاڕو قازانج. دەرکەوتنێک بە ڕووی بازاڕو قازانجدا، لە لایەکی دیکەشەوە مانەوەو دەرکەوتن لە فۆرمی کەسێکی لە خوا ترس و ئەهلی مزگەوت، ئەمەش ناچاری دەکات بە چەند ڕوویی،بە دوو ڕویی، بەو چەند دەرکەوتنەی کە دژ بە یەکن ؛ ورع و خۆ دەرخستن. یان خێرخوازێک دەیەوێت خێرەکەی دەرکەوێت پرۆژە خێرخوازییەکانی دەرکەوتو بن؛ مزگەوتەکە کە دروست دەکات بە ناوییەوە بێت، قوتابخانە، خەستەخانەیەک...ئەم ژێستە لە هەناوی بەریەککەوتنی دوو هێزەوە دێت کە دەمانەوێت لە گەڵ هەردوکیاندا بین. پرسی دەرکەوتنی ئافرەت، کەسێک لە گەڵ ئافرەتی دیکەی دەرەوەی خانەوادەکەی کراوەیە، ئەم دەرکەوتنە بە کەسی خۆی بە ڕەوا نابینێت....

دەیان نموونەی دیکەی دەرکەوتن چەند ڕوویی خێڵ لە ناو بەرکەوتنییدا بە دراوی نوێ، جیاوازو نامۆ بە خێڵ و گوتاری