ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ى كه‌ "هيوا" پاشه‌كشه‌ده‌كات، "ڕق و حه‌سودى" زۆرده‌بێت. كاتێكيش "سياسه‌ت و هيوا" خۆى ده‌رده‌خاته‌وه‌، به‌ زمانه‌ باوه‌كه‌، "ژيان ده‌ژێته‌وه‌". خۆپيشاندانه‌كانى ئێران، سه‌رچاوه‌ى درووستبوونه‌وه‌ى "هيوا"ن(وه‌كچۆن ده‌كرێت سه‌رچاوه‌ى دڵساردبوونه‌وه‌ش بن). هيوا به‌و مانايه‌ى كه‌ بيرۆكه‌ى شۆڕش له‌ناو مێژوودا پاشه‌كشه‌ى نه‌كردووه. به‌ ده‌ربڕينێكى تر، ڕه‌نگه‌ له‌ هيچ ساتێكى مێژووييدا، وه‌ك ئێستا، هيوا و بێ‌هيوايى ده‌رهه‌ق به‌ شۆڕش پێكه‌وه‌ كۆنه‌بووبێتنه‌وه‌. له‌لايه‌ك هيوا ده‌رهه‌ق به‌ داهاتوو و له‌لايه‌كى تريش بێ‌هيوايى ده‌رهه‌ق به‌ ئاينده‌. له‌لايه‌ك حه‌زى وێرانكردنى هه‌مووشتێك، له‌لايه‌كى تريش دۆشدامان و ساردبوونه‌وه‌. 1) هيوا له‌وديوى هه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌وه‌يه‌ كه‌ ده‌درێته‌ پاڵ خۆپيشاندانه‌كانى ئێران: له‌ هه‌مووى زياتر فشارى ڕۆژئاوا به‌رامبه‌ر به‌ به‌رهه‌مهێنانى چه‌كى ئه‌تۆم. كورتكردنه‌وه‌ى خۆپيشاندانه‌كان بۆ چه‌كى ئه‌تۆم، له‌ عه‌قڵى تاكڕه‌هه‌ندانه‌ى ڕۆژنامه‌وانييه‌وه سه‌رچاوه‌ده‌گرێت و ئه‌و هه‌موو ئاڵۆزييه‌ كۆمه‌ڵايه‌تى و مێژووييه‌ له‌بيرده‌كات كه‌ له‌ژێر كۆمه‌ڵگاوه‌ ده‌گوزه‌رێت.‌ به‌پێى هاوكێشه‌ى هۆ/ئه‌نجام، پرسى ئه‌تۆم هۆكار نيه‌ به‌ڵكو ئه‌نجامى ئه‌و دۆخه و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌يه‌‌. 2) شارستانيه‌ت و باگراوه‌ندى مێژوويى ڕۆڵى هه‌يه‌ له‌ شۆڕشه‌كانى ئێستادا. به‌ڵام ئه‌مه‌ كافى نيه‌ و ڕه‌نگيشه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌رچێت(به‌تايبه‌ت به‌هۆى ئه‌وه‌ى ئه‌وروپى و ئه‌مريكييه‌ ئيمپرياليسته‌كان ناهێڵن خه‌ڵكى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست سه‌ربنێت به‌ كاروبارى خۆيه‌وه‌ و فێرى سياسه‌تكردن بن!). ئه‌و شارستانيه‌ته‌ى كه‌ له‌پشت ئێرانه‌وه‌يه‌ زياتر له‌ ڕوانگه‌يه‌كى ناسيۆناليستى و پان‌ئێرانيستييه‌وه‌ قابيلى شانازيكردنه‌، گه‌ر له‌ڕوانگه‌يه‌كى چه‌پگه‌راييه‌وه‌ سه‌يرى بكه‌ين: پڕه‌ له‌ چينايه‌تى و ئيستيبداد و سته‌م. مێژوويه‌كه‌ له‌ عێل و خێڵ و كۆيله‌دارى و ده‌ره‌به‌گايه‌تى و دين و بنه‌ماڵه‌ و پاشايه‌تى و خه‌ليفه و بۆرژوا‌ پێكهاتووه‌. ماركس له‌ مانيفێستدا زۆر به‌ساده‌يى ده‌ڵێت: مێژووى كۆمه‌ڵگاكان تا ئێستا، مێژووى ململانێى چينايه‌تى بووه‌. وه‌ك هه‌ندێ لێكۆڵه‌ريش باسيده‌كه‌ن، ئه‌م هه‌موو هونه‌ره‌ ڕه‌وانبێژييه‌ى ئه‌ده‌بياتى فارسى، ده‌لاله‌ته‌ له‌ شاردنه‌وه‌ى مه‌به‌ست‌ و ته‌مومژاويكردنى بۆچوونه‌كان و خۆدوورگرتن له‌ جه‌به‌رووت و سته‌مى پاشا و ده‌سه‌ڵاتداران. له‌ ديدى كوردێكه‌وه‌ ئه‌م شارستانيه‌ته‌ى ئێران يه‌ك سودى سياسيى بنه‌ڕه‌تيى هه‌يه‌. ئه‌ويش ئه‌وه‌يه‌ كه‌ فارسێك ده‌توانێت ڕووبه‌ڕووى فارسێك بێته‌وه‌ و بير له‌ ڕووخان و هه‌ڵكه‌ندنى بكاته‌وه‌. واته‌ دوژمنايه‌تى و ئه‌نتاگۆنيزم له‌نێوان هاوڵاتييه‌كى ئێرانى و ده‌سه‌ڵاتێكى ئێرانييدا درووستبووه‌ و له‌مه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌رى شۆڕش درووستده‌بێت. ئه‌مه‌ به‌پێچه‌وانه‌ى مێژووى كورده‌وه‌، كه‌ هێشتا كوردێك به‌بێ هه‌ندێك نيگه‌رانى، به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتێكى كوردى ناوه‌ستێته‌وه‌ و پێى‌وايه‌ "كورده‌كه‌ هێشتا خۆمانه‌يه‌". ئيتر ئه‌و ڕووخان ڕووخانه‌ى خه‌ڵك، هێشتا له‌ ڕووخان كه‌متره‌ و داوايه‌ بۆ ژيانێكى باشتر له‌ ئێستا. هۆكارى ئه‌مه‌ش ئه‌و زنجيره‌ شكست و تراژيديايه‌يه‌ كه‌ كورد به‌تايبه‌ت له‌ هه‌ردوو سه‌ده‌ى نۆزده‌ و بيستدا ئه‌زموونيكردووه‌. 3) ئه‌و ئه‌ده‌بيات و مه‌عنه‌وياته‌ش كه‌ له‌ مێژووى ئێراندا هه‌يه‌، به‌شێكى ده‌چێته‌ خانه‌ى سته‌م و كۆيلايه‌تييه‌وه‌(چونكه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ى هه‌لومه‌رجى سه‌رده‌مى خۆيان بوون‌). ئه‌م مه‌عنه‌وياته‌ كه‌ دێته‌ ناو سياسه‌ته‌وه‌، ده‌بێته‌وه‌ به‌ به‌رهه‌مهێنه‌رى سته‌م. ماوه‌يه‌ك پێش هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى يه‌كێتيى سۆڤيه‌ت و سه‌ره‌تاى ساڵى 1989، خومه‌ينى نامه‌يه‌ك بۆ گۆرباچۆڤ-ى سه‌رۆكى سۆڤيه‌ت ده‌نێرێت و باسى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كۆمۆنيزم چۆته‌ مۆزه‌خانه‌ى جيهانه‌وه‌ و به‌سه‌رچووه‌، چونكه‌ ڕێبازێكى مادييه‌ و ئاوڕ له‌ مه‌عنه‌ويات ناداته‌وه‌. ئه‌م مه‌عنه‌وياته‌ى كه‌ خومه‌ينى باسيده‌كات‌ مه‌سه‌له‌يه‌كى دينى و ئايدياڵيستييه،‌ و مه‌عنه‌وياته‌ ڕاسته‌قينه‌كه‌ له‌ هه‌لومه‌رجى مادى و ماترياڵييه‌وه‌ درووستده‌بێت. گه‌ر هه‌لومه‌رجى ژيان باش بوو، مه‌عنه‌وياتێكى ته‌ندرووستتر دێته‌ئاراوه "و مرۆڤ ئه‌م جيهانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتداران جێناهێڵێت"‌. هيواى ڕاسته‌قينه‌ له‌ سه‌رزه‌وييه‌، نه‌ك هيچكوێى تر. ئه‌و مه‌عنه‌وياته‌ نا-زه‌مينييه‌ى خومه‌ينى، چه‌ند ده‌يه‌يه‌ك خه‌ڵكى كرده‌ قوربانى. 4) ديوێكى ترى "هيوا" له‌ خۆپيشاندانه‌كانى ئێراندا، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ى كه‌ پێچه‌وانه‌ى سوريا بێت. واته‌ گه‌ر شه‌ڕى ناوخۆى سوريا وێنه‌ى شۆڕشى له‌ ناوچه‌كه‌دا شێواندبێت و بێ‌هيوايى درووستكردبێت، ئه‌وا ده‌شێت دۆخى ئێران پێچه‌وانه‌ بێته‌وه‌ و ببێته‌ سه‌رمه‌شق و شوێنى هيوا بۆ خه‌ڵكانى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ سورياى پێشوو، له‌ چه‌ند ڕوويه‌كه‌وه‌ له‌ ئێرانى ئيسلامى باشتر بوو. بۆيه‌ ئيحتيمالى لاچوونى ئه‌م سيسته‌مه‌ ئيسلامييه‌، خۆى هيوايه‌كى چاوه‌ڕوانكراوه‌. ترس له‌ به‌سوريابوونى ئێرانيش، ڕيشه‌يه‌كى كۆنه‌پارێزانه‌ى هه‌يه‌ و هێشتنه‌وه‌ى سيسته‌مه‌كه‌يه‌ وه‌ك خۆى. له‌م ڕۆژانه‌دا يه‌كێك له‌ چه‌په‌كانى ئێران نوسيبووى: بۆچى له‌ به‌سوريابوونى ئێران بترسين، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ئێران نيه‌ سورياى كردووه‌ به‌م سوريايه‌ى ئێستا؟! 5) وازهێنان له‌ درووشمى "ڕيفۆرم و چاكسازى" له‌ خۆپيشاندانه‌كانى ئێراندا، ئاماژه‌يه‌كى قووڵترى تيايه‌ كه‌: ئه‌م خۆپيشاندانانه‌ به‌ته‌نها سياسى نين، به‌ڵكو كه‌لتورييشن. ڕيفۆرم له‌ ئازادييدا ناكرێت و ئازادى پرسێكى چه‌ندايه‌تى نيه‌ تاكو چاكسازيى تيا بكه‌يت. هه‌ر پاشه‌كشه‌يه‌ك له‌ كۆمارى ئيسلامييدا، ده‌بێت پاشه‌كشه‌ بێت له‌ حيزبه‌ ئيسلامييه‌كانى كوردستان كه‌ دوو مه‌ترسيى جدييان له‌دواى ڕاپه‌ڕينه‌وه‌ درووستكردووه‌: ئه‌لف) دينيان له‌ دينێكى سرووشتييه‌وه‌ كرد به‌ دينێكى به‌ده‌زگاييكراو(موئه‌سه‌سى). واته‌ له‌ دينێكى ساده‌ و عاده‌تييه‌وه‌، كرديان به‌ دينێكى ديسپليندار و هێنايانه‌ ناو ميديا و مزگه‌وت و كتێب و جلوبه‌رگ و ته‌قسى كۆمه‌ڵايه‌تيى ناو شار و هه‌ڵبژاردن و زمانه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ دينه‌، ده‌بێته‌ دينى ئه‌وانه‌شى كه‌ بڕوايان پێى نيه‌. به‌ ده‌ربڕينێكى تر، هه‌بوونيان وه‌ك سوپه‌رئيگۆيه‌كى قێزه‌ون وايه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگا له‌ژێر فشارێكى نه‌بينراودا ده‌هاڕێت. ب) له‌رووى سياسييه‌وه‌، ڕۆڵى هاوسه‌نگى ده‌گێڕن و ناهێڵن سيسته‌مه‌كه‌ بكه‌وێت. وه‌ك كاره‌كته‌ريش، زياتر پياوى سوڵح و ڕێكخستنه‌وه‌ى هاوكێشه‌ سياسييه‌كانن و گه‌شه‌پێده‌رى كه‌لتورى خێڵن. هيوا شتێكه‌ له‌ شوێنێكدا قه‌تيسنابێت و به‌ قه‌ولى قه‌ديمان جۆرێكه‌ له‌ "ته‌زكيه‌ى نه‌فس" و به‌ شكستى خۆپيشاندانه‌كان، كۆتايينايه‌ت. ڕه‌نگه‌ به‌شێكى ڕاگه‌ياندنى كوردى خۆيان له‌ گه‌ياندنى هه‌واڵه‌كان بدزنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و پريشكانه‌ هه‌ر ده‌گه‌نه‌ كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌ش و وه‌سوه‌سه‌ى گۆڕانكاريى سياسى و كه‌لتورى له‌ گه‌نجانى ئێمه‌دا به‌هێزترده‌كه‌ن.