ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

كێشه‌ی ئه‌تنیكی یه‌كێك له‌ كێشه باوو به‌رچاوه‌كانی هه‌ندێك شوێن و  ناوچه‌ی جیاجیای جیهانه . به تایبه تی له ڕۆژ هه‌ڵاتدا، و هه‌روه ها ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپاش ، ئه‌م كێشه‌و مل ملانێیه ، بوونی ماددی هه‌یه و ، جه‌نگی خوێناوی و كوشتاری جه‌رگ بڕیان لێ كه‌وتووه‌ته‌وه..                

هه‌روه‌ها له لایه‌كی تر كێشه‌ی ڕه گه‌زی و خێڵه‌كی له ئه‌فریقا و جیاوازی جنسی و ئاپارتاید به‌هه‌موو شێوازه‌كانی یه‌وه‌ بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی ژیان و په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری ناو كۆمه‌ڵگاكانیان.                                                      

هه‌ندێك له‌ئایدیاو بزاڤه‌ جۆراو جۆره‌كانی بۆرژوازی ، كێشه‌كان ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌، بۆ  ئه‌وه‌ی ڕزگاری نیشتمانیان به‌رجه‌سته‌نه‌بووه‌و ، یان سیسته‌می خه‌لافه‌ت و والی یه‌كان و دینی یه‌كانیان یان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی دانه‌مه‌زراندوه‌و پرۆسیس نه‌كراوه‌، له‌ژیانی ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگاكانیاندا.                                      

له‌ ئه‌وروپای به‌ناو لانكی دیموكراسی و خوای فه‌لسه‌فه ڕانی و داڕێژی ، به‌فۆڕم و جۆری ئازادییه‌كه‌یان .كێشه‌ی ڕه‌گه‌ز و جۆری قژ و ئاپارتایدی پێست و جنسی و ئاپارتایدی ئه‌وروپی و ڕۆژهه‌ڵاتی و ، هه‌تا له نێوان ڕه‌گه‌زی مێ و  نێری مرۆڤدا ، له‌ به‌شێكی كۆمه‌ڵگاكانیاندا ژیان ده‌كات و  به‌شێك له‌پرۆسیسی ژیان و په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ناو كۆمه‌‌ڵگاكانیانه‌ .                                                                            

ئه‌مانه‌ش هه‌ر هه‌موویان نان و پیازی پێوه‌ده‌خورێت و له‌پرۆسه‌ی پارێزگاری  ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌دا  به‌كه‌ڵكن بۆیان . یه‌كێك له‌فاكته‌ره به‌هێزه‌كانی درێژه‌ی ده‌سه‌ڵات دارییان و گه‌وره‌بوونی سه‌رمایه‌یانه‌.                                                  

له‌مێژوودا، كێشه‌ی ئه‌تنیكی به‌و جۆره‌ی كه ‌له‌سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داریدا هه‌یه‌، له‌ڕابردوودا نه‌بووه‌، یان به‌شێوه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ی سه‌رچاوه‌ی كێشه‌كانی ئێستا نه‌بووه‌.                                                                                                                      

له‌ زۆرترین كات و له‌ شوێنه‌كاندا، له‌ سه وداو مامه‌ڵه جیاوازه‌كاندا، كێشه‌ی پارێزگاری ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌كه‌ی سه‌رچاوه‌ بوو بۆ هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕێكی گه‌وره‌ی خوێناوی.                                                                                                     

پارێزگاری له‌ سه‌رداری  له‌ قه‌ڵاو ئمپراتۆره‌كانی و هه‌روه‌ها خاوه‌ن كۆیله‌، له‌ كۆیله‌داری خۆی و زه‌ وی و زاره‌كانی و ده‌ره‌به‌گه‌كان  له‌ مانه‌وه‌ی جوتیاران و وه‌رزێڕان  له‌ ژێر زه‌بروزه‌نگی  نیوه‌كاری و ڕۆژانه‌كاری و نانه‌سكی كاركردن و زه‌وی و زاروو كێڵگه‌كانی بووه‌. ئه‌گینا كێشه‌و مل ملانێی  نه‌ته‌وایه‌تی  له‌به‌رگ و ناو ئاخنی و شێوه‌یدا نه‌بووه‌، میتۆد و فۆڕمی جه‌نگه‌كانیان پێكنه‌ده‌هێنا. ناوه‌ڕۆكی شه‌ڕه‌كانیش، ناوه‌ڕۆكی پارێزگاری یان ده‌ست درێژی بووه‌ له‌ زه‌وی و زاره‌كانی  خۆی و، یان داگیركاری و به‌رهه‌م بردنی ئه‌وانی دی بووه‌.                                                  

واتا كێشه‌ی ڕه‌گه‌زی و ئه‌تنیكی له ‌كۆمه‌ڵگای كۆندا وه‌کو كێشه‌ی باوو سه‌رچاوه‌ی جه‌نگه درۆزنانه‌كانی ئێستا نه‌بووه‌، به‌ڵكو ماڵ خڕكردنه‌وه‌ و بردنی به‌روو بوومی ئه‌وی دی و فراوان كردنی ده‌سه‌ڵاتداری به‌سه‌ر زه‌وی و زاری ترداو، زیاد كردنی ئه‌ندامانی كۆیله‌كان و سوود وه‌رگرتنی  زیاتر و زۆرتر لێیان. هه‌روه‌ها له‌ده‌سه‌ڵاتداری كۆمه‌ڵگای ده‌ره‌به‌گایه‌تیدا خزمه‌ت كاری و به‌روو بوومی كشتوكاڵی و بازرگانی خۆیان  و ده‌سه‌ڵاتیان پێ زیاد و پاراستووه‌.                                  

له‌ ئێستادا و هه‌روه‌ها له‌ مێژووی كه‌مێك پێشتردا، نه‌ته‌وه‌په‌رستان و فه‌یله‌سووفه‌كانیان وهه‌روه‌هابه‌چكه‌ فه‌یله‌سوفانی ئێستا، به‌شان و باڵی جه‌نگه‌ خوێناوی یه‌كانیاندا هه‌ڵده‌داو به‌سه‌ركه‌وتن و ژێركه‌وتنی نه‌ته‌وه‌كانیان، به‌هه‌زار و یه‌ك بڕو بیانوو ئه‌هۆنی یه‌وه‌و ئه‌هۆننه‌وه‌. ووته‌ی شاخ دار و باڵداریان بۆ دروست ده‌كرد و ئه‌هۆنی یه‌وه‌، و به‌ پیرۆز و سه‌رچاوه‌ی  وه‌رچه‌رخانیان دا ده‌ناو، له‌مۆدێرنێته‌و پۆست مۆدێرنێته‌دا ژماره‌ی باشیان ده‌دایه‌و به‌رگی ئاڵتوونینیان به‌خه‌ڵات بۆ ده‌بڕی.                                                                           

هه‌موو ئه‌و جه‌نگانه ‌هۆیه‌كی باش بوون یان بۆ ژێركه‌وتنی یان سه‌ركه‌وتنی ، ئاغایه‌ك و كوێخایه‌ك یان شێخ و به‌گێك یان كۆیله‌دار و ده‌ره‌به‌گێك، و زیاتر و زۆرتر سه‌رمایه‌یان بۆ كۆ ده‌كرایه‌وه‌و، لاكه‌ی تری دۆڕاوییان باج و خه‌راجی زیاتریان بۆ داده‌ناو چه‌وساوه‌كانیان و كۆیله‌كانیان زیاتر برسی و ڕه‌ش و ڕووت ده‌بوون و ده‌كه‌وتنه‌ ژێر نه‌شته‌ری چه‌وسانه‌وه‌ی سه‌ركه‌و تووانه‌وه‌ و سوورانه‌و باجی چاكیان لێ وه‌رده‌گیرا.                                                                                   

ئه‌مه‌  ته‌نها  كۆمه ڵگایه‌ك و ده‌سه‌ڵاتێك و فرماسیۆنێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ناگرێته‌وه‌و به‌س. به‌ڵكو هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ جیاجیاكان و ، به رژه‌وه‌ندییه‌كۆمه‌ڵایه‌تی چینایه‌تی یه‌ جیاجیاكانی كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كان ده‌گرێته‌وه‌و، جه‌نگیان له‌ پێناوی كه‌ڵه‌كه‌ و زیاد بوونی  سه‌رمایه‌دا بووه‌و ده‌بوو، جه‌نگی به‌ده‌ست هێنانی خۆش گووزه‌رانی و ئازادی نه‌بووه، به‌ڵكو جه‌نگی كاول كاری و ماف خواردن بووه‌، جه‌نگی نه‌ته‌وه‌و ڕه‌گه‌ز و بابه‌ت و جۆره‌كانی له‌و شێوه‌یه‌ بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی ڕامیاریان نه‌بووه‌. به‌ڵكو جه‌نگی به‌ده‌ست هێنانی ئابووری گه‌وره‌تر بووه‌.                              

هه‌روه‌ها له‌ئێستای جیهانی ته‌كنه‌لۆجیا و سه‌رمایه‌ی گه‌وره‌و بانكه‌كاندا، به‌شێوه‌و جۆرێكی پێشكه‌وتوو تر بۆ هه‌مان مه‌به‌ست و بۆ ده‌ست به‌سه‌راگرتنی سه‌رمایه‌ به‌رپا بوون و ده‌بن.                                                                                 

له‌ مێژووی نزیكدا، ئه‌ڵمانیا له‌چاو چنۆكی بۆ ده‌ست به‌سه‌را گرتنی به‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامانی جیهاندا، بووه‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی یه‌که‌م و دووه‌می جیهانی و ، ناوو شۆره‌تی لێدانی ڕه‌گه‌زی و نه‌سه‌بیان دروست كردوو  ڕه‌واییان به‌ جه‌نگه‌كه‌ی خۆیان ده‌داو  وانه‌و فه‌لسه‌فه‌ی  ڕه‌وابوونیان بۆ ده‌نووسی یه‌وه‌و ده‌خوێند و داده‌مه‌زراند.    ئه‌گینا  ڕه‌گه‌زی ( ئاری) و ( سامی ) بۆ ئه‌ڵمانیا یان بۆ سه‌رمایه‌داران ، هیچ    مانایه‌كی نه‌بوو، ته‌نها ده‌كران به‌هۆیه‌ك بۆ جیاوازی  دروست كردن له‌ نێوان ئه‌ندامانی یه‌ك چینداو، هه‌روه‌ها له‌لایه‌کی تر له‌ پێناوی ده‌ست به‌سه‌راگرتنی ڕه‌ووشی خه‌بات و تێكۆشانیان و به‌تاڵان بردنی هێزی كاری کرێکاران و سامانی جیهان بوو. چونكه‌ سه‌رمایه‌داران له‌ ڕوانگه‌ی سوود پارێزی یه‌وه ده‌ڕوانێته‌ ئاشتی و جه‌نگ و كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه تی و ڕامیاری و ئه‌تنیكی دروست كردن. واتا جه‌نگ و ئاشتی  وه‌ك یه‌ك بووه‌، یان به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندی پارێزی سه‌رمایه‌داران بووه‌و هیچی تر.                                     

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كێشه‌ی ڕه‌گه‌ز و جیاوازی ئه‌تنیكی ده‌كرا به‌په‌رده‌یه‌ك بۆ شاردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی جه‌نگی چینایه‌تی  نێوان ئه‌و دوو چینه‌ی  پێكهێنه‌ری  سیسته‌می سه‌رمایه‌داری. به‌ڵام له‌لای كرێكاران جه‌نگ، جه‌نگی ڕزگاری بووه‌، له‌ چه‌وسانه‌وه‌و بێ مافی و نایه‌كسانی و نه‌بوونی ئازادی.                                          

جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌م  له‌پێناوی  سه‌رمایه‌دا بووه‌و هه‌روه‌ها بۆ دابه‌ش كردنی ناوچه‌ی سوود مه‌ندو بردنی خێرو خۆشیان به‌رپابووه. بێجگه‌له‌وه‌ی جه‌نگه‌كان پارێزگاری كردن بووه‌ له‌ قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی یه‌كانی  سه‌رمایه‌داری خۆ ووڵاتیان، له‌ پێناوی  ئازادی گه‌لان و پێدانی مافی یه‌كسانی نه‌ته‌وه‌كان نه‌بووه‌.     

جه‌نگه‌ بچووكه‌كان و خوێناوی تر بوونیان جارێكی تر و له مێژوو یه كی تردا هه‌مدیسان به‌ناوی پارێزگاری له‌ سرووشتی دینا یان مه‌زهه‌ندا هیچی تر نه‌بووه‌. هه‌روه‌ها تێكهه‌ڵكێشی له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌په‌رستی و نیشتمان چێتی فاكته‌رێك بووه‌ بۆ چوونه‌پێشه‌وه و پارێزگاری كردن له‌به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران. ئه‌گینا كێشه‌ی چیچانی موسڵمان و ڕووسیای كاسۆلیك و یان سڕب و كرواتیه‌كان كێشه‌ی موسوڵمان و دیانا( مه‌سیح ) ی یه‌كان، بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌تووندترین وه‌ڵام به‌كێشه‌ی چوونه‌پێشه‌وه‌ی خه‌باتی چینایه‌تی و به‌رژه‌وه‌ندی  چینی كرێكار و خه‌بات له‌پێناوی ڕزگاری  نه‌ته‌وه‌كان له‌ چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی و له‌پێناوی ئازادی و یه‌كسانیدا نه‌بێت هیچی تریان سه‌وز نه‌ده‌كرد.                                                         

بڕوا بوون به‌نه‌ته‌وه‌و نه‌ته‌وه‌په‌رستی، فه‌لسه‌فه‌و هزری سه‌رخانی كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری یه‌ ، هه‌روه‌ها فه‌لسه‌فه‌خوانی سه‌رده‌م ، به ‌جۆراو جۆری و شێوه‌ی ڕازاندنه‌وه‌و تارای جوان جوان کردنه‌ به سه‌رسه‌ری ‌سه‌رمایه‌داران و له‌به‌ركردنی به‌رگی ڕاستی و دروستی و له‌بنه‌ڕه‌تدا نا حه‌قیانی ، به‌جۆرێ ڕازاندنه‌وه‌یان ده‌رخواردی چینی هه‌ژار و كرێكاران ده‌دات تا له‌ڕاسته‌ڕێگای  خه‌بات وه‌ری چه‌رخێنێ و ، كێشه ‌له‌ كۆڕی خه‌باتدا، له‌سه‌ر داخوازی گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تی ، له‌سه‌ر بنه‌مای سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری و ڕامیاری كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری و هه‌ڵته‌كاندنی په‌یوه‌ندی یه‌كانی له‌ڕووی ئابووری و ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تی یه‌وه ، داخوازی بكه‌وێته ‌سه‌ر به‌ناو ڕزگاری نه‌ته‌وه‌یی ژێرده‌ست له‌ژێر چه‌پۆكه‌ی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست. ئه‌م ئاوه‌زه ‌بێجگه‌ له‌ دیدێكی لاهوتیانه‌ی سوود گه‌یاندن به‌ چینی سه‌رمایه‌دار و بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و ژێرده‌ست و پارێزگاری كردنیان له‌فه‌وتان و له‌ ناو چوونی چینایه‌تیان هیچی تر ناگه‌یه‌نن.                                                             

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌نده‌ بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ڕێك و یه‌ ك خواستن و به‌رژه‌وه‌ندی  یه كتر ده‌پارێزن ، له‌به‌رامبه‌ر بزاڤی چینایه‌تی چینی كرێكار. ئه‌وه‌نده‌ چینی كرێكاریان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا دژ و ناته‌بان و درز و كه‌لێنی گه‌وره‌ دروست ده‌كه‌ن له‌جه‌سته‌ی چینایه‌تیان دا و یه‌كانگیرییان به‌ند ده‌كه‌ن به‌ سه‌رده‌مێكی ترو، له‌گێژاو ده‌رهێنانیان و بارگاوییان ده‌كه‌ن به‌ هه‌ڵسووكه‌وتی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و ئاین و مه‌زهه‌ب چێتییه‌وه‌.              

له‌ بنه‌ڕه‌تدا كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی په‌یوه‌ندی به‌وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنی بڕوای نه‌ته‌وه‌په‌رستی یه‌وه‌ هه‌یه‌، واتا هوشیاری مرۆڤ ، ناوه‌ڕۆك و بابه‌تی ناو هوشیاری یه‌كه‌ی ده‌ست نیشانی جۆری هه‌ڵوێست گرتن ده‌كات، له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر كێشه‌یه‌ك كه‌ له‌كۆمه‌ڵگادا بوونی هه‌بێت. چونكه‌ هه‌ر ئه‌ندامانی هه‌مان چینی زه‌حمه‌ت كێش و كرێكاران ، هه‌ندێكیان هه‌ڵگری هوشیاری نه‌ته‌وایه‌تی یه‌و خواستی چینایه‌تی و به‌رژه‌وه‌ندی یه‌كانی خستووه‌ته‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارانی نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه ‌به‌شێكی ئه‌ندامانی هه‌مان چین  خواستی چینایه‌تی و مێژووی خۆی درك پێ كردووه‌و، له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تیانه‌ یانداو به‌ئاڕاسته‌ی مێژوودا هه‌ڵوێست وه‌رده‌گرێت و ، خواستی مرۆڤایه‌تیانه‌ی به‌پراكتیكی له‌گه‌ڵ خه‌باتی له‌پێناو ڕزگاری و ئازادی و یه‌كسانیدا ئاوێزان ده‌كات.     

كه‌واته‌ هوشیاری ده‌توانێت هه‌ڵوێسته‌كان و كرداریان بگۆڕێت به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات و پێكهێنانی ده‌سه‌ڵاتێكی تر، ئه‌مه‌ش به‌پێی ناوه‌ڕۆكی هووشیاری یه‌كه‌یان به‌رجه‌سته‌ی ده‌كات.                                                                                            

به‌ڵام بۆرژوازی و نوسه‌ره‌كانیان، ژماره‌ی مێژوو یی بۆ داده‌نێت و ساڵه‌كانی ته‌مه‌نی ده‌باته‌وه‌ سه‌ر كرۆكی په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆیله‌داری و شانازی به‌ گۆپاڵ و شمشێری دڕنده‌ترین ئه‌ندامی خاوه‌ن كۆیله‌وه ‌ده‌كات.                                          

كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی ڕاسته‌ كێشه‌یه‌كه‌ بوونی ماددی خۆی هه‌یه‌و له‌وه‌ش ئه‌چێت بابه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌و ڕه‌خنه‌و تێڕوانینی ڕۆژ بێت. به‌ڵام ده‌بێت بپرسین، ئه‌و كێشه‌یه‌ له‌كه‌یداو له‌كوێی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و به‌خواست و به‌رژه‌وه‌ندی چ چینێك سه‌ری هه‌ڵداوه‌و  فه‌ڵسه‌فه‌كه‌ی له‌پێناوی چیدا گه‌ڵاڵه‌ كراوه‌؟!                                                                                                                   

بۆچی دروست كراوه‌ له‌ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری و ئابووری له‌ جیهانداو له‌ پێناوی چیدا فه‌لسه‌فه‌ ڕێژ كراوه‌؟!                                                                          

ئایا له‌پێناوی خزمه‌تی مرۆڤایه‌تی دا، یان بۆ پارێزگاری له‌به‌رژه‌وه‌ندی چینی سه‌رده‌ست دروست كراوه‌؟ بێ گومان له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داراندا سه‌ری هه‌ڵداوه‌و، وه‌ك هه‌موو كێشه‌و مل ملانێكانی تر له‌ كۆمه‌ڵگای چینایه‌تیدا بۆ پارێزگاری له‌ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندییه ‌جیاوازه‌كانی بازاڕه‌ جیاوازه‌كانی یه‌ك بازاڕی  سه‌رتاسه‌ری جیهانیه‌.                                                                                                         

واتا وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌له‌ چوارچێوه‌ی بازاڕی ناو خۆی  جوگرافیایه‌كی سیاسی، كه‌ مل ملانێی سه‌رمایه‌دارانی تێدایه‌، ئه‌مه‌ ش له‌ سه‌ر ئاستی بازاڕی جیهانی مل ملانێی خزمه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارانی پێ ده‌كرێت.                                          

بۆ پرسیاره‌كانیش له‌ پێشتردا به‌شێوه‌یه‌كی كوورت وه‌ڵامیان دراوه‌ته‌وه‌.           

به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌گه ڕێته‌وه‌ سه‌ر كێشه‌ی ڕۆژی ( 21-23 /8 /2003 ) له‌كه‌ركوك و ناو چه‌كانی ده‌ورووبه‌ری وه‌ك دووز خورماتوو له نێوان توركمان و كوردا.هه‌روه‌ها کێشه‌ی ڕۆژانی(11-12-13\11\2015)ی دوزخورماتوو ڕه‌گ و ڕیشه‌ی خۆی هه‌یه‌، چونكه‌ مێژووه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ هاتنی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی یه‌كاندا بۆ ئه‌م ناوچانه‌ ئه‌و كێشه‌و مل ملانێیه‌ بوونیان هه‌یه‌، و له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا. ئه‌م كێشه‌یه‌  وه‌ك فۆرم و خواستی به‌رژه‌وه‌ندی په‌رستی ده‌سه‌ڵاتی  عوسمانیه‌كان نووسراوه‌ته‌وه‌و واژۆو تۆماری مێژوویی خۆی لێدراوه‌‌ . ئه‌ویش له‌ پێناوی به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی یان  پێوه‌گرێدانی ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆی ده‌سه‌لاتیان به‌ناوچه‌یه‌كی پڕ له‌ سامانی ژێر زه‌وی وه‌ك كه‌ركوك. له‌ ڕ‌امیاری و ئابووری و له‌ خه‌یاڵدانیدا دانانی كه‌ركوك وه‌ك به‌ش و زه‌وی توركمان و جێگا و نزرگای باووباپیرانیان. به‌ڵام ڕاستی مێژووی مرۆڤایه‌تی دیدێكی ترو مێژوویه‌كی تری هه‌یه‌ و ئه‌و وویسته‌ی ئه وان ده‌داته دواوه‌و بابه‌تی مێژوو یی له‌گه‌ڵ خواستی توركمان و كوردو توركیاو بۆرژوازی ناوچه‌كه‌دا دژ ده‌وه‌ستێت.                                           

چونكه‌ ژیان و سه‌ره‌تایی دروست بوونی مرۆڤ و گوزه‌راندنی ژیانێكی هاوشێوه‌ی ژیانی دواكه‌وتوانه‌ی گیانداری، له‌وێدا هیچ ڕه‌گه‌زو تووخمێك و نه‌ته‌وه‌و زمان و شێوه‌ی ئاخافتن. بوونی ماددی كۆمه‌ڵایه‌تیان نه‌بووه‌ له‌ میزۆ پۆتامیای كۆندا، ئه‌مه‌ش بۆ هه‌موو گۆی زه‌وی ڕاسته‌.                                                                  

ژیانی مرۆڤ  له‌و ناوچانه‌ و له‌کۆندا هه‌تا ناونانه‌كانیشیان وه‌ك مرۆڤی نێیانده‌رتناڵ له‌ چه‌ند ملیۆن ساڵ پێش زاینی دا هه‌مان ناو بووه‌ له‌ دۆڵی نیرده‌نتناڵ له‌ ئه‌ڵمانیا. نووسینه‌كان له‌ دواتردا هه‌مان نووسینی  بزماری بووه‌ له‌ شوێنه‌ جیاجیاكانی گۆی زه‌ویدا ، شێوه‌ ئاخافتن شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی بووه‌ ، له‌وه‌ش ئه‌چێت له‌ سه‌ره‌ تادا ته‌نها له‌ شێوه‌ی وێنه‌ كردن و لاسایی كردنه‌وه‌ی جموجۆڵی دیارده‌كان و ئاژه‌ڵ و ئاو...... ی ده‌ورووبه‌ریانه‌وه ڕاستی ڕووداو په‌یوه‌ندیییه‌كانیان ده‌ربڕیبێت.       

دواتر كه‌ مرۆڤ فێری خواردنی گۆشت بوو كاریگه‌ری دانا له‌سه‌ر  گه‌شه‌و دروست بوونی ده‌نگه‌ ژێكان له‌ مرۆڤی سه‌ره‌تاییدا ، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئیتر مرۆڤ فێری ده‌ربڕینی هه‌ندێك ووشه‌ی تایبه‌تی بێت، كه‌ هه‌ر ووشه‌و ده‌ربڕی دیارده‌یه‌ك، یان هه‌ڵسووكه‌وت ،و  یان بینینی زینده‌وه‌رێكی  جیاواز له‌ مرۆڤ له‌ ده‌وروبه‌ریدا بوو بێت .                     

ئیتر ڕه‌چه‌ڵه‌ك یان ئه‌تنیك یان زمانی جیاواز بوونیان نه‌بووه‌. واتا جۆری زمانه‌كان و هه‌تا ڕه‌نگی پێسته‌كانیش په‌یوه‌ندی به‌ڕه‌ووشی ئاوو هه‌وای سرووشتی ده‌وروو به‌ریانه‌وه هه‌بووه‌و هه‌روه‌ها شێوه‌ی به‌رکه‌وتن و نزیکی تیشکی خۆر كاریگه‌ری له‌ سه‌ر جۆری پێست و ڕه‌نگی قژ و  شكڵ و شێوه‌ی مرۆڤ داناوه‌.                                                                                            

واتا كه‌سێك به‌ ناوی كورد یان تورك یان عه‌ره‌ب ، یان فارس، یان ئاری ڕه‌گه‌ز و سامی ڕه‌ گه‌زه‌وه‌ بوونی نه‌ بووه‌ و به‌و ناوه‌شه‌وه‌ خۆی نه‌ناساندووه‌ یان له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و ناوانه‌وه‌ په‌یوه‌ندی خۆی له‌گه‌ڵ ده‌وروو به‌ره‌كه‌یدا دروست نه‌كردووه‌.      

به‌ڵكو بۆرژوازی و فه‌یله‌سووفانی  جیۆلۆجی  و بایه‌لۆجی یه‌كان،  زانای داڕشتنی ڕامیاری ده‌مارگیری بوون و بۆ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌داران زانستیان به‌كار ده‌هێناو له‌ خزمه‌تیاندا نوكی قه‌ڵه‌م و فه‌لسه‌فه‌ی زانستیان هه‌ڵده‌سووڕاند.                                                                                                           

واتا كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، كێشه‌ی ڕۆژی ئێستایه‌ و باڵانسی و پاساوی هێزی به‌رامبه‌ری پێ ده‌درێته‌وه‌. بۆ نموونه‌ دروست كردنی كێشه‌ و جه‌نگی كورد و ئه‌رمه‌ن له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا و له‌ ساتی ده‌سه ڵاتی خه‌لافه‌تی سووڵتانه‌كانی  عوسمانیدا، باڵانسی هێزی لاواز كراو ی عوسمانی بووه‌ و بووه‌ته هۆیه‌ك بۆ خۆ ئارایشت دانه‌وه‌‌ی هێزی سه‌ربازی عوسمانی یه‌كان . ئه‌و جه‌نگه‌ یان بۆ ئه‌وه‌ده‌كرد و هه‌ڵده‌خڕێنرا ، تورك زیاتر یان عوسمانی یه‌كان به‌ر به‌ جوڵانه‌وه‌ی به‌گژدا چوونی جووتیاران و سه‌ره‌ك هۆزه‌كانی و هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ش كه‌ به‌ ناوی جۆرێ له‌ نه‌ته‌وه‌په‌رستی یه‌وه‌ به‌كار ده‌بران و ئاژاوه‌ و پشێوییان دروست ده‌كرد . عوسمانیه‌کان نانه‌وه‌ی پشێویان له‌ نێوان نه‌ته‌وه‌کانی ژێرده‌ستیاندا ده‌کرده‌ هۆیه‌ک و ، ده‌سه‌ڵاتی خۆیانیان له‌ بێ هێزی و لێواری ڕووخان پێ هه‌ڵده‌سانه‌وه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ده‌سه‌ڵاتی سوڵتانه‌كان بپارێزن له‌ ڕووخان و داڕمانی یه‌كجاره‌كی ، كه‌تا ئه‌و كاتانه‌ گه‌نده‌ڵیه‌کان و مایه‌ پوچ بوونی ئابوریان ، ده‌سه‌ڵات و به‌ڕێوه‌بردنیان  لووتی نابوو به‌دیواری له‌رزۆك و فشه‌ڵی ده‌وڵه‌تی عوسمانی یه‌كانه‌وه‌و ، خستبوونیه‌ لێواری مه‌رگه‌وه‌ .                 

واتا بۆ ماوه‌یه‌ك هه‌ژارانی كورد و ئه‌رمه‌ن ببوونه‌ خۆراكی جه‌نگێكی خوێناوی بێ سوود بۆ  هه‌ردوولا و ببوون به‌ خێر و به‌ره‌كه‌ت بۆ فشار نه‌خستنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و كاتیان و كپ كردن و كوێركردنی ئه‌و كه‌م و كووڕیانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وساكه‌ی خه‌لافه‌تی عوسمانی له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ندامانی سنووری ده‌سه‌ڵاتیان كه‌ هه‌یان بوو.                                                                                              

له‌ لایه‌كی تر گۆڕینی ئاڕاسته‌ی  داخوازی ئه‌و ساتانه‌ی ئه‌رمه‌ن، و هه‌تا كورده‌كانیش به‌جه‌نگ ، و داخوازیی یه‌كی تری دژایه‌تی ئه‌تنیكی . واتا بوون جه‌نگی دژایه‌تی نه‌ته‌وه‌کا ،وململانێی نه‌ته‌وه‌کانیش کرایه‌ هۆیه‌ک بۆ ڕاگرتنی ‌ پارسه‌نگی هێز  وله‌ده‌سه‌ڵات هێشتنه‌وه‌ی عوسمانی یه‌كان و زیاتر بردنی خێر و خۆشی هه‌ژارانی دانیشتوانی كورد نشینیه‌كان و ئه‌رمه‌ن نشینه‌كان. ئه‌گینا كورد له‌ ده‌سه‌ڵاتی دینی ئه‌وان هه‌ڵنه‌گه‌ڕابوونه‌وه‌ ، به‌ڵكو ئه‌وانیش  وه‌ك په‌یڕه‌وانی ئه‌وان موسوڵمان بوون. هه‌تا ئه‌رمه‌نه‌كانیش خۆیان به‌شێك بوون له‌ ئاینی نێردراوی یه‌كتاپه‌رستی ‌ له‌سه‌ر زه‌وی .                                                                       

كێشه‌كانیش ، هه‌تا له‌ په‌یڕه‌وه‌ بنه‌ڕه‌تی یه‌كه‌ی خۆیان ، كه‌ په‌یڕه‌ویان و به‌رنامه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری و ئابووری خه‌ڵكیان پێ داده‌ڕشت . داوای قه‌تڵ و عامی په‌یڕه‌وكه‌رانی  نێردراوه‌كانی تری لێ نه‌ده‌كردن له‌ هه‌ندێك شوێندا ، به‌ڵام ئه‌وان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ په‌یڕه‌ویان له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی بێ سه‌روه‌ت و ساماندا بووه‌ ، نه‌وه‌كو له‌گه‌ڵ پێكه‌وه ژیانی ئازاد و یه‌كسانی كۆمه‌ڵ بووبێت.                   

واتا له‌ وساتانه‌ی ڕابردوو و له‌ ئێستاشدا دین و  مه‌زهه‌به‌کان ، هۆیه‌كی باش و په‌رده‌یه‌كی سپی بووه‌ بۆ داپۆشینی ڕه‌شترین ده‌سه‌ڵات و خوێناوی ترین په‌یوه‌ندی، و ڕه‌وابوونیان كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ناڕه‌واترین هێرش و په‌لامار بوون بۆ سه‌ر هه‌ژاران.                               

به‌هه‌رحاڵ كورد هه‌ر چۆنێك بووبێت ئه‌وانیش زۆرترین ساته‌كان له‌ مێژوودا ئه‌وه‌نده‌ی پارێزگاریان له‌ ئیمارات و والی یه‌كان و سه‌رۆك عه‌شیره‌تێك و شێخ و مه‌لایه‌ك و ده‌ره‌به‌گ و ئاغایه‌ك ده‌كرد ، ئه‌وه‌نده‌ ئه‌وانیش له‌گه‌ڵ ڕاسته‌ ڕێگه‌ی ڕزگار بوون مامه‌ڵه‌یان نه‌ده‌كرد. هه‌تا له‌ زۆرترین شوێن و كاتدا ، سه‌نگ و سووكی هێزه‌كانیان پێ ڕاست كراوه‌ته‌وه‌ ، و له‌ و مێژووه‌ دوور و درێژه‌دا كه‌م ده‌بینین خواسته‌كانیان  له‌ كانگای بڕواو ڕازی بوونی هێزی هه‌ژارانه‌وه‌ ده‌رهاتبێت و له‌ خواست و به‌رژه‌وه‌ندی والی و شێخ و به‌گ و مه‌لا و خان و ............ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان دوور بووبێت. به‌ڵكو به‌ به‌رده‌وامی خواستی ئه‌وانیان به‌ سه‌ردا سه‌پاوه‌. له‌ ئێستادا جارێكی تر خه‌ریكه‌ هه‌ژارانی توركمان و كورده‌كان ده‌بنه‌وه‌ به‌هۆیه‌ك بۆ پارسه‌نگی هێزی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تێكی تر و سوود و به‌رژه‌وه‌ندی و پاره‌په‌یداكردن بۆ سه‌رمایه‌دارانی هه‌ردوولایان.                                                  

هه‌موومان ده‌زانین جه‌نگی یه‌كه‌م و دووهه‌می جیهان جه‌نگی دابه‌ش كردنی بازاڕ و ناوچه‌كانی به‌رهه‌م هێنان و ناوچه‌ی وه‌به‌رهێنان بووه‌. جه‌نگێكی كۆنه په‌رستانه‌ی خوێناوی و ماڵ وێرانکه‌ر، كه‌ خۆراكه‌كه‌ی چه‌نده‌ها ملیۆن مرۆڤ بووه‌ و  وێران كرانی زۆرترین شوێنی نیشته‌نی و باڵاخانه‌کانی  ئه‌وروپای لێ كه‌وته‌وه‌ و ڕۆژهه‌ڵاتیش بووه‌لانكه‌ی داگیركاری و دابه‌ ش كردن و تاڵان و بڕۆی  و سه‌روه‌ت و سامانی به‌شێوه‌یه‌كی نوێ. واتا پرۆسه‌ی دابه‌ش كردنی جیهان، خواست و به‌رژه وه‌ندی سه‌رمایه‌دارانی جیهانی بووه‌ و، به‌ سوود و قازانجی ئه‌وان ته‌واو بووه‌.                                           

سه‌رده‌می ڕابردوو سه‌رده‌می كۆڵۆنیال كردنی ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات بووه‌ و، سوودیان له‌ هێزی هه‌ژاران و به رده وامی كێشه‌ و ململانێ كانیان وه‌رگرتووه‌، له‌ پێناوی داگیركاری و ده‌ست به‌ سه‌را گرتنی ته‌واوه‌تی مادده‌ی خاوو سوود و قازانجه كانی  خۆیان  کێشه‌وپشێوی و جیاوازی و ململانێی نه‌ته‌وایه‌تی و ئاینی و مه‌زهه‌بیان دروستکردووه‌  و په‌ره‌پێداوه‌ و به‌كار هێناوه‌.                                                                                          

هێزی جاران له‌ ناوه‌ندی ئه‌وروپادابووه‌ و زۆر له‌ ووڵاتانی ئه‌وروپا ڕامیاری كۆڵۆنیالیان پرۆسیس كردووه‌ و،  پێكهاتی ده‌سه‌ڵات و پرۆسیس كردنه‌كه‌ی بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ زۆرترینی‌  ناوچه‌كانی ئاسیا و ئه‌فریقا و ئه‌مریكای لاتینی و هه‌تا ئوسترالیا و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مریكای ئێستاشی لێ كه‌وتووه‌ته‌وه‌ و، دواتر له‌  هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌دا  مرۆڤه‌كانی بێ به‌ش ده‌كران له‌ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان و به‌رهه‌م هێنانیان . ناووچه‌كانیان به‌شێوه‌یه‌ك به‌کارده‌هێنا وه‌ك ڤایرۆسێكی مشه‌خۆر له‌ سه‌رلاشه‌و ناوه‌ندێكی به‌ پیت و به‌ره‌كه‌ت  ، هه‌مووی بۆ خۆیان له‌ ڕێگه‌ی هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانیانه‌وه‌ ، پرۆسیسی وه‌به‌ر هێنانیان له‌م ناوچانه‌دا  ئه‌نجام ئه‌دا.                    

هه‌روه‌ها دابڕان و بێ ماف كردنی مرۆڤ له‌ مافه‌ سه‌ره‌تایی یه‌كانی و ژیانێكی ساده‌ و ساکاری مرۆڤانه‌ ، كرۆك و خواستی سه‌ربازی و سیاسیانه‌یان بووه‌ و قسوریان له‌ به‌کارهێنان و جێبه‌جێ کردنی ئه‌و په‌ره‌نسیپه‌دا نه‌کردووه‌.                        

هه‌تا كار ده‌گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی مرۆڤی ئه‌م ناوچانه‌ یان به‌ نامۆ و ده‌ره‌جه‌ دوو و     هه‌تا به‌ ئاستی كۆیله‌ بونیش ده‌گه‌یاند و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵداده‌كردن .                                                  

ئه‌و هێزه‌ی كه‌ جاران له‌ ناوه‌ندی ئه‌وروپادا كۆببوونه‌وه‌ و ناوه‌ندی بڕیاری ڕامیاری و دابه‌ش كردنی ناوچه‌ی به‌رهه‌م هێنان و وه‌كار بردن بوون، و ده‌بوونه‌   سه‌رچاوه‌ی داڕشتن و دروست كردنی سیسته‌م و ده‌سه‌ڵات له‌ ناوچه‌كانی تردا ئێستا له‌ سه‌ر گۆڕه‌پانی ڕامیاری و ئابووری له‌ جیهاندا به‌ پیربوو و باوی به‌ سه‌رچوو بێت ناوزه‌ند ده‌كرێت.                                                                                           

واتا ئه‌و شێره‌ی جارانی دارستانه‌كان له‌ ڕابردودا ، ئێستا پیربووه‌ و توانای ده‌ست به سه‌راگرتنی كه‌لاك و لاشه‌ چه‌ورو قه‌ڵه‌وه‌كانی نه‌ماوه‌ و هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ هه‌وڵدانیشیدا بۆ ناوه‌ند بوونی بڕیار له‌ ئه‌وروپادا له‌ جووڵه‌ و پلان داڕشتندابن، خه‌ریكه‌ وه‌ك ته‌ماشاكار ده‌رده‌كه‌ون.                                                                                  

زینده‌وه‌ره‌ پیره‌كه‌ی ئه‌وروپا، جاران به‌ڵێنی باشیان ده‌دا به‌گه‌لان و وه‌ك ڕزگاركه‌ر خۆیان پیشان ده‌دا. به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی یه‌كانی خۆیان، پرۆتۆكۆڵێكی ڕامیاری و ئابووریان ئیمزاده‌كرد، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر كاغه‌زیش نووسراوی ڕه‌سمی و گرنگ و خاوه‌ن  ناونیشان و هه‌تا ژماره‌شی هه‌بێت.                                              

نموونه‌ش زۆرن ، زۆرترینیان له‌ ئاسیاداو هه‌روه‌ها ئه‌فریقاش ئه‌و جۆره‌ په‌یمان نامانه‌ ئیمزا ده‌كران له‌ سه‌ر كاغه‌ز و له‌ سه‌ر زه‌مینی ڕاست ڕوویی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری جۆرێكی تر ده‌هاته‌ بینین و پێشه‌وه‌.                                          

وه‌ك په‌یمان نامه‌ی سیڤه‌ر له‌ ساڵی (1920ز) دا به‌ندوباوی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تیان بۆ كورد ساز كردبوو، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌شیان بکردایه‌ ،‌ بۆرژوازی و ده‌ره‌به‌گ و ئاغاكانی كوردیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا  جێگیر ده‌کرد.                                                                                 

به‌ڵام له‌ دواتردا واده‌رنه‌چوو ، هه‌تا له‌و كاته‌دا هاو سۆزی بۆرژوازی لاكانی تری لا به‌سوودتربوو، پشتی له‌ بۆرژوازی و شێخ و ده‌ره‌به‌گه‌كانی كورد كرد.               

ئه‌مانه‌ش هه‌موویان له‌ پرۆسه‌و  هه‌وڵێكی تردا بوون و ئه‌وه‌نده‌ ئیشیان پێیان هه‌بوو ، هه‌تا هه‌موو ناوچه‌كانیان خسته‌ ژێر ڕكێفی ڕامیاری ئابووری و قه‌ڵه‌م ڕه‌وی خۆیه‌وه‌ و، به‌پێی سوودی خۆیان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ هه‌موو په‌یمان نامه‌كاندا ده‌كرد و  ،    ئه‌مه‌ش به‌سودی خۆیان و  به‌سه‌رچاوه‌ی پرۆسیس كردنی ڕامیاری پراگماتییانه‌ی كۆڵۆنیالیستی ته‌واو ده‌کرد. هه‌روه‌ها به‌پێی سوودی خۆیان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ڕامیاری كوشت و بڕو جه‌نگه‌كانیان ده‌كرد. ده‌سه‌ڵات داری له‌ پڕۆژه‌ و ڕامیاری (كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان)دا ،  وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ژێر ناوی ( یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌كان ( یوئێن)) دا بوو بوونه‌  ناوه‌ندی په‌خشی ڕامیاری ئابووری و چه‌وسانه‌وه‌ی كه‌سانكۆی ناوچه‌ جیاجیاكانی گێتی.          

په‌یوه‌ندی گرتنیان له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵ و گرووپی كۆمه‌ڵایه‌تی جیاوازی ناوچه‌ جیاجیاكان، به‌پێی سودو قازانجی خۆیان به‌كاریان ده‌ هێنان .  بۆ جێگیركردنی ڕامیاری خۆیان  ، ڕێگای سه‌ره‌كیان ده‌ گۆڕی  به‌ ڕامیاری و داخوازی یه‌كی كۆنه‌ پارێزی و دواكه‌وتوانه‌ و ڕێگای خه‌باتیان له‌ پێناوی ڕزگاری مرۆڤایه‌تیدا پێ وون ده‌کرد.                                                  

هه‌تا كاریان گه‌یاندبووه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌كیان له‌ پێناوی چوونه‌ پێشه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی یه‌كانیاندا ده‌ر خواردی هێزێكی تری ده‌وڵه‌تی ناوچه‌كه‌ ده‌دا ، و به‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌یان چاو لێ نه‌ده‌كرد، كه‌ دووژمنی دوێنێی خۆیان دۆستی ئه‌مڕۆكه‌یانه‌ ، یان دۆستی دوێنێی دووژمنی ئێستایانه‌.                                                          

واتا هێزی داكوتان و به‌ماڵی خۆی ده‌زانی  و كۆڵۆنیال كردنیان له‌ ڕێگه‌ی شه‌ڕی گورگه‌كانه‌وه‌ ده‌چوونه‌ پێشه‌وه‌ و لاشه‌ی ڕاوكراوی ناوچه‌که‌ی  به‌ تێر و پڕی وازلێده‌هێنا، یان هه‌تا دوا چه‌وری و خۆراكی له‌ سه‌ر ی ده‌مایه‌وه‌،  ئه‌گه‌ر جووڵان وبزاوتنه‌کان و هێزی بزوێنه‌ری دژ به‌ ڕامیاری كۆڵۆنیالیستی له‌ پراكتیك كردندا بوونی نه‌بوایه‌ ،ئه‌گه‌ر بزوتنه‌وه‌یان دژهه‌بویایه‌ به‌شێوه‌یه‌کی دڕندانه‌ ڵه‌گه‌ڵیدا ئه‌جوڵانه‌وه‌.                                                                              

واتا له‌ زۆرترین ساته‌كانی مێژوودا شه‌ڕی هه‌ژارانی نه‌ته‌وه‌ جیاجیاكانیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران  ئاگر ده‌داو هه‌تا دیكۆمێنتیان بۆ دروست ده‌كردن و خوێن و بردنی ئازادیان بۆ خۆیان حه‌ڵاڵ ده‌كرد.                                                              

له‌ سه‌رده‌می ئینتیدابدا له‌ ساڵه‌كانی (1920ز) دا ئینگلیز له‌ عێراقدا وه‌ڵامی كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی له‌و هه‌رێمه‌دا نه‌دایه‌وه‌و چاره‌سه‌ری نه‌كرد. به‌ڵكو ئاگریان ده‌داو بڵێسه‌یان پێده‌سه‌ند . هه‌روه‌ها له‌و كێشه‌یه‌شدا ده‌وڵه‌تی توركیای عوسمانی یه‌كان و دواتریش كه‌مالیسته‌كان بێ ده‌نگه‌یان لێ نه‌ده‌كردو، به‌ڵكو ده‌یان وویست له‌ ڕێگه‌ی كێشه‌كه‌ و بڵێسه‌ پێسه‌ندنی ، ده‌ستێكیان له‌ عێراقدا هه‌بێت و بتوانن به‌شێك له‌ لاشه‌ی چه‌ور و نه‌رمی سه‌روه‌ت و سامانی عێراقیان ده‌ست بكه‌وێت.                                                                                     

واتا ئه‌وان ده‌یانزانی له‌ ڕێگه‌ی داگیركارییه‌كانیانه‌وه‌ و دروست کردنی لێک جودایی دژایه‌تی نه‌ته‌وایه‌تی هاندانی که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌و ئاینزا و مه‌زهه‌به‌کان  سوود له‌‌ سه‌ر زه‌وی و ژێر زه‌وی كوردستانیان به‌ تایبه‌تی و عێراقیش به‌گشتی وه‌رده‌گرن، چه‌ند به‌سوود و پڕ كه‌ڵك ده‌بێت بۆ سه‌رمایه‌دار و خاوه‌ن سامان و كۆمپانیاكانی به‌رهه‌م هێنانی نه‌وت.                 

 

له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی چه‌واشه‌ كردنی خه‌بات و بڕوای هه‌ژاران و كرێكارانی كورد و توركمانه‌وه‌ ده‌ستی ناكۆكی و ناته‌بایی نێوان ئه‌و دوو گروپه‌  بكه‌ن به‌ هۆیه‌ك بۆ چاو بڕین و ده‌ستی چاو چنۆكی درێژ كردنه‌ عێراق و پێ یه‌كیان له‌ عێراقدا بهێڵنه‌وه‌ . ئه‌وه‌ بوو چه‌ندان پلانی شه‌ڕیان بۆ دروست ده‌كردن و هه‌ژاران و كرێكارانی هه‌ر دوو لایان ده‌دان به‌یه‌كداو جه‌نگیان له‌ نێواندا هه‌ڵئه‌ئایسان. تاواپیشان بده‌ن له‌ سه‌ر خاكی كه‌ركوك و ڕه‌وایی ئه‌و خاكه‌ بۆ توركمان و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی تر بۆیان به‌ به‌شێك له‌ توركیا له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ن و له‌ چه‌ند بۆنه‌و فرسه‌ته مێژوویی و ڕامیاری یه‌كانی ناوچه‌كه‌دا داوای بكه‌نه‌وه‌ .                                     

ئه‌مانه‌ هه‌موو به‌شێك بوون له‌ ڕامیاری ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان و توركیا به‌تایبه‌تی و كلك گرێدانی و په یوه‌ندی و به‌شیان هه‌بێت له‌ ڕامیاری و ئابووری هێزه‌گه‌وره‌كانی جیهان ، ڕامیاری دژی خواست و به‌رژه‌وه‌ندی چینی هه‌ژار و كرێكارانی ناوچه‌كه‌ و جیهانیان پێ گه‌ڵاڵه‌ كردبوو و  به‌كاریان ده‌برد.                                                           

له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ له‌ و سه‌رده‌مانه‌دا، هێزێكی تری ڕامیاری و ئابووری دروست بوو و هه‌روه‌ها واخۆشی پیشان ده‌دا ، كه‌ هێزی دژی سه‌رمایه‌دارییه‌و ، له‌بنه‌ڕه‌ تیشدا مۆدێلی ڕامیاری و ئابووری یه‌كه‌ی هه‌مان به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارییانه‌ی هه‌بوو، له‌ ڕێگه‌ی بازاڕی ده‌وڵه‌تی و سه‌رمایه‌ی ده‌وڵه‌تیه‌وه‌ ، ده‌یوویست به‌ ناوی هاوكاری و پشتگیری خه‌باتی گه‌لان و ڕزگاری نیشتمانی یه‌وه‌ ، ببێته‌ مۆدێلێكی باوی ناو كه‌سانكۆ و بزاڤه‌ جیاجیاكانی ناوچه‌ جیاجیاكانی گێتی و له‌ بنه‌ڕه‌ تیشدا بۆ چه ند ده‌یه‌یه‌ك باوی بوو له‌ ناو كه‌سانكۆی گه‌لانی چه‌وساوه‌ی جیهان. ئه‌م فۆڕمه‌ی سۆڤیه‌ت كه‌ له‌ شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری (1917ز) ی ڕووسیاوه‌ دروست بوو. وه‌ك هێزێكی ڕزگار كه‌ر ده‌رده‌كه‌وت له‌ لایه‌ن كه‌سانكۆ و بزووتنه‌وه‌ به‌ ناو ڕزگاری خوازیی یه‌كانیانه‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش مه‌ترسییه‌كی دروست كرد، له‌ به‌رده‌م ئابووری و ڕامیاری ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان و ئیمپریالیزمی جیهان له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‌ خۆشیان به‌شێك بوون له‌ ناوه‌ڕۆك و سیاسه‌تی ئیمپریالیستیانه‌ی جیهان .                                                                         

ئه‌مانه‌ش به‌شێك ده‌بوون له‌ مل ملانێی جیهانی سه‌رمایه‌داری و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان. بۆیه‌ ده‌بوو له‌ لایه‌ن به‌شێكیان ڕێگه‌ له‌م مۆدێله‌ بگرن و وه‌ك له‌مپه‌رێک له‌ به‌رده‌م خۆیان شل كوتی بكه‌ن  له‌ ڕووی سیاسی و هه‌روه‌ها له‌ ڕووی ئابووریشه‌وه‌.  لێره‌دا ناچمه‌ سه‌ر دوور و درێژی ئه‌م پلیمكه‌و ‌ بۆ شوێنێكی تری هه‌ڵده‌گرم.                                                                                                                 

 

ئه‌وان له‌ و ناوچه‌یه‌دا هێزێكی ده‌وڵه‌تی وه‌ك توركیای تۆكمه‌ كراو له‌ ڕێگه‌ی داڕشتنی بڕوای كه‌مالیسته‌كانه‌وه‌ و ، له‌ ڕێگه‌ی ئاگر و ئاسنه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ناو خۆو ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا ده‌كرد. بێجگه‌ له‌و هه‌موو پشتیوانی كردنه‌ی زلهێزه‌كان له‌ ده‌وڵه‌تی توركیا، تاله‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ بتوانن گورزی خۆیان له‌و مۆدێله‌ بده‌ن و به‌به‌رده‌وامی ببێت به‌ چاودێرو چاو سووركه‌ره‌وه‌ی ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات و ئاسیا بۆیان.                                                                                                                    

واتا جه‌نگی سارد به‌رهه‌مه‌كه‌ی له‌م ناوچه‌یه‌دا به‌هێزكردنی ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك توركیابوو ، له‌ ڕێگه‌ی هێزی و سه‌رچاوه‌ی سه‌ربازیی یه‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن له‌ نزیكترین كاتدا، كاری جێ مه‌به‌ستی خۆیان ئه‌نجام بده‌ن و، نه‌یه‌ڵن هێزی جووڵان و بزاڤی ڕۆژهه‌ڵات له‌ سۆڤیه‌ته‌وه‌ ئاوی ئاوه‌زوو بڕوای جووڵانه‌وه‌‌كانیان بدات و  سه‌رچاوه‌ بگرێت و ناوچه‌كانی تریش بته‌نێته‌وه‌.                                                        

به‌ هه‌رحاڵ جۆر و پرۆسیس كردنی ڕامیارییه‌كی  له‌ بابه‌تی ناوه‌ڕۆكی سۆڤیه‌تی یه‌وه‌  بۆ  ئه‌وان  كێشه‌ی بازاڕ و پرۆسیسی په یوه‌ندی كارو سه‌رمایه‌یان به‌ جیاواز ده‌بینیه‌وه‌ ، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تیشدا له‌ جیاوازی له‌ شێوه‌ی ده‌ره‌وه‌ی پلان و دابه‌ش كردندا هه‌بووه‌، ئه‌گینا له‌ ناوه‌ڕۆكی ڕامیاری وئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یدا هه‌مان  مانای به‌رهه‌م ده‌هێنایه‌وه‌.                                                                                   

 ئه‌مه‌ له‌ فۆڕمی تێگه‌یشتنی بازاڕیانه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری به‌رامبه‌ر به‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری سۆڤیه‌تی و مۆدێلی پرۆسه‌ی به‌رهه‌م هێنان و دابه‌ش كردنی بلۆكی ڕۆژهه‌ڵاتی به‌ ناو سۆسیالیستی. ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ خه‌یاڵدانی ڕامیاریانه‌ی ئیمپریالیزمی به‌ریتانی و ئه‌مریكی و هه‌موو لایه‌ن گرانی بلۆكی ڕۆژئاوایی به‌ چاوێكی ڕه‌قیب و ڕكه‌به‌ر سه‌یر ده‌كران.                                         

به‌ڵام بۆ ئه‌و ساتانه‌ پێوویستی به‌هێزكردنی هێزی ناو خۆ و ده‌ره‌وه‌ی توركیابوو ، بووه‌ به‌شێك له‌ ڕامیاری به‌رگرتن به‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی مۆدێلی بلۆكی ڕۆژهه‌ڵاتی.

له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ پێویستی به‌ چاو پۆشی كردن ده‌كرد له‌ هه‌موو سیاسه‌تی ڕه‌شه‌ كوژی و دڕندانه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دژ به‌ گه‌لانی ناو خۆی  و ده‌ره‌وه‌ی خۆشیان.                                                                                                            

یه‌كێك له‌و كێشانه‌ی كه‌ له‌ ناو جه‌رگه‌ی ده‌وڵه‌تی توركیادا هه‌بوو كێشه‌ی دژی ئه‌تنیكی كورد و دژكاری ئه‌وان بوو.                                                                            

ئه‌گه‌ر به‌ ئاسن و ئاگر وه‌ڵامی نه‌درێته‌وه‌ به‌ بڕوای ئه‌وان جیۆپۆلۆتیكی توركیا به‌ پێی ، دانیشتوان له‌ ڕووی ئه‌تنیكی یه‌وه‌ پارچه‌ پارچه‌ ده‌بێت و هێز و باڵانسی هێز له‌ توركیادا ده‌گۆڕێت.                                                                                             

ئه‌مانه‌ هه‌موویان ده‌بوون به‌ فاكته‌ری دژ وه‌ستانی خواستنی جیابوونه‌وه‌ و ڕزگار بوونی نه‌ته‌وه‌ی كوردی له ده‌ست چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، ئه‌و خواسته‌شی پێ كپ و سه‌ركوت ده‌كراو له‌ زۆرترین كاتی مێژوودا شه‌ڵاڵی خوێنیش کراون و ده‌كرێن.     

ئه‌و ووڵاته‌ ئیمپریالیستانه‌ له‌  به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو خوێن ڕشتنانه‌ هیچ نقه‌یه‌كیان لێوه‌ نه‌ده‌هات.                                                                              

به‌ڵام ئه‌مێستا ئه‌م هێزه‌ پیر بووه‌ و لێكه‌وتووه‌ و توانای ئه‌و ئه‌ركانه‌ی نه‌ماوه‌ و ده‌رگیری چه‌ ندان كێشه‌ی ناو خۆ و ده‌ره‌وه‌ی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی یه.                                                                                                                          

ئێستا كێشه‌ی هێزی فنده‌منتالیزم كه‌ خه‌ریكه‌ جه‌رگی ده‌بڕێت و كه‌متر نی یه‌ له‌ كێشه‌ی ئابووری ناو توركیا بۆ ئیمپریالیزمی جیهانی هاوسۆزو هاو به‌رژه‌وه‌ندی ، ئه‌م هێزه‌ له‌ ئێستادا له‌ کایه‌ی سیاسه‌تی نێوده‌وله‌تی و ناوچه‌یدا خۆشه‌ویست و جێی په‌سه‌ند نییه‌.     

به‌ڵكو ئێستا هێزێكه‌ كه‌وه‌ختی خۆشی هه‌روا بووه‌ ، گه‌نده‌ڵ و مشه‌خۆره‌ به‌ سه‌ر تواناو هێزی هاوپه‌یمانه‌كانیه‌وه‌.                                                                           

هه‌روه‌ها ئه‌و ڕامیارییه‌ی پێشووش تا ئاستێك تێك شكاوه‌ و ، که‌له‌سه‌رده‌می سیاسه‌تی جه‌نگی سارد هه‌ یبووه‌. وه‌ها چاوی لێده‌كرێت كه‌ ڕامیاریی یه‌كی ڕێگره‌ و، هه‌تا له‌ تواناشیدا نیه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ جێ به‌جێ بكات كه‌  له‌ ڕابردوی هاوپه‌یمانیان هه‌یبووه‌.                              

ناوه‌ندی جیهان گیری ئه‌مریكا له‌ ڕامیاری و ئابووری و سه‌ربازی دوای کۆتای هاتنی جه‌نگی سارد، ده‌یه‌وێت جارێكی تر له‌ ڕێگه‌ی جه‌نگێكی جیهانیه‌وه كه‌ به‌رپابوو له‌ جه‌نگی دووه‌م و سێهه‌می كه‌نداودا، به‌ڵام له‌ ناوه‌ندێك و ڕووبه‌رێكی به‌رته‌سكدا پرۆسیس كرا. ده‌یویست به‌ته‌نها خۆی ده‌م ڕاستو حاکمی جیهان بێت، بۆی مه‌به‌ست نه‌بوو نابێت نه‌ته‌وه‌و گه‌لانی دنیا له‌گه‌ڵ چ سیسته‌م و ده‌سه‌ڵاتێکدا ده‌ست و په‌نجه‌ نه‌رم ده‌که‌ن. ئاویان له‌ بێ سه‌ره‌وبه‌ره‌ی و پشێوی سیسته‌می جیهانی ده‌خوارده‌وه‌. مافی نه‌ته‌وه‌و ئاین و مه‌زهه‌به‌کان و دێمکراسی درۆیه‌کی ڕوت و ڕجاڵی ، داگیرکردن و بردنی سه‌روه‌ت و سامانی دنیایه‌.           

ئه‌و جه‌نگه‌ش هیچی له‌ جه‌نگه‌ جیهانیه‌كانی ڕابردوو كه‌متر  نه‌بووه‌  له‌ ڕووی ئه‌وه‌ی كه‌ سیاسه‌تی دابه‌ش كردنی جیهان دووباره‌ و سێ باره‌ بكاته‌وه‌. هه‌موو ڕامیاری جه‌نگه‌كان به‌ فاكته‌ری ڕزگاربوونی گه‌لێك یان نه‌ته‌وه‌یه‌ك جه‌نگی میدیاییان به‌رپاده‌کرد و جه‌نگه‌كه‌ یان تاو ده‌داو ده‌بوونه‌ هۆی پراكسیس كردنی جه‌نگ به‌كرده‌وه‌ی سه‌ربازی. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ئێستا له‌ ناوچه‌كه‌دا و دابه‌ش كردنی ناوچه‌ی ئابووری ڕامیاری و جیۆپۆلۆتیك ناوچه‌كه‌ له‌ سه‌ر ده‌رهێنانی ده‌وڵه‌ت و جوگرافیای ڕامیاری كورده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و دامه‌زراندنی هه‌تا ئاستی ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی كوردی، ده‌بێته هۆیه‌ك یان سه‌رچاوه‌یه‌كه‌ بۆ گۆڕانی جیۆپۆلۆتیكی ناوچه‌كه‌ و توركیاش ده‌بێته‌ به‌شێك  له‌و گۆڕان كاریی یه‌. وه‌ك له‌ پێشتردا باسم كرد توركیا گرنگی ستراتیژی جارانی بۆ هاوپه‌یمانه‌كانی و ئه‌مریكا له‌ ده‌ستداوه‌، واتا مانه‌وه‌و دروست كردنی ده‌وڵه‌ت یان نه‌مانیان ئه‌گه‌ر بۆرژوازی نه‌خشه‌ ڕێژی بكات و به‌ خواستی ئیمپریالیزمی جیهانی فه‌لسه‌فه‌ ڕێژی بۆ بكات ، هیچ به‌هایه‌ك له‌ به‌رچاو ناگیرێت ته‌نها به‌های پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ئیمپریالیزم خۆی نه‌بێت.                 

له‌ بێشه‌ڵانی ئێستای سه‌رمایه‌داریدا، شێرێكی ئابووری و سه‌ربازی و ڕامیاری داڕێژی جیهانی سه‌رمایه‌داری له‌ دایك بووه‌ و ، شێره‌ پیره‌كانی هه‌موو بێ هێزو لاواز كردووه‌ و، چاوه‌ڕێی به‌شێكی لێده‌كه‌ن ، ئه‌ویش به‌پێی ئابووری ڕامیاری دارستانه‌كه‌ی و تێربوونی خۆی وه‌ڵامیان ده‌داته‌وه‌. لێره‌وه‌ ئیتر توركیا ئه‌و گرنگی یه‌ی جارانی جه‌نگی ساردی له‌ ده‌ست ده‌دات و بێ به‌ها ده‌بێت.                                 

توركیا ی كه‌مالیستی _ عیلمانی ، له‌ ئێستادا گۆڕاوه‌ و له‌ ساڵه‌كانی نه‌وه‌ته‌وه‌ هێزه‌كانی فه‌نده‌منتالیزم ، له‌ سووڕی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا باڵاده‌ست ده‌بن وه‌ك چه‌ند جاری هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشوو ، هه‌روه‌ها ئێستا دامه‌زراندنی  حكومه‌ت له‌ لایه‌ن    فه‌زیله‌ و عه‌داله‌ت و گه‌نده‌ڵ بوونی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری و ئابووریش له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ، ئه‌مانه‌ هۆن که‌ ئه‌م  ده‌وڵه‌ته‌ توانای وه‌ڵام دانه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی یه‌كانی ئیمپریالیزمی نه‌ماوه‌. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ گۆڕانكاری له‌ جیۆپۆلۆتیك له‌ عێراقدا، كاریگه‌ری بۆ توركیاش ده‌بێت ، هه‌روه‌كو وتم له‌وانه‌یه‌  به‌شێك بێت له‌و گۆڕانه‌.                     

واتا سه‌ركه‌وتنی ڕامیاری نوێی جیهان له‌ عێراقدا ، كاریگه‌ری ده‌بێت له‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌ ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌  توركیا ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی تێكدانی ئه‌و پڕۆژانه‌ی سیاسه‌تی نوێی جیهان كه‌  ئه‌مریكا ئه‌ندازیاری  نه‌خشه‌ كێشانی بووه‌.                                     

پڕۆژه‌ی دابه‌ش كردنه‌وه‌ی ناوچه‌ی به‌رهه‌مهێنان و وه‌كار بردن به‌ ئه‌نجامی خۆی نه‌گات. تابتوانن له‌و ڕێگایه‌وه‌ كاریگه‌ریه‌كان له‌ سه‌ر خۆیان كه‌م بكه‌نه‌وه‌.

بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ووروژاندنی كێشه‌ی ده‌مارگیری نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێوان كورد و توركمان له‌ كه‌ركوك و ناوچه‌كانیدا به‌ هۆیه‌كی باشی شه‌له‌ل كردنی ڕامیاری جیهانی نوێی داده‌نێت.                                                                                           

واتا كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی كورد كه‌ به‌ده‌ستی  بۆرژوازی یه‌وه‌ بێت، به‌ به‌رده‌وامی ده‌بێت به‌ كاڵایه‌كی فرۆشراو و كڕیاری جۆراو جۆری بۆ دروست ده‌بێت.                

واتا كاتێك پڕۆژه‌ی نه‌خشه‌ی ڕێگاش له‌ نێوان عه‌ره‌ب و جوودا، وه‌ك كێشه‌ی كورد له‌ عێراق و ئێران و توركیا و سووریادا، هه‌ژاران و كرێكارانی كورد و عه‌ره‌ب و تورك و فارس و له‌  ئیسرائیل و فه‌له‌ستین دا، هه‌ژارانی عه‌ره‌ب و جوو ، ده‌بنه‌ سووته‌مه‌نی ده‌ستی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داران و  ده‌بن به‌ قازانجی گه‌وره‌ی ، بازرگانیه‌ جیاوازه‌كانی ڕامیارییان.                                                                           

له‌ عێراقدا و به‌ تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كاندا، كێشه‌ی كورد و توركمان ده‌هێننه‌وه‌ گۆڕه‌ پانی مل ملانێیه كی خوێناوی و ده‌یانكه‌ن به‌  نێوانی دوو به‌رداشی ڕامیاری و به‌رژه‌وه‌ندی هێزه‌كانی ناوچه‌كه‌ و، هه‌ژاران و كرێكارانی هه‌ردوولا خۆراكی جه‌نگه‌كه‌یان ده‌بن و مه‌رامه‌ گڵاوه‌كانیانی پێ ده‌به‌نه‌پێشه‌وه‌ و له‌ ڕاسته‌ ڕێگای خه‌بات و تێكۆشانی چینایه‌تیان لاده‌ده‌ن و ده‌یان خه‌نه‌ سه‌ر سكه‌ی جه‌نگێكی خوێناوی ماڵ وێران كه‌ری كۆنه‌په‌رستانه‌ی بێ سوود . واتا جه‌نگێك كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌رك و ئیشی ئه‌وان نیه‌ و نایخوازن.                                                                

به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت و له‌ ڕێگه‌ی ناهووشیاری ئه‌و چینه‌وه‌ به‌ ئه‌رك و داخوازیی یه‌كانیان ، سوود له‌ ناهووشیارییان وه‌رده‌گرن بۆ به‌رپا كردنی جه‌نگێكی كۆنه‌په‌رستانه‌ و قڵشتی گه‌وره‌  ده‌خه‌نه‌ نێوان هێزی چینایه‌تیانه‌وه‌. بۆرژوازی داڕێژه‌ری جه‌نگێكی له‌و جۆره‌یه‌ و له‌ ڕێگه‌ی ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌وه‌ هێزی ده‌كرێته‌ به‌روو به‌ سوودو قازانجی سه‌رمایه‌داران ته‌واو ده‌بێت.                                                   

له‌ ڕابردوودا ده‌وڵه‌تی عێراق ، له‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیدا دانیان به‌ مافی تووركمان دا نه‌ده‌ناو به‌ڵكو وه‌ك به‌شێك له‌ ئه‌ندامی گه‌لی عێراق چاویان لێ نه‌ده‌كردن و  ،  وه‌ك ئه‌وه‌ی گه‌لی عێراق بریتی بێت له‌ عه‌ره‌ب و به‌ س (  گه‌ل به‌ مانا بۆرژوازیی یه‌كه‌ی) به‌ڵام گه‌ل بێجگه‌ له‌ پێكهاتی چینایه‌تی دوو چینی جیاواز و دژ به‌ یه‌ك هیچی تر ناگه‌یه‌نێت. به‌ڵام له‌لای بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌په‌رست گه‌ل ده‌خرێته‌ چوار چێوه‌ی كاسێكی ئاڵتوونینه‌وه‌ و بردنه‌وه‌ی له‌ لایه‌ن بۆرژوازیی یه‌وه‌ ده‌بێت به‌ یه‌كێك له‌  سه‌رچاوه‌ی گه‌مه‌كان.                                                                                          

له‌م دواییانه‌داو له‌ ساڵه‌كانی هه‌شتای سه‌ده‌ی بیست دا ، ده‌وڵه‌تی عێراق بۆ زیندو ڕاگرتن و خۆش كردنی بڵێسه‌ی ئاگری دژایه‌تی ئه‌تنیكی له‌ كه‌ركوك دا،  دوو  په یكه‌ری توركمانی دروست كردو له‌ شوێنه‌ دیارو به‌رچاوه‌كانی كه‌ركوك دا داینان و خستیه‌ به‌ر دیده‌ی كه‌سانكۆی ناو شاری كه‌ركوك و ئه‌و مرۆڤانه‌ی كه له‌ نزیکییه‌وه‌  پیایدا تێپه‌ڕ ده‌بن.                                                                                                                

 بێ گومان دانانی ئه‌و دوو په‌یكه‌ره‌  هه‌روا له‌ خۆڕا نه‌بوو، چونکه‌ ئه‌و كوشتاره‌ له‌ جه‌نگێكی نێوان توركمان و كورد كه‌وته‌وه‌  له‌ ساڵه‌كانی (1959ز) یدا له‌ كه‌ركوك.          

له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری عێراقدا كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تی به‌عسیه‌كان نووسرابووه‌وه‌.  هیچ به‌ندێك له‌و به‌ندانه‌  تیادا  نیه‌ كه‌  بڕوای به‌بوونی كه‌مه نه‌ته‌وایه‌تی توركمان هه‌بێت. یان هه‌ر هیچ نه‌بێت بڕواشیان به‌ خوێندنیان به‌ زمانی دایک هه‌بێت بۆ تورکمان.  

بێ گومان  ماده‌ و په‌ره‌نسیپه‌کانی ناو ده‌ستوور پیشاندانی په‌یوه‌ندی كه‌سانكۆو به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌وڵه‌ت و هه‌ڵسووكه‌وتی ڕامیاری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌وڵه‌ته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگاکه‌یدا. ئه‌و پڕۆژه‌ی‌  ده‌ستووری كۆماری عێراق  له‌ ساڵی نه‌وه‌ته‌کانی ڕابردودا،  له‌ ده‌رگای یه‌كه‌می ئه‌و پڕۆژه‌یه‌وه‌و له‌ مادده‌ی دووه‌مدا ، عێراق و كۆمه‌ڵگاكه‌ی جیاناكاته‌وه‌ له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی ، و له‌ و ڕێگه‌ یه‌شه‌وه پێشێلی هه‌موو مافه‌كانی نه‌ته‌وه‌كانی ناو عێراقی كردووه‌ و ، هه‌تا مافی ئه‌و مرۆڤانه‌ی پێشێل كردووه‌ كه‌ هه‌ڵگری بڕوایه‌كی ئاینی جیاواز له‌ ئاینی ئیسلامیش بێت.                                                                     

ئه‌مه‌ش بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌یویست نه‌ته‌وه‌كان له‌ بۆته‌ی یه‌ك نه‌ته‌وه‌ دا بتوێنێته‌وه‌. به‌ ڕاستی بڕوای من له‌ سه‌ر بوونی ئه‌و نه‌ته‌وه‌ جیاوازانه‌ جیاوازه‌ وه‌ك له‌ نووسینه‌كه‌دا ده‌ركه‌وتووه‌.                                                                               

له‌ لایه‌كی تر مادده‌ی چواره‌می ئه‌و پڕۆژه‌یه له‌ ده‌ستووری كۆماری عێراق ، بڕوای به‌وه‌ش نی یه‌ جارێكی تر، كه‌ خواستی جیابوونه‌وه‌ی هه‌بێت، یان به‌ پێی پێویستی مێژوویی ئه‌و خواسته‌ بسه‌لمێنێت.                                                                           ئه‌مه‌ش بۆ‌ كورد و توركمان وه‌ك یه‌ك وایه‌. به‌ڵام  مرۆڤی كورد زمان ‌ مادده‌ی شه‌شه‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووره‌كه‌ دڵی خۆش نه‌ده‌کرد، كه‌‌ ده‌ڵێت عێراق گه‌له‌كه‌ی پێك هاتووه‌ له‌ كورد و عه‌ره‌ب ، به‌ڵام هه‌ر له‌ هه‌مان مادده‌ی شه‌شه‌می ئه‌و ده‌ستووره‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕسته‌كه‌ی پێشووتره‌وه‌ خواستی كورد یان مافی ئه‌تنیكی كورد له‌ چوار چێوه‌ی یه‌كانگیری یان یه‌كێتی نیشتمان و ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگاكه‌یدا ئه‌توێنێته‌وه‌ و مافی ئه‌وه‌شی ناداتێ كه‌ به‌شێكی جیا یان به‌شێوه‌ی په‌یوه‌ندی فیدراڵی یان هه‌ر په‌یوه‌ندی یه‌كی پێكه‌وه‌یی بێت، كه‌ هه‌ڵبژێردراوی خواست و وویستی هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی  پێكهێنه‌ری كۆمه‌ڵگای عێراق بێت،فه‌راهه‌م وده‌سته‌به‌رکردنی مافی سیاسی و به‌شداری پێکردنی نه‌ته‌وه‌کان وه‌ک یه‌ک له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وله‌تدا ،گرنگی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی خۆی هه‌یه‌ ، هۆیه‌کیشه ‌بۆ  ده‌ست نیشان کردنی یه‌کسان بونیان له‌ ناو کۆمه‌ڵگاو سیسته‌مه‌ سیاسیه‌که‌ی.            

مادده‌ی شه‌شه‌م پێشتر له‌ ڕێگه‌ی مادده‌ی چواره‌مه‌وه‌ له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووره‌كه‌دا هه‌ڵوه‌شێنراوه‌ته‌وه‌ یان ئه‌توانین بڵێین ئه‌و ده‌ستووره‌ چۆن مافی توركمانی پێشێل كردووه‌ ، مافی كوردیش پێشێل ده‌كات و ده‌یانكات به‌ قوربانی هه‌مان خواستی نه‌ته‌وه‌په‌رستی له‌ ده‌وڵه‌تی عێراق دا.   جارێکی تر ئه‌و سیاسه‌ته‌ دوباره‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ ده‌ستوری عێراقی فیدرالی{2005}دا به‌رامبه‌ر به‌تورکمان به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌کی تر، هه‌ر وه‌کو ده‌رگای یه‌که‌م[په‌ره‌نسیپه‌ سه‌ره‌کی یه‌کان] ماده‌ی چواره‌م؛ بڕگه‌ی یه‌که‌م{زمانی عه‌ره‌بی و کوردی دوو زمانی فه‌رمین له‌ عیراقدا..............} جارێکی تر و له‌ سه‌رده‌مێکی تردا ، ده‌ستوری نوێ ی عێراق نه‌یتوانی تورکمان به‌به‌شێکی ڕه‌سه‌ن ده‌ست نیشان بکات و ، پایه‌ی سیاسی وه‌ک ئه‌وانی تر هه‌بێت. بۆ زیاتر دڵنیا بونه‌وه‌ له‌وانه‌ی پێشو ، بڕگه‌ی دووه‌می هه‌مان ماده‌،له‌ خاڵه‌کانی [ئه‌لف،با،جیم،ها ] دا ته‌ئکید کراوه‌ته‌وه‌ که‌ هه‌ردوو زمانی عه‌ره‌بی و کوردی به‌کارده‌هێنرێن، له‌ ده‌رکردنی ڕۆژنامه‌ی ڕه‌سمی،قسه‌کردن و گفتوگۆ و ده‌ربڕینه‌کان له‌ بواره‌ ڕه‌سمییه‌کانی وه‌کو ،په‌رله‌مان،ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران،و دادگاکان،موئته‌مه‌ره‌ره‌سمیه‌کان . باوه‌ڕهێنان به‌و دیکۆمێنته‌ فه‌رمیانه‌ و ده‌رچونیان به‌هه‌ردوو زمانه‌ فه‌رمیه‌که‌ ،  له‌گه‌ڵ  ئاڵوگۆڕکردنی نامه‌کان. یان ده‌ڵێت هه‌ر بوارێکی تر ، که‌ په‌ره‌نسیپه‌کانی یه‌کسانی ئه‌یسه‌پێنێت ، وه‌کو ده‌رچونی دراو، پاسپۆرت و پووله‌جۆراو جۆره‌کان. ئه‌مه‌ش دوو لایه‌نی هه‌یه‌، یه‌که‌م ؛ کۆنه‌بونه‌وه‌ی تورکمان له‌یه‌ک ناوچه‌ و هه‌رێمێکدا، دابه‌ش بونێکی پچڕپچڕ له‌گه‌ڵ یه‌کتردا. به‌ڵام ئه‌مه‌ ناکاته‌ ئه‌وه‌ی که‌ وه‌ک خۆت و به‌یه‌ک پێوه‌ر له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌کانی تردا چاویان لێ نه‌کرێت. ئه‌گه‌ر چی ئه‌مانیش خاکی خۆشیان نه‌بێت، به‌ڵام لێره‌ نیشته‌جێن و ده‌ژین،ئه‌مه‌ش په‌ره‌نسیپی پێکه‌وه‌ژیانی نه‌ته‌وه‌کانه‌، پێویسته‌ ڕێز له‌ به‌های نه‌ته‌وه‌کان بگیرێت، هه‌ر ڕنگ و زمانێک بن. دووه‌م ؛ بڕوا نه‌بوونی نه‌ته‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌ به‌یه‌کسانی و هاوتایی نه‌ته‌وه‌کان له‌ عێراقدا. ئه‌م بڕوایه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای دروست بونی ده‌وڵه‌ت له‌ عێراقدا،و ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت.                                                                                                                                            

هه‌موو ئه‌وانه‌ی باسمان كردن ناوه‌ڕۆكی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تی عێراقه‌  له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كه‌سانكۆی كۆمه‌ڵگاكه‌ی.                                                                   

واتا چۆن ده‌وڵه‌تی توركیا و پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران ده‌خوازێت له‌ جیاواز كردنه‌وه‌ی خواستی كرێكارانی كورد له‌ توركمان و  ده‌وڵه‌تی عێراقیش هه‌مان ئه‌رك و فرمانی جێ به‌جێ كردووه‌.      

چونكه‌ كه‌مالیسته‌كانیش وه‌ک ئه‌وان، بڕوایان به‌ بوونی یه‌ك  نه‌ته‌وه‌ هه‌بوو له‌ توركیا و ،   كوردیان به‌ مرۆڤێكی تر له‌ قه‌ ڵه‌م ده‌داو  به‌شێکه‌ له‌ پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی خۆیان و گیانێکی شۆڤێنیانه‌یان پێ دروست ده‌كرد.                                                         

واتا دروست كردنی ئه‌و دوو په‌یكه‌ره‌ ، ناكاته‌ دڵسۆزی ده‌وڵه‌تی عێراق له‌ به‌رامبه‌ر توركماندا و هه‌روه‌ها دڵسۆزیش نه‌بووه‌ بۆ كوردیش، به‌ڵكو به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك و له‌ هه‌ر ڕێگه‌یه‌كه‌وه‌ بێت هه‌وڵیان داوه‌ بۆ دروست كردنی  گیانی نه‌ته‌وه‌په‌رستی له‌ نێوان هه‌موو كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ و نه‌ته‌وه سه‌رده‌سته‌كه‌ی ده‌سه‌ڵات.                    

له‌ و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ توانیویانه‌، مه‌رامه‌ ڕامیاری و ئابووریی یه‌كانی سه‌رمایه‌داری له‌ ڕێگه‌ی پڕۆژه‌ بۆرژوازی و شۆڤێنیه‌كانیه‌وه بباته‌ پێشه‌وه‌. واتا ئه‌م کێشه‌یه‌‌ چاره‌سه‌ر نه‌كرا له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌ته‌كانی ڕابردوو له‌ عێراقداو ئێستاش چاره‌سه‌رییه‌كان نه‌ چوونه‌ته‌ ئاستی تێپه‌ڕاندنی ڕامیاری ڕابردووی ده‌وڵه‌ته‌كانی عێراق و توركیا. هه‌روه‌كو ئه‌و پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری فیدراڵی عێراق ،  پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستانی عێراق كه‌ پڕۆژه‌ی   پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراقه‌ و له‌ ملحق (پاشکۆ) ی جه‌ریده‌ی خه‌بات به‌ عه‌ره‌بی كه‌ له‌ ژماره‌ی ( 1089 ) ی له  2/8/2002 دا بڵاویان كرده‌وه‌.                                                                                   

ده‌رگای یه‌كه‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری یه‌كێتی عێراق، هه‌مان ناوه‌ڕۆكی پڕۆژه‌ی   ده‌ستووری عێراقی هه‌یه‌ (پرۆژه‌که‌ی به‌عسیه‌کان)  كه‌له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان كردووه‌ ، مادده‌ی دووه‌م و مادده‌ی چواره‌م و مادده‌ی هه‌شته‌م  هه‌مان ناوه‌ڕۆك ده‌دات به‌ده‌سته‌وه‌ و ناتوانێت، ده‌رگای چاره‌سه‌ری له‌ سه‌ر كێشه‌كان بكاته‌وه‌ له‌ عێراقێكی فره‌ لایه‌نی ئه‌تنیكی و    مه‌زهه‌بی و ناتوانێت پڕۆژه‌ی چاره‌سه‌ری بێت.                                                

 له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ له‌ ده‌رگای دووه‌م و له‌    مادده‌ی نۆهه‌مدا، پێچه‌وانه‌ی مادده‌ی هه‌شته‌می ده‌رگای یه‌كه‌مه‌ و یه‌ك ئه‌وی تری كوێرده‌كاته‌وه‌ و ماناكه‌ی  له‌ده‌ست ئه‌دات .                                                                           

مادده‌ی شه‌شه‌می پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراق له‌ سه‌رده‌می به‌عسدا، یه‌كسان به‌ مادده‌ی چواره‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری جمهوری فیدراڵی عێراقی ، له‌ لای پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق  هه‌مان واتای هه‌یه‌.                                        

بێجگه‌ له‌وه‌ش مادده‌ی حه‌وته‌می ده‌ستووری كۆماری عێراق كه‌ له‌ سه‌ر زمانی سه‌ره‌كی له‌ عێراقدا ئه‌دوێت و هه‌ردوو زمانی عه‌ره‌بی و كوردی به‌ زمانی ئاخافتن و خوێندن له‌ كوردستان و عه‌ره‌بی له‌ ناوچه‌ عه‌ره‌ب نشینه‌كاندا ده‌زانێت. به‌ هه‌مان شێوه‌ مادده‌ی هه‌شته‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری فیدراڵی عێراق به‌ هه‌مان شێوه‌ و هه‌مان ناوه‌ڕۆك ئه‌دات به‌ده‌سته‌وه‌،  به‌ به‌كار هێنانی زمانی خوێندن و نووسین و به‌كارهێنانی له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌كاندا.                                                                     

هه‌روه‌ها له‌ ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستانی عێراق له‌ لای پارتی دیموكراتی كوردستان ، مادده‌ی حه‌وته‌م هه‌موو به‌نده‌كانی له‌ ده‌رگای یه‌كه‌می ئه‌و ده‌ستووره‌دا، هه‌مان واتای مادده‌ی هه‌شته‌م له ‌ده‌ستووری جمهوری فیدراڵی عێراق و مادده‌ی حه‌وته‌م له‌ ده‌رگای یه‌كه‌می پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراق پێشێل كردنی ته‌واوه‌تی هه‌موو زمانه‌ به‌كارهاتووه‌كانی تره‌ له‌ ناو گرووپه‌ ئه‌تنیكی و دینی یه‌ جیاوازه‌كانی تردا ده‌گه‌یه‌نێت ، و هیچ مافێك به‌ به‌كارهێنه‌ری و به‌كارهێنانی به‌ شێوه‌یه‌كی دیار و ڕه‌سمی نادات، ئیتر ئه‌م پڕۆژانه‌ چۆن ده‌توانن چاره‌سه‌ری كێشه‌ی ده‌مار گیری نه‌ته‌وه‌یی بكه‌ن و ، كرێكارانی هه‌موو ئه‌تنیكه‌ جیاوازه‌كان به‌ یه‌كدانه‌ده‌ن و شه‌ڕی خوێناوی له‌ نێوانیاندا هه‌ڵ نه‌ ئایسێ، كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌و جه‌نگه‌ جه‌نگی هه‌ژاران و چینی كرێكاری ئه‌تنیكه‌ جیاوازه‌كان نی یه‌ به‌ گشتی و به‌ تایبه‌تی ئێستا له‌ نێوان كورد و توركماندا.                                                                

هه‌روه‌ها جارێکی تر هه‌موو ئه‌و ماددانه‌ له‌ پرۆژه‌ی ده‌ستوری هه‌رێم که‌ له‌ (24/6/2009) دا که‌ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ په‌سه‌ند کرا. مادده‌ی (5) ی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ ده‌ڵێت{ گه‌لی هه‌رێمی کوردستان پێکهاتووه‌ له‌ کوردو،تورکمان، عه‌ره‌ب،کلدان سریان،ئاشوری،ئه‌رمه‌ن و هاووڵاتیانی دیکه‌ی هه‌رێمی کوردستان. }  ئه‌وپرۆژه‌یه‌ له‌ ماده‌ی(14) له‌ بڕگه‌کانی {یه‌که‌م ،دووه‌م ،سێ یه‌م} هه‌مان هه‌ڵوێست و ناوه‌ڕۆکیان هه‌یه‌ ،له‌گه‌ڵ  مادده‌ی { 4} هه‌موو بڕگه‌کانی، ده‌ستوری عێراقی فیدراڵ{ 2005} . له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ بڕگه‌ی سێیه‌مدا ئه‌وه‌ی دوپات کردوه‌ته‌وه‌ و ده‌ڵێت [ له‌ هه‌رێمی کوردستان کار به‌حوکمه‌کانی مادده‌ی { 4} ی ده‌ستووری فیدراڵی ده‌کرێت له‌ باره‌ی زمانی فه‌رمییه‌وه‌ له‌ هه‌ر جێیه‌ک بواری یاسایی هه‌بێت بۆ جێبه‌جێکردنی. ]  له‌ هه‌رێمدا ده‌بێت جیاوازتر له‌ ناوه‌ندی عێراق ، هه‌ڵسوکه‌وت بکرێت ، له‌گه‌ڵ تورکمان و که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ و ئاینه‌کاندا. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ڕێژه‌ی ئه‌مانه‌ له‌ هه‌رێمدا ، له‌ چاو ڕێژه‌یان له‌ عێراقدا زیاتره‌ و ، ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که‌ ده‌توانن بیانکه‌ن به‌ گروپێکی فشاری کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ڕه‌وشی ناوچه‌که‌ی پێ تێکبده‌ن ، وه‌کو کردویانه‌ . له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ سنوری جوگرافیای کوردستاندا به‌ کۆمه‌ڵ کۆمه‌ڵی جیاجیا له‌ ناوچه‌ی جیاوازدا هه‌ن ،نه‌ ئه‌توانن هه‌رێم پێک بهێنن ، و نابێت هه‌رێمیش به‌شداریان له‌ کایه‌ سیاسیه‌کاندا پێ نه‌کات .   به‌ڵكو ده‌بێت هه‌ردوولا له‌ سه ر زه‌مینی دیفاكت ، هه‌وڵ بۆ پێكه‌وه‌ ژیانێكی ئاسووده‌ و یه‌كسان بده‌ن،هه‌مووان وه‌ك یه‌ك له‌ سه‌رچاوه‌ی ناوچه‌كه‌ سوود مه‌ندبن و نه‌یه‌ڵن سه‌رمایه‌داران و بۆرژوازی یاری به‌ چاره‌نووسیانه‌وه‌ بكه‌ن. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت توركمان ڕێگه‌ له‌ دروست بوونی هه‌تا حكومه‌ت یان ده‌وڵه‌تی كوردی نه‌گرێت ئه‌گه‌ر مافی ئه‌وانیش دابین كراو بێت، یان ده‌بێت به‌ هه‌ردوولا هه‌وڵی بنه‌ بڕكردنی چه‌وسانه‌وه‌یه‌كی له‌و جۆره‌بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ڕاسته‌ ڕێگای خه‌باتی چینایه‌تی بگرن و ، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تیاندا پرۆسیسی خه‌بات و ستراتیژیان ببه‌نه‌ پێشه‌وه‌ ، نه‌وه‌ كو به‌فیتی بۆرژوازی و ناوكی فه‌لسه‌فه‌كه‌یان له‌ ناوچه‌كه‌ و ووڵاتانی ده‌وروو به‌ره‌وه‌ جه‌نگێكی خوێناوی كۆنه‌په‌رستانه‌ به‌رپابكه‌ن.  واتا ده‌بێت، به‌هه‌رشێوه‌یه‌ك بێت ئه‌و جه‌نگه له‌نێوانیاندا ڕوونه‌داته‌وه بۆ ئه‌‌وه‌ی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌دارانی هه‌ردوولایان لێی سوودمه‌ند نه‌بن و به‌رووبوومی به‌ده‌ست هاتووی هێزی كاریان به‌فیڕۆ نه‌ده‌ن و ئه‌وانیش به‌تاڵانی نه‌به‌ن.            

 كه‌واته ده‌بێت به‌هه‌موو لایه‌ك ئاستی هووشیاری چینایه‌تی له نێوان كرێكارانی ناوچه‌ی كه‌ركوك و عێراق به‌تایبه تی و له جیهاندا به‌گشتی، به‌رزبكه‌ینه‌وه و كرێكاران وه‌ك نه‌ته‌وه‌په‌رستێك سات و سه‌ودانه‌كه‌ن به‌ ژیانی و خه‌باتی چینایه‌تیان له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كار‌به‌ن.                                                 

واتا وه‌ستانه‌وه‌ی ئه‌و جه‌نگه له‌ڕێگه ی بڵاوبوونه‌وه‌ی هووشیاری چینایه‌تی یه‌وه به‌رجه‌سته ده‌بێت، چونكه ئه‌و هووشیاری یه نایه‌ڵێت هێزو تواناكانی خه‌باتیان له كێشه‌یه‌كی بۆگه‌ن و بێ سه‌مه‌ردا به‌فیڕۆ بده‌ن و نه‌یه‌ڵن بۆرژوازی یاری به هێزو تواناكانیان بكات و هه‌ڵوێستێكیان پێ بگرێت له‌به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داراندا ته‌واو بێت. ده‌بێت كرێكاران بیر له هاوخه‌باتی نێوانیان بكه‌نه‌وه تا به‌ته‌واوه‌تی دووژمن و دۆستی خۆیان له دژو له‌گه‌ڵدابێت.                                         

له‌م ڕووه‌وه ده‌بێت نه‌یه‌ڵن ئه‌وان باڵانسی هێزی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داران ڕابگرن و هۆیه‌كی هاوسه‌نگی هێزه‌كان بن له گۆڕه‌پانی مل ملانێی ڕامیاری و ئابووری دا.                                                                                                              

بۆئه وه‌ی ئه‌و جه‌نگانه و چوونه‌پێشه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی سه‌رمایه‌داری  مه‌یسه‌ر نه‌بێت ، چینی كرێكار له هه‌وڵی خه‌باتی پێكه‌وه‌یی چینایه‌تیدابێت و هاوخه‌باتیان له‌گه‌ڵ كرێكارانی ناوچه‌كه و جیهاندا یه‌ك ڕیز بکه‌ن و ئاڕاسته‌ی ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی به‌خواستی مێژوویی چینی كرێكار ئاڕاسته بگرێت و دووربن له شه‌ڕێك كه خواستی ئه‌وان نیه و له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی چینی كرێكاردا له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌كه و جیهان یه‌ك ئامانج و یه‌ك ستراتیژ بێت.           

نجم الدین فارس حسن

        22/11/2015

تێبینی:  له‌ ساڵی 2003 دا له‌ ڕۆژنامه‌ی به‌رگری و  گۆڤاری نه‌وشه‌فه‌ق دا بڵاوبووه‌ته‌وه‌.